Murieta Nafarroa Garaiko mendebaldeko udalerri bat da, Egaibarko (Lizarrerria) handiena. Lizarrako merindadeko herri honek 363 biztanle zituen 2025. urteko erroldaren arabera. Iruñea hiriburutik 57 kilometro mendebaldera dago.
Izena /muɾi.eta/ ahoskatzen da.
Geografia
Murieta Nafarroa Garaiko mendebaldean dago, NA-132 errepidean, Lizarra-Acedo norabidean. Mugakide ditu Metauten iparraldean, Antzin mendebaldean, eta Oko eta Abaigar hegoaldean.
Herria Ega ibaiaren paraleloan hedatu da, antzinako burdinbideari jarraituz, Lokiz mendizerraren oinetan. Antzinako Anglo-Vasco-Navarro burdinbidea pasealeku bihurtua da gaur egun. Herriko eliza nagusia Doneztebe eliza da, XII. mendean eraikia eta XVIII. mendean berreraikia.
Ingurune naturala eta klima
Artea izan da Murietako zuhaitzik ohikoena. Dena den, gaur egun 154 hektarea baino ez dira gordetzen udalerrian (175 hektarea ziren 1906an). Berezko landarediko beste zuhaitz bat makala da. Haren basoek udalerriaren heren bat hartzen dute.
Klima mediterraneoa da nagusi, baina aldaketa nabarmenak daude altueraren arabera. Horrela, urteko batez besteko prezipitazioak 500 – 800 mm ingurukoak dira; eta tenperaturak, 10 - 12 Celsius gradukoak. Udalerriko gune batzuetan, klima ozeanikoaren eta mediterraneoaren tarteko klima dago. Egun euritsuak urtean 90 inguru izaten dira.
Udalerri mugakideak
Honako udalerri hauek ditu mugakide: Abaigar, Oko eta Iguzkitza.
Historia
Murietari buruzko lehen aztarnak 300. urtekoak dira, Erromatarren gainbehera gertatu zen urteetakoak alegia. 1000. urtearen inguruan, Murietak Andre Mariaren elizaren jabetzakoak ziren mahastiak zituen. Fortun Lopezen alarguna zen Toda Aznarrek Iratxeko monasterioari eman zizkion mahastiok dohaintza baten bidez. Monasterioak lehendik ere, Murietako hainbat lur eta kolaizoren jabe zen.
Murieta erregearen menpeko jaurerri izan zen Erdi Arotik XIX. mendea arte. XVIII. mendean Murietak haraneko biztanleriaren laurden bat zeukan, eta Etaio eta Antzinekin batera, ordaintzen zituen zergak aldatzen saiatu zen urte luzez, zeukaten biztanleriarekiko gehiegi ordaintzen zutela argudiatuz. 1846an egindako erreforma administratibora arte, Murieta, Egako haraneko herri izan zen.
XX. mendearen hasieran, Vasco-Navarro trenbidearen ibilbideak herria zeharkatzen zuen, eta horrek herria kanpoaldearekin batu zuen, herritarrentzat lan aukerak ekarriz.
Demografia
Jatorria
Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 22,9 udalerri berean jaioak ziren, probintziako batez bestekoaren (% 37,3) azpitik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (EAE barne) % 18,5 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 28,4 —probintzian % 19,8—.
Biztanleria atzerritarra
Espainiar estatutik kanpo jaiotako 103 biztanleren artean, gehienak Amerikan jaioak dira (% 54,4). Jaiotza herrialde nagusiak Ekuador, Maroko, Venezuela dira.
