Andhra Pradesh

Nama Andhra Pradesh terdiri daripada Andhra, nama sejarah bagi suatu masyarakat dan wilayah berbahasa Telugu, serta perkataan Sanskrit pradeśa, yang bermaksud wilayah atau kawasan. Nama tersebut dengan itu membawa pengertian “wilayah Andhra”.

Istilah Andhra muncul dalam beberapa karya Sanskrit, Pali dan Prakrit purba, tetapi asal usul linguistiknya tidak dapat ditentukan dengan pasti. Sumber lama juga tidak selalu menggunakan istilah itu untuk kawasan geografi yang sama dengan sempadan Andhra Pradesh moden. Pembentukan identiti wilayah Andhra yang lebih jelas berlaku secara beransur-ansur melalui perkembangan bahasa Telugu, jaringan kuil, kerajaan serantau, perdagangan dan peluasan pertanian pada zaman pertengahan.

Nama rasmi negeri ditulis sebagai ఆంధ్ర ప్రదేశ్ dalam aksara Telugu. Selepas pembentukan Negeri Andhra pada 1953, nama Andhra Pradesh digunakan apabila negeri tersebut diperluas melalui penyatuan dengan wilayah Telangana pada 1 November 1956.

Prasejarah dan petempatan awal

Bukti arkeologi di lembah Krishna, Godavari, Penna dan kawasan pedalaman menunjukkan bahawa wilayah Andhra Pradesh telah didiami sejak zaman prasejarah. Penemuan termasuk alat batu Paleolitik, petempatan Neolitik, perkakas besi, tapak pengebumian megalitik dan tembikar awal. Tugu batu serta kubur megalitik ditemukan terutamanya di Rayalaseema dan kawasan pedalaman pesisir.

Peralihan kepada pertanian, penternakan dan penggunaan logam tidak berlaku serentak di seluruh wilayah. Lembah sungai dan dataran pesisir menyediakan kawasan subur untuk petempatan tetap, sementara masyarakat di bukit dan kawasan hutan terus bergantung pada gabungan pertanian pindah, penternakan, pemburuan serta pengumpulan hasil hutan.

Kerajaan awal dan pusat Buddha

Wilayah Andhra berada dalam lingkungan pengaruh Empayar Maurya pada abad ke-3 SM. Titah Maharaja Ashoka menyebut masyarakat Andhra di kawasan selatan empayarnya. Selepas kemerosotan Maurya, beberapa kerajaan serantau berkembang di dataran tinggi Deccan dan lembah sungai timur.

Wangsa Satavahana menguasai sebahagian besar Deccan antara sekitar abad pertama SM dengan abad ke-3 M. Karya Purana kemudian mengaitkan wangsa tersebut dengan nama Andhra, tetapi tempat asalnya dan hubungan tepat antara istilah “Satavahana” dengan “Andhra” masih diperdebatkan. Pemerintahan Satavahana menghubungkan kawasan pesisir dengan laluan perdagangan pedalaman dan pelabuhan Laut Arab serta Teluk Benggala.

Lembah hilir Krishna berkembang sebagai salah sebuah pusat Buddhisme terpenting di India Selatan. Stupa besar di Amaravati, bersama-sama tapak di Bhattiprolu, Ghantasala, Jaggayyapeta dan Guntupalli, menerima sumbangan daripada pedagang, tukang, rahib, wanita serta golongan pemerintah. Arca batu kapur Amaravati menggambarkan kisah Buddha, tempat ibadat dan kehidupan masyarakat, tetapi sebahagian besar strukturnya telah musnah atau dipindahkan pada zaman kolonial.

Selepas Satavahana, wangsa Ikshvaku berpusat di Vijayapuri, tapak yang kini dikenali sebagai Nagarjunakonda. Kawasan tersebut mempunyai biara, stupa, kuil dan inskripsi yang menunjukkan kewujudan tradisi Buddha serta Brahmanisme. Sebahagian tapaknya dipindahkan sebelum lembah berkenaan ditenggelami pembinaan Empangan Nagarjuna Sagar.

Zaman pertengahan

Antara abad ke-4 dengan abad ke-7, sebahagian kawasan Andhra diperintah oleh Salankayana, Ananda Gotrika dan Vishnukundina. Dinasti-dinasti ini mengawal lembah sungai serta laluan perdagangan dan memberikan sokongan kepada institusi Hindu, Buddha dan Jain.

Chalukya Timur menubuhkan kekuasaan di Vengi pada abad ke-7 dan memerintah, dengan beberapa gangguan, hingga abad ke-12. Hubungan perkahwinan serta peperangan menghubungkan mereka dengan Chalukya Barat, Rashtrakuta dan Chola. Pada zaman ini, bahasa Telugu semakin banyak digunakan dalam inskripsi dan kesusasteraan istana.

Nannaya, yang sering dianggap sebagai penyair pertama tradisi kesusasteraan Telugu klasik, memulakan penyesuaian Mahabharata ke dalam bahasa Telugu pada abad ke-11 di bawah naungan Raja Rajaraja Narendra. Karya tersebut kemudian disambung oleh Tikkana dan Yerrapragada. Ketiga-tiga penyair itu dikenali sebagai Kavitrayam atau “tiga serangkai penyair”.

