Paulo Freire (1921–1997) był brazylijskim pedagogiem i filozofem marksistowskim, którego twórczość ukształtowała globalne myślenie o edukacji. Najbardziej znany jest z książki „Pedagogika uciśnionych”, w której nauczanie przedstawia jako akt polityczny służący wyzwoleniu, a nie jako przekazywanie wartości kulturowych. Jako twórca pedagogiki krytycznej Freire wpłynął na ruchy walki z analfabetyzmem, teologię wyzwolenia, edukację postkolonialną oraz współczesne teorie sprawiedliwości społecznej. Uznaje się go powszechnie za jednego z najważniejszych teoretyków edukacji XX wieku.
Młodość i kariera
Freire urodził się w 1921 roku w rodzinie z klasy średniej w Recife, na północnym wschodzie Brazylii. Ubóstwo i głód ukształtowały jego dzieciństwo, a później powiedział, że głód wpływał na jego zdolność uczenia się. Te doświadczenia wzmocniły jego troskę o ubogich i ukształtowały jego spojrzenie na edukację. Studiował prawo i filozofię, lecz nigdy nie praktykował zawodu prawnika, pracując zamiast tego jako nauczyciel. W latach czterdziestych i sześćdziesiątych rozwijał pracę nad alfabetyzacją dorosłych analfabetów, w tym eksperyment z 1962 roku, dzięki któremu robotnicy plantacji trzciny cukrowej w krótkim czasie nauczyli się czytać i pisać.
Wygnanie i wpływ
Zamach stanu w 1964 roku zakończył jego program alfabetyzacji, a Freire został uwięziony, zanim udał się na wygnanie. Za granicą pracował w Chile oraz w agencjach Organizacji Narodów Zjednoczonych, a w 1968 roku opublikował „Pedagogikę uciśnionych”. Książka dotarła do szerokiego grona odbiorców na świecie po przekładzie, choć w Brazylii ukazała się dopiero w 1974 roku. Później objął gościnną profesurę na Uniwersytecie Harvarda i doradzał w sprawach reform edukacyjnych w kilku byłych portugalskich koloniach w Afryce.
Powrót do Brazylii
Freire wrócił do Brazylii w 1980 roku i przystąpił do Partii Pracujących, nadzorując jej projekt alfabetyzacji dorosłych. Po zwycięstwie partii w wyborach na burmistrza São Paulo w 1988 roku został miejskim sekretarzem edukacji. Zmarł na niewydolność serca w São Paulo w 1997 roku.