Etxebizitza
INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 334 etxebizitza zeuden: 163 (% 48,8) nagusiak eta 171 (% 51,2) ez-nagusiak.<ref name="INE-59525">{{erreferentzia|izenburua=Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera|lana=2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|argitaletxea=Espainiako Estatistika Institutua|url=https://www.ine.es/jaxi/Tabla.htm?tpx=59525%7Chizkuntza=es%7Curtea=2021}}</ref> INEren estatistika esperimentalaren arabera, 2026ko maiatzean 2 etxebizitza turistiko zeuden udalerrian, guztira 10 plazarekin (5 plaza etxebizitzako).<ref name="INE-39363">{{erreferentzia|izenburua=Etxebizitza turistikoak, plazak eta plazak etxebizitza turistiko bakoitzeko. Udalerriak|lana=Etxebizitza turistikoen kopuruaren neurketa (estatistika esperimentala)|argitaletxea=Espainiako Estatistika Institutua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=39363%7Chizkuntza=es%7Curtea=2026}}</ref>
Etxebizitza multzoa Nafarroako mapa
Guztira 163 etxegune zeuden, eta horietatik 60 (% 36,8) pertsona bakarrekoak ziren.<ref name="INE-59543">{{erreferentzia|izenburua=Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera|lana=2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|argitaletxea=Espainiako Estatistika Institutua|url=https://www.ine.es/jaxi/Tabla.htm?tpx=59543%7Chizkuntza=es%7Curtea=2021}}</ref>
Etxeguneak tamainaren arabera
Hezkuntza-maila
INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 309 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 31,7 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 21,0; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 32,7; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 14,6.<ref name="ine-ikasketa-maila">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Población de 15 y más años por sexo y nivel de estudios (agregado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=66623%7Chizkuntza=es}}</ref> Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 30,4 zen 2021ean eta % 31,7 2024an; beraz, 1,3 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 18,8 izatetik % 14,6 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 32,9 ziren, eta gizonen artean % 30,7; 2,2 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 17,1 eta gizonen % 12,3 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.
| Ikasketa-maila | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Goi-mailako ikasketak | 98 | % 31,7 | 50 | % 30,7 | 48 | % 32,9 |
| Bigarren hezkuntzako bigarren etapa | 65 | % 21,0 | 30 | % 18,4 | 35 | % 24,0 |
| Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) | 101 | % 32,7 | 63 | % 38,7 | 38 | % 26,0 |
| Lehen hezkuntza edo gutxiago | 45 | % 14,6 | 20 | % 12,3 | 25 | % 17,1 |
| Guztira | 309 | % 100,0 | 163 | % 100,0 | 146 | % 100,0 |
| Urtea | Goi-mailakoak | Batx. / erdi LH | DBH | Lehen H. edo gutx. | 15 urte edo + |
|---|---|---|---|---|---|
| 2021 | % 30,4 | % 21,7 | % 29,1 | % 18,8 | 309 |
| 2022 | % 31,1 | % 22,5 | % 28,5 | % 17,9 | 302 |
| 2023 | % 32,1 | % 21,0 | % 30,5 | % 16,4 | 305 |
| 2024 | % 31,7 | % 21,0 | % 32,7 | % 14,6 | 309 |
Ekonomia
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, 55 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %17,19 (Nafarroako Foru Erkidegoko batezbestekoaren gainetik).
Diru-sarrerak
2024. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 14.530 euro-koa zen, eta etxegune bakoitzeko 32.160 euro-koa, probintziako baxuena. Balio hori probintziako batez bestekoaren (17.701 euro) azpitik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.948 euro) azpitik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 19.421 euro zen. Errenta gordina 17.308 euro-koa izan zen pertsonako.
Diru-sarreren iturri nagusia soldata da, guztizkoaren % 58. Gainerako iturriak: pentsioak (% 22,8), beste diru-sarrerak (% 11,4), langabezia-prestazioak (% 2,5), beste prestazioak (% 5,3).
Desberdintasuna
Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da. Udalerrian indizea 33,7 da, probintziakoaren (30,4; Nafarroako mapa) gainetik eta Espainiakoaren (31,9) gainetik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 3,4 da, probintziakoaren (2,6; Nafarroako mapa) gainetik eta Espainiakoaren (2,6) gainetik.