Sebahagian besar kawasan Telugu berada di bawah pengaruh Kakatiya pada abad ke-12 dan ke-13. Perkembangan tangki pengairan, penempatan baharu, perdagangan dan pemberian tanah kepada institusi agama membantu memperluas pertanian serta membentuk identiti wilayah Telugu yang semakin jelas. Kekuasaan Kakatiya berakhir selepas penaklukan Warangal oleh Kesultanan Delhi pada 1323.

Selepas kejatuhan Kakatiya, beberapa kuasa serantau muncul, termasuk Musunuri Nayak dan kerajaan Reddi di Kondavidu serta Rajahmundry. Kawasan pesisir utara turut dipertandingkan oleh Gajapati Odisha, sementara sebahagian Rayalaseema dan pesisir selatan dimasukkan ke dalam Empayar Vijayanagara.

Vijayanagara menguasai sebahagian besar wilayah Andhra antara abad ke-14 dengan abad ke-17. Penukaran kawasan hutan kepada tanah pertanian, pembinaan sistem pengairan dan pertumbuhan bandar kuil berlaku di bawah pemerintah serta ketua wilayahnya. Penukonda dan Chandragiri di Rayalaseema berfungsi sebagai pusat kerajaan pada beberapa tempoh. Kuil Veerabhadra di Lepakshi terkenal dengan tiang berukir, arca serta lukisan dinding zaman Vijayanagara.

Zaman moden awal dan pemerintahan kolonial

Selepas kemerosotan Vijayanagara, kawasan Andhra dibahagikan antara Kesultanan Golconda di bawah Qutb Shahi, Nayak tempatan dan kerajaan kecil lain. Golconda mengawal sebahagian besar pesisir dan mendapat hasil daripada perdagangan tekstil, berlian, garam, tembakau serta barangan pelabuhan.

Pelabuhan Machilipatnam menjadi pusat perdagangan antarabangsa yang penting. Pedagang dan syarikat dari Belanda, Inggeris, Perancis serta kuasa Eropah lain membeli tekstil bercorak dan barangan kapas untuk pasaran Asia, Afrika serta Eropah. Gaya kalamkari Machilipatnam berkembang dalam hubungan dengan perdagangan tersebut.

Empayar Mughal menakluki Golconda pada 1687. Selepas kemerosotan kekuasaan Mughal, Nizam Hyderabad menguasai sebahagian wilayah. Kawasan Circars Utara di pesisir secara beransur-ansur jatuh di bawah Syarikat Hindia Timur Inggeris pada abad ke-18. Pada 1800, Nizam menyerahkan beberapa kawasan pedalaman yang kemudian dikenali sebagai Daerah Serahan kepada British.

Sebahagian besar Andhra Pesisir dan Rayalaseema akhirnya dimasukkan ke dalam Kepresidenan Madras. British memperkenalkan sistem hasil tanah, mahkamah, pendidikan kolonial dan jaringan kereta api. Pembinaan benteng atau empangan rendah di Godavari dan Krishna pada abad ke-19 memperluas pengairan delta, tetapi perubahan tersebut turut mengukuhkan ketidaksamaan pemilikan tanah dan pertanian komersial.

Kebuluran, wabak serta turun naik harga pertanian menjejaskan penduduk pada beberapa tempoh. Dalam masa yang sama, pusat bandar seperti Visakhapatnam, Kakinada, Rajahmundry, Vijayawada, Guntur dan Nellore berkembang sebagai pusat pentadbiran, pendidikan, percetakan serta perdagangan.

Gerakan kemerdekaan India mendapat sokongan daripada pemimpin dan pertubuhan di kawasan Telugu. Alluri Sitarama Raju mengetuai Pemberontakan Rampa pada 1922 hingga 1924, yang melibatkan masyarakat Adivasi menentang sekatan hutan dan pemerintahan kolonial. Gerakan tidak bekerjasama, ketidaktaatan awam dan gerakan meninggalkan India turut mendapat penyertaan di bandar serta kawasan luar bandar Andhra.

Gerakan bahasa dan pembentukan negeri

Tuntutan bagi sebuah negeri yang majoriti penduduknya berbahasa Telugu berkembang sejak awal abad ke-20. Penyokongnya berhujah bahawa pentadbiran Negeri Madras didominasi oleh pusat berbahasa Tamil dan tidak memberi perhatian mencukupi kepada kepentingan bahasa Telugu.

Potti Sriramulu meninggal dunia pada Disember 1952 selepas berpuasa menuntut pembentukan sebuah negeri Telugu. Demonstrasi yang menyusul mendorong kerajaan India membentuk Negeri Andhra melalui Andhra State Act 1953. Negeri itu ditubuhkan pada 1 Oktober 1953 dengan Kurnool sebagai ibu negeri dan terdiri daripada daerah berbahasa Telugu yang dipisahkan daripada Negeri Madras.

Melalui Akta Penyusunan Semula Negeri 1956, Negeri Andhra digabungkan dengan wilayah Telangana yang berbahasa Telugu dalam Negeri Hyderabad. Negeri baharu Andhra Pradesh diwujudkan pada 1 November 1956 dengan Hyderabad sebagai ibu negeri.

Penyatuan tersebut disertai perjanjian politik untuk melindungi kepentingan Telangana, tetapi perselisihan mengenai pekerjaan awam, perbelanjaan pembangunan, pengairan dan pembahagian sumber berterusan. Gerakan menuntut pemisahan berlaku di Telangana pada 1969 dan di Andhra Pesisir serta Rayalaseema melalui gerakan Jai Andhra pada 1972.

