Kepi i Gjelbër (Portugalisht: Cabo Verde; Cape Verdean Creole: Kabu Verdi) zyrtarisht njihet si Republika e Kepit të Gjelbër (Portugalisht: República de Cabo Verde) është një vend arkipelag në Oqeanin Atlantik qendror pranë brigjeve të Afrikës Perëndimore. Ai përbëhet nga dhjetë ishuj vullkanikë me një sipërfaqe të kombinuar tokësore prej rreth 4,033 kilometrash katrorë (1,557 milje katrore). Këta ishuj shtrihen midis 600 dhe 850 kilometrave (370 dhe 530 milje) në perëndim të Cap-Vert, pika më perëndimore e Afrikës kontinentale, sipas së cilës janë emëruar. Kepi i Gjelbër është pjesë e ekorajonit të Makaronezisë, së bashku me Ishujt Azore, Ishujt Kanarie, Ishujt Madeira dhe Ishujt Savage.
Arkipelagu ishte i pabanuar deri në shekullin e 15-të, kur eksploruesit portugezë u vendosën në ishuj, duke krijuar një nga vendbanimet e para evropiane në tropikë. Pozicioni i tij strategjik i dha një rol të rëndësishëm në tregtinë transatlantike të skllevërve gjatë shekujve 16 dhe 17; ishujt panë një rritje të shpejtë ekonomike të nxitur nga tregtia e mallrave të prodhuara, rumit dhe pëlhurës për skllevërit afrikanë, fildishit dhe arit. Nga mesi i shekullit të 19-të, rritja e konkurrencës së huaj, thatësira e vazhdueshme dhe rënia e tregtisë së skllevërve çuan në rënie ekonomike dhe emigracion; Kepi i Gjelbër gradualisht u rimëkëmb si një qendër e rëndësishme tregtare dhe pikë ndalese për rrugët kryesore të transportit detar.
Kepi i Gjelbër u bë i pavarur në vitin 1975. Që nga fillimi i viteve 1990, ai ka qenë një demokraci përfaqësuese e qëndrueshme dhe ka mbetur një nga vendet më të zhvilluara dhe demokratike në Afrikë. Duke pasur mungesë të burimeve natyrore, ekonomia e tij në zhvillim është kryesisht e orientuar drejt shërbimeve, me një fokus në rritje në turizëm dhe investime të huaja. Me një popullsi prej rreth 491,233 (që nga viti 2021), Kepi i Gjelbër është ndër vendet më pak të populluara në Afrikë. Populli i Kepit të Gjelbër e gjurmon prejardhjen e tij kryesisht te popullatat e Afrikës Perëndimore, me kontribute shtesë nga kolonët e hershëm portugezë dhe grupe të tjera që erdhën në ishuj gjatë epokës së Atlantikut. Një mërgatë e konsiderueshme ekziston në të gjithë botën, veçanërisht në Shtetet e Bashkuara dhe Portugali, duke i tejkaluar ndjeshëm banorët në ishuj. Kepi i Gjelbër është një shtet anëtar i Bashkimit Afrikan.
Etimologjia
Vendi mban emrin e gadishullit Cap-Vert në bregdetin senegalez. Emri Cap-Vert, nga ana tjetër, vjen nga portugalishtja Cabo Verde ('kepi i gjelbër'), emri që i është dhënë nga eksploruesit portugezë në vitin 1444, disa vjet para se të arrinin në ishuj. Në vitin 2013, delegacioni i vendit informoi Kombet e Bashkuara se vetëm Cabo Verde dhe jo përkthime të tjera duhet të përdoren për qëllime zyrtare.