Jarduera ekonomikoa
INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Murieta udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 153 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 50,8; gainerako % 49,2 inaktibo zeuden.<ref name="ine-harremana">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Población de 16 y más años por sexo y relación con la actividad (agrupado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=67080%7Chizkuntza=es}}</ref> Aktiboen artean, langabezia-tasa % 12,4 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 53,5 zen eta emakumezkoena % 47,9; langabezia-tasa, aldiz, % 11,8 eta % 13,2 zen, hurrenez hurren.<ref name="ine-harremana" />
Okupatuen kopurua 146 zen 2023ean, 2021eko 145etik gora.<ref name="ine-jarduera">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Ocupados de 16 y más años por sexo y rama de actividad (Municipios entre 50 y 500 habitantes)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=70002%7Chizkuntza=es}}</ref> Emakumeek okupatuen % 43,2 osatzen dute, eta gizonek % 56,8.
| Egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Okupatuak | 134 | % 44,5 | 75 | % 47,2 | 59 | % 41,5 |
| Langabeak | 19 | % 6,3 | 10 | % 6,3 | 9 | % 6,3 |
| Inaktiboak | 148 | % 49,2 | 74 | % 46,5 | 74 | % 52,1 |
| Guztira | 301 | % 100,0 | 159 | % 100,0 | 142 | % 100,0 |
Jarduera-sektoreak
Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 54,8), industria (% 28,8), nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 12,3) eta eraikuntza (% 4,1).<ref name="ine-jarduera" />
Okupazioa eta lan-egoera
Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 47,9; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 25,3), eta oinarrizko okupazioak % 21,2.<ref name="ine-okupazioa">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Ocupados de 16 y más años por sexo y ocupación (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=70001%7Chizkuntza=es}}</ref> Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 49,4 eta emakumeen % 46,0).
| Okupazioa | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak | 37 | % 25,3 | 19 | % 22,9 | 18 | % 28,6 |
| Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak | 70 | % 47,9 | 41 | % 49,4 | 29 | % 46,0 |
| Oinarrizko okupazioak | 31 | % 21,2 | 19 | % 22,9 | 12 | % 19,0 |
| Ez dago jasota | 8 | % 5,5 | 4 | % 4,8 | 4 | % 6,3 |
| Guztira | 146 | % 100,0 | 83 | % 100,0 | 63 | % 100,0 |
Okupatuen % 84,2 besteren konturako langileak dira, eta % 15,8 norberaren konturakoak.<ref name="ine-egoera">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=70003%7Chizkuntza=es}}</ref>
| Lan-egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Norberaren kontura | 23 | % 15,8 | 15 | % 18,1 | 8 | % 12,7 |
| Besteren kontura | 123 | % 84,2 | 68 | % 81,9 | 55 | % 87,3 |
| Guztira | 146 | % 100,0 | 83 | % 100,0 | 63 | % 100,0 |
Lehen sektorea
Nekazaritza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 219 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten. Udalerriaren azalera 4 km² denez, NAE lurraldearen % 54,6 da. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 97,1 lur goldagarria (212 ha, 8 ustiategitan), % 2,9 arbolak (6,3 ha, 6 ustiategitan) eta norberaren kontsumorako baratzeak (0,03 ha, 2 ustiategitan).
Ibilgailu-parkea
Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 217 gidari zeuden erroldatuta: 134 gizon (% 61,8) eta 83 emakume (% 38,2). Biztanleen % 59,8 gidatzeko gai zen.
Ibilgailu-parkea 362 ibilgailuk osatzen zuten: 221 turismo, 44 furgoneta, 36 motozikleta, 30 kamioi eta 5 ziklomotor. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 609 turismokoa zen, probintziako (512) eta Espainiako (525) batez bestekoen gainetik.