Pembahagian 2014 dan persoalan ibu negeri

Parlimen India meluluskan Andhra Pradesh Reorganisation Act 2014, yang mewujudkan Telangana sebagai negeri berasingan pada 2 Jun 2014. Hyderabad diperuntukkan sebagai ibu negeri bersama sehingga sepuluh tahun, sebelum kekal sebagai ibu negeri Telangana sahaja.

Andhra Pradesh yang disusun semula kehilangan Hyderabad, yang sebelum itu menjadi pusat pentadbiran, teknologi maklumat, pendidikan tinggi dan perkhidmatan utama negeri. Kerajaan Andhra Pradesh kemudian memilih kawasan antara Vijayawada dengan Guntur untuk membangunkan ibu negeri baharu yang dinamakan Amaravati.

Pada 2020, kerajaan negeri meluluskan undang-undang yang mencadangkan pembahagian fungsi antara Visakhapatnam sebagai pusat eksekutif, Amaravati sebagai pusat perundangan dan Kurnool sebagai pusat kehakiman. Kedua-dua undang-undang berkaitan rancangan tersebut dimansuhkan pada 2021, di tengah-tengah prosiding mahkamah dan bantahan pemilik tanah yang menyertai skim pengumpulan tanah Amaravati.

Pada April 2026, Parlimen India meminda akta penyusunan semula untuk menetapkan Amaravati sebagai ibu negeri Andhra Pradesh. Peruntukan itu dianggap berkuat kuasa sejak 2 Jun 2024, iaitu selepas berakhirnya tempoh Hyderabad sebagai ibu negeri bersama.

Bentuk muka bumi dan saliran

Andhra Pradesh terletak di bahagian tenggara semenanjung India. Bentuk muka buminya terdiri daripada dataran pantai, delta sungai yang subur, kawasan bukit Ghat Timur dan dataran tinggi separa gersang di Rayalaseema. Negeri ini mempunyai garis pantai sepanjang 1,053.07 kilometer menurut pengukuran semula kebangsaan yang diumumkan pada 2025, menjadikannya garis pantai ketiga terpanjang antara negeri-negeri India.

Andhra Pesisir merangkumi dataran yang menghadap Teluk Benggala dan lembah hilir Godavari serta Krishna. Delta kedua-dua sungai tersebut mengandungi tanah aluvium yang subur dan rangkaian terusan pengairan. Pesisir utara menjadi lebih berbukit berhampiran Visakhapatnam, Araku dan sempadan Odisha.

Ghat Timur tidak membentuk banjaran yang berterusan. Sungai-sungai besar memotong sistem bukit tersebut dalam perjalanan ke Teluk Benggala. Banjaran dan kawasan bukit penting termasuk Bukit Papi, Nallamala, Seshachalam, Palakonda dan Erramala. Rayalaseema mempunyai dataran berbatu, lembah sungai, tanah merah dan kawasan belukar kering.

Godavari dan Krishna ialah dua sungai terbesar. Godavari memasuki negeri dari Telangana sebelum mengalir melalui kawasan pergunungan dan membentuk delta luas. Krishna mengalir dari Karnataka melalui Telangana serta Andhra Pradesh dan bermuara di Teluk Benggala. Sungai lain termasuk Penna, Vamsadhara, Nagavali, Sarada, Gundlakamma, Swarnamukhi dan Bahuda.

Empangan, takungan, benteng sungai dan terusan memainkan peranan penting dalam pertanian, bekalan air serta penjanaan elektrik. Projek utama termasuk Empangan Srisailam, Nagarjuna Sagar, Prakasam Barrage, Dowleswaram Barrage dan Projek Polavaram. Pembahagian air Godavari dan Krishna turut menjadi isu antara Andhra Pradesh dengan negeri-negeri jirannya.

Iklim

Sebahagian besar Andhra Pradesh mengalami iklim tropika. Kawasan pantai lazimnya panas dan lembap, sementara Rayalaseema lebih kering dan mempunyai perubahan suhu harian yang lebih besar. Kawasan tanah tinggi di Ghat Timur mempunyai suhu yang lebih sederhana.

Hujan diperoleh daripada kedua-dua monsun barat daya, biasanya antara Jun dengan September, dan monsun timur laut antara Oktober dengan Disember. Pesisir selatan menerima bahagian hujan yang lebih besar daripada monsun timur laut, manakala kawasan utara dan pergunungan lebih dipengaruhi oleh monsun barat daya.

Taburan hujan berubah dengan ketara mengikut tempat dan tahun. Rayalaseema kerap mengalami kekurangan hujan dan kemarau, sementara delta serta bandar pesisir terdedah kepada banjir. Kedudukan negeri di Teluk Benggala turut menjadikannya terdedah kepada siklon tropika, ombak ribut, hakisan pantai dan kemasukan air masin.

Alam sekitar dan biodiversiti

Jabatan Perhutanan Andhra Pradesh merekodkan 37,258 kilometer persegi sebagai kawasan hutan berdaftar, bersamaan kira-kira 22.9 peratus daripada keluasan negeri. Daripada jumlah wilayah negeri, sekitar 30,085 kilometer persegi diklasifikasikan sebagai litupan hutan dan 5,340 kilometer persegi sebagai litupan pokok di luar hutan.

Hutan lembap dan separa malar hijau terdapat di kawasan tanah tinggi utara, sementara hutan luruh kering dan belukar berduri meliputi sebahagian besar Ghat Timur serta Rayalaseema. Bukit Seshachalam merupakan kawasan taburan semula jadi cendana merah (Pterocarpus santalinus), sejenis pokok bernilai tinggi yang menghadapi tekanan pembalakan dan perdagangan haram.