Historia
- Artikulli kryesor: Historia
Në shekullin e XV, portugezët i zbulojnë si të pabanuara këta ishuj dhe fillojnë të i popullzojnë. Gjatë kohës së tregtisë me skllav këta ishuj fitojnë në rëndësi dhe bëhen një qendër e tregtimit të skllaveve dhe më vonë shërbejnë si vend pushim për anijeve që lundronin në vijat detare në mes të kontinenteve pran Atlantikut. Pas fitimi të pavarësisë në vitin 1975 dhe tentativave të bashkimit me Guinenë Bizare u krijua një sistem një partiak ndërsa zgjedhjet shumë partiake u mbajtën për herë të parë më 1990. Kepi i Gjelbër edhe më tutje mbetet shteti me qeveri më të qëndrueshme me sistem shumë partiak (demokratik) në Afrikë. Thatësiarat që mbajtën gjatë pjesës së dytë të shekullit XX kanë bërë që nga ky vend të vije tek një gjendje e rëndë e cila kishte si pasojë migrimin masiv të popullsisë. Popullsia mërgimtare është më e madhe se ajo vendore. Shumica e banorëve kanë prejardhje të dyanshme afrikane dhe të mërgimtarëve portugezë.
Njësit administrative
- Artikulli kryesor: Njësit administrative
Gjeografia
- Artikulli kryesor: Gjeografia
Sipërfaqja e përgjithshme e Kepit Gjelbër është 4,033 km2 (dy herë e ma shumë, ma e vogël se Kosova), dhe shtrihet rreth koordinatave gjeografike 16 00 V, 24 00 L.
Kepi i Gjelbër ka një Vijë bregdetare prej 965 km ndërsa kufi tokësorë me ndonjë vend tjetër nuk ka.
Klima në ishujt e Kepit Gjelbër është e nxehtë, me verë të thatë. Reshjet e shiut janë të pakta kohë pas kohe por shumë të parregullta.
Relievi i ishujve të Kepit Gjelbër është me një teren me lartësia të pjerrëta, me shkëmbinj gëlqerorë dhe vullkanik. Pika më e ultë e relievit është përgjatë bregdetit të oqeanit Atlantik dhe ajo më e larta në lartësi mbidetare prej 2,829 metrave në vullkanin e ishullit Fogo.
Kushtet klimatike
| Kushtet klimatike | Temperatura | Reshje mm | |
| janar shkurt mars prill maj qershor korrik gusht shtator tetor nëntor dhjetor |
75 °F 75 °F 77 °F 77 °F 78 °F 79 °F 81 °F 84 °F 85 °F 83 °F 81 °F 77 °F |
24 °C 24 °C 25 °C 25 °C 25 °C 26 °C 27 °C 29 °C 29 °C 29 °C 27 °C 25 °C |
5.3mm 3.8mm 1.3mm 0.0mm 0.0mm 0.0mm 0.8mm 14.1mm 33.6mm 6.5mm 2.5mm 1.6mm |
Temperaturat mesatare si dhe reshjet e Kepit të Gjelbër jan paraqitur në tabelën vijuese në të djatht.
Demografia
- Artikulli kryesor: Demografia
Gjuhët
Gjuha zyrtare është portugalishtja. Është gjuha e mësimdhënies dhe qeverisë. Përdoret gjithashtu në gazeta, televizion dhe radio. Cape Verdean Creole (Kriolu) përdoret në gjuhën e folur dhe është gjuha amtare e pothuajse të gjithë banorëve të Kepit të Gjelbër. Ekziston një sasi e konsiderueshme letërsie në gjuhën kreole, veçanërisht në Santiago Creole dhe në atë São Vicente Creole. Kriolu ka fituar prestigj që nga pavarësia e kombit nga Portugalia.
Dallimet midis formave të gjuhës brenda ishujve kanë qenë një pengesë e madhe për standardizimin e gjuhës. Disa njerëz kanë mbështetur zhvillimin e dy standardeve: një standard verior (Barlavento), i përqendruar në São Vicente Creole, dhe një standard jugor (Sotavento), i përqendruar në Santiago Creole. Manuel Veiga, një gjuhëtar dhe ministër i kulturës i Kepit të Verdhë, është mbështetësi kryesor i zyrtarizimit dhe standardizimit të Kriolu.