Haiwan yang terdapat di negeri ini termasuk harimau Benggala, harimau bintang, gajah Asia, beruang sloth, gaur, anjing liar Asia, rusa sambar, antelop hitam, tenggiling dan pelbagai spesies primat. Kawasan perlindungan penting termasuk Taman Negara Papikonda, Taman Negara Sri Venkateswara, Kawasan Perlindungan Hidupan Liar Coringa, Rollapadu, Krishna dan Kambalakonda serta bahagian Andhra Pradesh dalam Rizab Harimau Nagarjunsagar-Srisailam.

Muara Godavari dan Krishna mempunyai hutan bakau, dataran lumpur dan kawasan pembiakan ikan. Tasik Kolleru, Tasik Pulicat dan tanah lembap pesisir menjadi tempat persinggahan burung air migrasi. Ancaman alam sekitar termasuk kehilangan habitat, pengambilan pasir, pemburuan haram, pencemaran industri, pembinaan empangan, akuakultur pesisir dan perubahan iklim.

Kerajaan negeri dan kehakiman

Andhra Pradesh ditadbir menurut Perlembagaan India melalui sistem demokrasi berparlimen. Gabenor dilantik oleh Presiden India dan berfungsi sebagai ketua negeri dari segi perlembagaan. Ketua menteri mengetuai Majlis Menteri dan melaksanakan kuasa eksekutif harian.

S. Abdul Nazeer ialah gabenor, manakala N. Chandrababu Naidu daripada Parti Telugu Desam ialah ketua menteri. Naidu kembali memegang jawatan selepas pilihan raya Dewan Undangan Negeri 2024, apabila gabungan Parti Telugu Desam, Jana Sena Party dan Parti Bharatiya Janata memperoleh majoriti besar.

Badan perundangan negeri bersifat dwikameral. Dewan Undangan Andhra Pradesh mempunyai 175 ahli yang dipilih secara langsung bagi tempoh lazim lima tahun. Majlis Perundangan Andhra Pradesh mempunyai 58 ahli yang dipilih melalui beberapa kumpulan pemilih atau dilantik oleh gabenor.

Andhra Pradesh diwakili oleh 25 ahli dalam Lok Sabha dan 11 ahli dalam Rajya Sabha. Parti serantau, terutamanya Parti Telugu Desam dan Parti Kongres YSR, memainkan peranan utama dalam politik negeri. Isu penting termasuk pengairan, pembangunan ibu negeri, kewangan selepas pembahagian, kebajikan sosial, pertanian, pekerjaan dan hubungan dengan kerajaan Kesatuan.

Mahkamah Tinggi Andhra Pradesh terletak di kawasan Amaravati. Mahkamah tersebut ditubuhkan sebagai institusi berasingan selepas pembahagian Mahkamah Tinggi bersama bagi Telangana dan Andhra Pradesh. Keputusannya boleh dirayu kepada Mahkamah Agung India.

Bahagian pentadbiran dan kerajaan tempatan

Andhra Pradesh dibahagikan kepada 28 daerah. Pada April 2022, kerajaan negeri menyusun semula 13 daerah yang ada kepada 26 daerah. Penyusunan semula seterusnya yang berkuat kuasa pada 31 Disember 2025 mewujudkan daerah Polavaram dan Markapuram serta mengubah sempadan beberapa daerah lain.

Setiap daerah diketuai oleh seorang pegawai pemungut daerah, yang menyelaras pentadbiran hasil, pembangunan, pilihan raya dan pengurusan bencana. Daerah dibahagikan kepada bahagian hasil dan mandal, sebelum dipecahkan kepada kampung hasil serta unit pentadbiran tempatan.

Kerajaan tempatan bandar terdiri daripada perbadanan perbandaran, majlis perbandaran dan nagar panchayat. Di kawasan luar bandar, pentadbiran tiga peringkat terdiri daripada gram panchayat, mandal parishad dan zilla parishad. Institusi tersebut bertanggungjawab terhadap jalan tempatan, sanitasi, bekalan air, perancangan pembangunan dan sebahagian perkhidmatan sosial.

Andhra Pradesh mempunyai ekonomi campuran yang berasaskan pertanian, perikanan, pembuatan, perlombongan, pembinaan, perdagangan, pengangkutan dan perkhidmatan. Belanjawan 2026–27 mengunjurkan keluaran dalam negeri kasar pada harga semasa sebanyak ₹19,75,073 crore, bersamaan kira-kira ₹19.75 trilion.

Bagi 2024–25, sektor pertanian dan kegiatan berkaitan dianggarkan menyumbang sekitar 37 peratus daripada ekonomi negeri, sektor industri 21 peratus dan perkhidmatan 42 peratus. KDNK negeri per kapita pada harga semasa dianggarkan sebanyak ₹298,058. Sumbangan pertanian yang besar mencerminkan kepentingan tanaman, ternakan, hortikultur, perikanan dan akuakultur dalam ekonomi luar bandar.

Pertanian, pengairan dan perikanan

Pertanian menyokong mata pencarian sebahagian besar penduduk, terutamanya di delta Godavari dan Krishna serta kawasan luar bandar Rayalaseema. Kira-kira 4.96 juta hektar tanah direkodkan sebagai kawasan pertanian dalam Tinjauan Sosioekonomi 2024–25.

Padi ialah tanaman makanan utama di kawasan berpengairan. Tanaman lain termasuk jagung, sekoi, kekacang, kacang tanah, kapas, tebu, cili, tembakau dan minyak bijian. Rayalaseema merupakan kawasan penting bagi kacang tanah serta tanaman tahan kemarau, manakala daerah pesisir menghasilkan padi, kelapa, tebu dan pelbagai tanaman komersial.

Hortikultur merangkumi mangga, pisang, betik, sitrus, tomato, cili, kunyit, bunga dan kelapa sawit. Mangga dari Nuzvid, cili Guntur dan pisang dari lembah Godavari mempunyai kepentingan perdagangan. Namun, pendapatan petani dipengaruhi oleh perubahan harga, kos input, hutang, cuaca dan ketersediaan air.

Rangkaian pengairan terdiri daripada terusan delta, empangan, tangki, telaga dan projek pengalihan sungai. Projek Polavaram dirancang sebagai projek pelbagai guna bagi pengairan, bekalan air dan hidroelektrik, tetapi pembinaannya telah menimbulkan isu pemindahan penduduk, kesan terhadap masyarakat Adivasi, hutan serta pembahagian kos dan air.

Andhra Pradesh ialah salah sebuah pusat perikanan dan akuakultur utama India. Penternakan udang dan ikan air tawar tertumpu di kawasan pesisir, kolam delta dan sekitar Tasik Kolleru. Menurut kerajaan negeri, Andhra Pradesh menyumbang kira-kira 30 peratus daripada pengeluaran ikan negara dan sekitar 31 peratus eksport udang India pada 2024–25. Perkembangan pesat akuakultur turut menimbulkan kebimbangan tentang penyakit, penggunaan bahan kimia, perubahan guna tanah dan pencemaran air.

Pembuatan, perlombongan dan tenaga

Visakhapatnam ialah pusat utama industri berat, keluli, petroleum, baja, pembinaan kapal dan kejuruteraan. Kawasan Kakinada mempunyai industri pemprosesan makanan, baja, petroleum dan gas. Vijayawada serta Guntur berfungsi sebagai pusat perdagangan, pemprosesan hasil pertanian dan logistik.

Sri City, berhampiran sempadan Tamil Nadu, dibangunkan sebagai kawasan perindustrian bagi elektronik, kenderaan, makanan, perkakas rumah dan barangan pengguna. Tirupati mempunyai kegiatan elektronik, pembuatan dan perkhidmatan berkaitan pendidikan serta ziarah. Industri simen tertumpu di kawasan yang mempunyai batu kapur, khususnya di Rayalaseema dan bahagian tengah negeri.

Sumber mineral termasuk batu kapur, barit, bauksit, granit, mika, pasir mineral dan gas asli. Lombong barit Mangampeta merupakan sumber penting bagi industri penggerudian. Perlombongan bauksit di kawasan pergunungan utara bagaimanapun menjadi pertikaian kerana kesannya terhadap hutan, sumber air dan masyarakat Adivasi.

Pembangunan industri disokong oleh Koridor Perindustrian Visakhapatnam-Chennai, Koridor Perindustrian Chennai-Bengaluru dan Koridor Perindustrian Hyderabad-Bengaluru. Perusahaan mikro, kecil dan sederhana terlibat dalam pemprosesan makanan, tekstil, kejuruteraan, kraftangan serta perkhidmatan sokongan.

Sistem tenaga negeri menggunakan arang batu, gas, hidroelektrik, tenaga suria dan tenaga angin. Kapasiti penjanaan terpasang berjumlah kira-kira 27,392 megawatt pada 2024–25. Ladang suria berskala besar dibangunkan di kawasan pedalaman yang kering, sementara tenaga angin tertumpu di beberapa bahagian Rayalaseema.

Perkhidmatan, perdagangan dan pelabuhan

Sektor perkhidmatan merangkumi perdagangan, pengangkutan, komunikasi, pendidikan, kesihatan, kewangan, teknologi maklumat dan pelancongan. Visakhapatnam mempunyai sektor teknologi maklumat dan perkhidmatan perniagaan yang berkembang, manakala Vijayawada-Guntur berfungsi sebagai pusat perdagangan serta pentadbiran bagi kawasan ibu negeri.

Garis pantai dan kedudukan berhampiran laluan perkapalan Asia Timur memberikan Andhra Pradesh peranan penting dalam perdagangan maritim. Pelabuhan Visakhapatnam ialah pelabuhan utama yang ditadbir kerajaan Kesatuan. Pelabuhan Gangavaram, Krishnapatnam dan kemudahan Kakinada mengendalikan arang batu, bijih, baja, petroleum, makanan, kontena serta kargo pukal lain.

Enam pelabuhan dilaporkan beroperasi pada 2024–25, manakala beberapa pelabuhan baharu atau peluasan pelabuhan berada pada peringkat pembinaan dan perancangan. Pembangunan tersebut bertujuan memperluas perdagangan dan industri, tetapi menimbulkan persoalan tentang pengambilan tanah, penempatan nelayan, hakisan pantai dan perlindungan ekosistem.

Penduduk dan pembandaran

Andhra Pradesh mempunyai 49,577,103 orang penduduk berdasarkan Banci India 2011 bagi wilayah negeri masa kini. Kadar pertumbuhan penduduk bagi tempoh 2001 hingga 2011 ialah sekitar 9.2 peratus, lebih rendah daripada purata kebangsaan. Nisbah jantina ialah 997 perempuan bagi setiap 1,000 lelaki.

Kadar celik huruf ialah 67.35 peratus pada 2011. Kadar bagi perempuan ialah 59.96 peratus, lebih rendah daripada kadar lelaki. Jurang turut wujud antara daerah, kawasan bandar dan luar bandar serta antara masyarakat umum dengan sebahagian komuniti terpinggir.

Sekitar 29.47 peratus penduduk tinggal di kawasan bandar pada 2011. Oleh itu, Andhra Pradesh kurang membandar berbanding beberapa negeri besar lain di India Selatan. Walau bagaimanapun, pertumbuhan bandar berlaku dengan pesat di sekitar Visakhapatnam, Vijayawada, Guntur, Tirupati, Nellore, Kurnool, Kakinada dan Rajamahendravaram.

Visakhapatnam ialah bandar terbesar. Kawasan perbandarannya berkembang di sepanjang pesisir serta lembah yang dikelilingi Ghat Timur. Vijayawada dan Guntur membentuk pusat bandar bersebelahan yang berkait rapat dengan kawasan ibu negeri Amaravati.

Masyarakat Kasta Terjadual dan Suku Terjadual membentuk bahagian penting penduduk negeri. Populasi Suku Terjadual berjumlah kira-kira 2.74 juta atau 5.53 peratus daripada jumlah penduduk pada 2011. Masyarakat Adivasi banyak tertumpu di Ghat Timur dan daerah utara, khususnya Koya, Savara, Jatapu, Gadaba, Konda Dora, Valmiki dan Yanadi.

Bahasa

Bahasa Telugu ialah bahasa ibunda majoriti penduduk dan bahasa rasmi utama negeri. Telugu tergolong dalam keluarga bahasa Dravidia serta mempunyai tradisi tulisan, inskripsi dan kesusasteraan yang panjang. Bentuk pertuturannya berbeza mengikut kawasan pesisir, Rayalaseema, kelas sosial dan komuniti.

Pada 2022, bahasa Urdu diiktiraf sebagai bahasa rasmi kedua di seluruh Andhra Pradesh. Urdu digunakan terutamanya oleh sebahagian masyarakat Islam di bandar dan beberapa kawasan pedalaman. Bahasa lain yang dituturkan termasuk Hindi, Tamil, Kannada, Odia, Lambadi dan pelbagai bahasa Adivasi.

Data terperinci mengenai bahasa ibunda tersedia melalui jadual bahasa Banci India 2011. Bahasa Inggeris digunakan dalam pendidikan tinggi, perdagangan, teknologi, kehakiman dan sebahagian pentadbiran.

Agama dan masyarakat

Agama Hindu dianuti oleh majoriti penduduk. Tradisi Hindu di negeri ini merangkumi Waisnawisme, Saivisme, Shaktisme dan pemujaan dewa kampung. Tirumala, Srisailam, Srikalahasti, Simhachalam, Annavaram, Vijayawada dan Kanaka Durga merupakan pusat ziarah utama.

Masyarakat Islam mempunyai sejarah yang berkait dengan perdagangan pesisir, kerajaan Deccan dan perkembangan bandar. Masjid, makam serta tradisi Urdu terdapat di Kurnool, Kadapa, Guntur, Vijayawada dan bandar lain. Masyarakat Kristian berkembang melalui hubungan perdagangan awal dan kegiatan mubaligh pada zaman kolonial, khususnya di kawasan pesisir.

Jainisme dan Buddhisme pernah mempunyai kehadiran institusi yang besar pada zaman purba. Walaupun bilangan penganutnya kini lebih kecil, tapak arkeologi di Amaravati, Nagarjunakonda, Salihundam, Thotlakonda, Bavikonda dan Bojjannakonda menjadi bukti pengaruh sejarah Buddhisme.

Andhra Pradesh mempunyai rangkaian sekolah kerajaan, sekolah bantuan kerajaan dan sekolah swasta. Bahasa Telugu dan Inggeris digunakan sebagai bahasa pengantar bergantung pada lembaga serta institusi. Kerajaan negeri mengendalikan program makanan sekolah, biasiswa, asrama kebajikan dan sokongan kewangan bagi meningkatkan penyertaan murid daripada keluarga berpendapatan rendah.

Universiti Andhra di Visakhapatnam, ditubuhkan pada 1926, ialah salah sebuah universiti tertua di wilayah Telugu. Institusi utama lain termasuk Universiti Sri Venkateswara, Universiti Acharya Nagarjuna, Institut Teknologi India Tirupati, Institut Pendidikan dan Penyelidikan Sains India Tirupati, Institut Pengurusan India Visakhapatnam, Institut Teknologi Kebangsaan Andhra Pradesh dan Institut Sains Perubatan Seluruh India di Mangalagiri.

Sekolah tinggi kejuruteraan, perubatan, pertanian, seni dan sains beroperasi dalam sektor kerajaan serta swasta. Namun, mutu pengajaran, kemudahan, pembelajaran asas dan akses digital berbeza antara bandar, kawasan luar bandar serta masyarakat Adivasi.

Sistem kesihatan awam terdiri daripada pusat kesihatan kecil, pusat kesihatan primer, hospital komuniti, hospital daerah dan hospital pengajar. Hospital khusus dan kolej perubatan tertumpu di bandar besar, sementara jarak perjalanan, kekurangan kakitangan dan kemampuan membayar rawatan menjadi masalah di kawasan pedalaman.

Program kesihatan negeri merangkumi penjagaan ibu dan anak, imunisasi, kawalan penyakit berjangkit, insurans rawatan serta perkhidmatan ambulans. Walaupun beberapa petunjuk kesihatan telah bertambah baik, kekurangan zat makanan, anemia, penyakit tidak berjangkit dan perbezaan akses antara daerah masih menjadi cabaran.

Kesusasteraan

Kesusasteraan Telugu mempunyai sejarah yang merentasi lebih daripada satu alaf. Inskripsi awal menunjukkan perkembangan bahasa tulisan sebelum kemunculan karya sastera istana yang besar pada zaman Chalukya Timur.

Nannaya memulakan penyesuaian Mahabharata ke dalam bahasa Telugu pada abad ke-11. Tikkana menyambung sebahagian besar karya itu pada abad ke-13, sebelum Yerrapragada melengkapkan bahagian yang masih belum diterjemahkan. Ketiga-tiganya dikenali sebagai Kavitrayam.

Penyair zaman pertengahan termasuk Srinatha, Potana, Annamacharya, Dhurjati dan Tenali Ramakrishna. Karya mereka merangkumi puisi istana, kebaktian, cerita Purana, falsafah dan satira. Vemana terkenal dengan rangkap ringkas yang mengkritik kemunafikan, ketidaksamaan dan adat sosial.

Kesusasteraan moden berkembang bersama-sama percetakan, pendidikan kolonial, pembaharuan sosial dan nasionalisme. Gurajada Apparao, Kandukuri Veeresalingam, Sri Sri, Viswanatha Satyanarayana dan Chalam merupakan antara tokoh penting. Kesusasteraan kontemporari turut merangkumi karya wanita, Dalit, Adivasi, Muslim serta penulis diaspora.

Seni persembahan dan kraftangan

Kuchipudi ialah bentuk tarian klasik yang berasal dari kampung Kuchipudi di daerah Krishna. Tradisi ini berkembang sebagai bentuk drama tari berasaskan penceritaan, lakonan, muzik Karnatik, gerakan berirama dan ekspresi wajah. Pada zaman moden, repertoirnya turut berkembang sebagai persembahan solo.

Bentuk persembahan rakyat termasuk burrakatha, harikatha, veedhi natakam, kolatam, dhimsa dan dappu. Tholu bommalata, iaitu teater bayang-bayang menggunakan patung kulit, mempunyai tradisi panjang dalam penceritaan epik.

Kalamkari di Machilipatnam dan Srikalahasti menggunakan teknik cetakan blok atau lukisan tangan pada tekstil. Kraftangan lain termasuk mainan kayu Kondapalli dan Etikoppaka, ukiran batu, patung logam serta patung kulit. Tradisi tenunan terdapat di Mangalagiri, Uppada, Venkatagiri dan Dharmavaram.

Perayaan dan masakan

Ugadi, iaitu Tahun Baharu Telugu, merupakan perayaan utama. Sankranti disambut sebagai pesta menuai selama beberapa hari dengan hiasan rumah, juadah, ternakan dan pertemuan keluarga. Perayaan lain termasuk Deepavali, Dasara, Vinayaka Chavithi, Maha Shivaratri dan Sri Rama Navami.

Tirumala Brahmotsavam menarik jemaah dalam jumlah besar, manakala Dasara di Vijayawada berpusat pada Kuil Kanaka Durga. Masyarakat Islam dan Kristian menyambut Aidilfitri, Aidiladha, Muharam, Krismas serta Easter.

Beras ialah makanan ruji di kawasan pesisir, sementara sekoi dan tanaman kering lebih penting secara tradisional di Rayalaseema. Hidangan lazim termasuk nasi bersama pappu, pulusu, sayur, jeruk dan dadih. Pesarattu, pulihora, gongura pachadi dan jeruk mangga avakaya dikaitkan dengan masakan Telugu.

Masakan pesisir menggunakan ikan, udang, ketam, cili dan asam jawa. Masakan Rayalaseema lazimnya lebih pedas serta menggunakan sekoi, kacang tanah dan daging. Amalan makanan berbeza mengikut wilayah, agama, kasta, kelas dan keadaan persekitaran.

Filem, media dan sukan

Filem berbahasa Telugu merupakan salah satu industri perfileman terbesar di India. Andhra Pradesh menyediakan pasaran penonton, pawagam, lokasi penggambaran dan tenaga kerja bagi industri tersebut, walaupun sebahagian besar studio utamanya kini terletak di Hyderabad, Telangana. Filem Telugu mempunyai pengaruh besar terhadap bahasa popular, fesyen, muzik dan politik.

Media negeri merangkumi akhbar Telugu serta Inggeris, saluran televisyen, radio dan penerbitan digital. Akhbar utama berbahasa Telugu termasuk Eenadu, Sakshi dan Andhra Jyothy.

Kriket ialah sukan penonton yang paling popular. Pasukan Andhra bertanding dalam pertandingan domestik India, sementara Visakhapatnam mempunyai stadium antarabangsa. Kabaddi, badminton, catur, olahraga, bola tampar dan sukan air turut dimainkan. Tradisi sukan berbeza antara sekolah, universiti, bandar dan kawasan luar bandar.

Andhra Pradesh mempunyai rangkaian jalan raya, kereta api, pelabuhan dan lapangan terbang yang menghubungkan kawasan pesisir dengan pedalaman serta negeri jirannya. Bentuk negeri yang memanjang di sepanjang pantai menjadikan koridor utara-selatan penting bagi pergerakan penduduk dan barangan.

Rangkaian jalan raya utama merangkumi Lebuhraya Kebangsaan 16 di sepanjang pesisir dan Lebuhraya Kebangsaan 44 melalui Rayalaseema. Panjang jalan yang dikendalikan jabatan jalan raya negeri berjumlah kira-kira 45,379 kilometer pada 2024–25, sementara lebuh raya kebangsaan berjumlah sekitar 8,744 kilometer.

Perkhidmatan bas disediakan terutamanya oleh Andhra Pradesh State Road Transport Corporation bersama-sama pengendali swasta. Bas menghubungkan bandar, ibu pejabat daerah, pusat ziarah dan kampung, tetapi kesesakan serta mutu jalan berbeza mengikut kawasan.

Vijayawada ialah salah sebuah persimpangan kereta api tersibuk di India Selatan. Hab penting lain termasuk Visakhapatnam, Guntakal, Guntur, Rajamahendravaram, Tirupati, Nellore dan Kurnool. Laluan pantai menghubungkan Chennai dengan Kolkata, sementara laluan pedalaman menghubungkan negeri dengan Bengaluru, Hyderabad dan bahagian tengah India.

Negeri mempunyai enam lapangan terbang yang menyediakan penerbangan berjadual. Lapangan terbang di Visakhapatnam, Vijayawada dan Tirupati mempunyai perkhidmatan antarabangsa, manakala Rajamahendravaram, Kadapa dan Kurnool menyediakan penerbangan domestik. Lapangan terbang baharu di Bhogapuram berhampiran Visakhapatnam sedang dibangunkan untuk menambah kapasiti penerbangan pesisir utara.

Pelabuhan Visakhapatnam, Gangavaram, Krishnapatnam dan Kakinada mengendalikan sebahagian besar perdagangan laut negeri. Pelabuhan kecil dan pelabuhan perikanan turut beroperasi di beberapa kawasan pesisir. Pembangunan pelabuhan baharu berkait rapat dengan rancangan koridor perindustrian, gudang dan rangkaian kereta api kargo.

Andhra Pradesh mempunyai tapak ziarah, monumen Buddha, kuil Hindu, kubu, gua, pantai, lembah dan kawasan hidupan liar. Pelancongan keagamaan merupakan komponen penting, khususnya di Tirumala, Srisailam, Vijayawada, Srikalahasti, Simhachalam dan Annavaram.

Kuil Venkateswara di Tirumala berhampiran Tirupati menerima jemaah dari seluruh India dan luar negara. Kompleks tersebut ditadbir oleh Tirumala Tirupati Devasthanams dan menjadi pusat ekonomi serta perkhidmatan penting bagi wilayah sekitarnya.

Warisan Buddha tertumpu di lembah Krishna dan pesisir utara. Amaravati, Nagarjunakonda, Jaggayyapeta, Salihundam, Thotlakonda, Bavikonda dan Bojjannakonda mempunyai tinggalan stupa, biara, arca serta inskripsi. Pemeliharaan tapak tersebut menghadapi cabaran daripada hakisan, pembangunan, kehilangan artifak dan tekanan pengunjung.

Warisan zaman pertengahan termasuk Kuil Veerabhadra di Lepakshi, kubu Chandragiri, Kondapalli, Kondavidu, Udayagiri, Penukonda dan Gandikota. Gandikota terletak di tebing gaung Sungai Penna dan mengandungi tinggalan kubu, kuil, masjid serta bangunan pertahanan.

Kawasan alam semula jadi termasuk Lembah Araku, Bukit Papi, Lambasingi, Horsley Hills dan hutan Nallamala. Pantai terdapat di Visakhapatnam, Bheemunipatnam, Kakinada, Machilipatnam dan Nellore.

Gua Borra terbentuk dalam batu kapur Ghat Timur dan terkenal dengan ruang bawah tanah serta pembentukan stalaktit dan stalagmit. Kawasan sekitarnya dihuni oleh masyarakat Adivasi dan berkait dengan ekonomi pelancongan Lembah Araku.

Pertumbuhan pelancongan menyediakan pekerjaan serta pendapatan, tetapi juga memberi tekanan terhadap bekalan air, pengurusan sisa, habitat, tapak arkeologi dan komuniti setempat. Pengurusan mampan memerlukan kawalan pembinaan, pemuliharaan monumen dan penyertaan penduduk tempatan.

• Senarai daerah di Andhra Pradesh
• Sejarah Andhra Pradesh
• Bahasa Telugu
• Orang Telugu
• Andhra Pesisir
• Rayalaseema
• Telangana

• Sastri, K. A. Nilakanta (1975). A History of South India: From Prehistoric Times to the Fall of Vijayanagar (dalam bahasa Inggeris) (ed. 4). New Delhi: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-560686-7.
• Shimada, Akira (2013). Early Buddhist Architecture in Context: The Great Stūpa at Amarāvatī (dalam bahasa Inggeris). Leiden: Brill. ISBN 978-90-04-23326-3.
• Talbot, Cynthia (2001). Precolonial India in Practice: Society, Region, and Identity in Medieval Andhra (dalam bahasa Inggeris). New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-513661-6.
• Narayana Rao, Velcheru; Shulman, David, penyunting (2002). Classical Telugu Poetry: An Anthology (dalam bahasa Inggeris). Berkeley: University of California Press. ISBN 978-0-520-22598-5.