Turismoen batez besteko adina 13,8 urtekoa zen; turismoen % 7,2k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 11,8k 25 urte baino gehiago. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 68,1 diesel zen eta % 30,5 gasolinazko; 5 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 1,4; probintzian % 1,3). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 4,2k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 33,1k ez zuen etiketarik.
Politika
Udal hauteskundeak
2007an ez zen udal hauteskunderik izan Murietan, ez zelako inongo talderik aurkeztu. 2008ko otsailaren 15ean, ordea, Jesús María Martínez de Morentin Berruete izendatu zuten kudeaketa batzordeko buru eta, beraz, alkate.
2011ko udal hauteskundeetan aurkeztutako zerrenda bakarra San Esteban taldearena izan zen; Emilio Jesús Ruizek alkate kargua hartu zuen.
Udaletxea
Udaletxea geltokirako errepidean dago. Nahiko berria da, 1981ean eraikia. Egitura lau solairutan banatzen da, eta goialdeko bietan etxebizitzak daude, eta hiru fatxada ditu, bistako adreiluzkoak. Eraikin honen aurretik, udaletxea elizaren atzealdeko eraikin zahar batean izan zen. Eraikin hori, gaur egun, Murietako txirrindularitza elkarteak erabiltzen du.
- HELBIDEA: Geltokirako errepidea, 9
Alkateak
Hauek izan dira Murietako azken alkateak:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia | |
| Felipe Ajona Chasco | 1979 | 1983 | Independenteak | |
| Jose Gomez Azcona | 1983 | 1987 | Kudeaketa batzordea | |
| Francisco Javier Negueruela De Bobadilla | 1987 | 1991 | Independenteak | |
| Luis M. Lana Acha | 1992 a | 1995 | Independenteak | |
| Jose Javier Ibañez Garcia | 1995 | 1999 | Independenteak | |
| Jesus Maria Martinez de Morentin Berruete | 1999 | 2003 | Independenteak | |
| Jesus Maria Martinez de Morentin Berruete | 2003 | 2007 | Independenteak | |
| Jesus Maria Martinez de Morentin Berruete | 2008 b | 2011 | Kudeaketa batzordea | |
| Emilio Jesus Ruiz Recalde | 2011 | 2015 | San Esteban | |
| Ana Carmen Muñoz Castellanos | 2015 | 2019 | Independenteak | |
| Yurema Lana Gonzalez | 2019 | 2021 c | Kudeaketa batzordea | |
| Roberto Lana Ortigosa | 2021 | 2023 | Kudeaketa batzordea | |
| Felipe Ajona Chasco | 2023 | Jardunean | Murieta por el Progreso. | |
a 1991ko hauteskundeetan ez zen zerrendarik aurkeztu.
b 2007an ezin izan zen Kudeaketa batzorde bat antolatu.
c Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.
Azpiegiturak
Garraioa
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi:
Araba Bus
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera |
| 6 | Gasteiz (geltokia) |
Gasteiz (Bastiturri) • Gasteiz (epaitegiak) • Gasteiz (unibertsitatea) • Argandoña • Andollu • Trokoniz • Ixona • Egileta • Azazeta • Birgaragoien • Birgarabarren • Maeztu • Atauri • Antoñana • Santikurutze Kanpezu (gasolindegia) • Santikurutze Kanpezu (markesina) • Zuñiga • Azedu • Antzin • Mendilibarri • Murieta • Zufia • Zubielki • Lizarra (zezen-plaza) | Lizarra (geltokia) |
Gainera, La Estellesa eta Pinedo autobus konpainiek Lizarra eta Iruñearekiko autobus zerbitzua eskaintzen dute.
La Estellesa autobus konpainiak esaterako, Aguilar Kodes eta Iruñea bitarteko autobus linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu ditu Aguilar Kodesko noranzkoan, eta lau zerbitzu kontrakoan. Linearen ibilbidea honako hau da:
- Aguilar Kodes - Cabredo - Marañon - Genevilla - Zuñiga - Antzin - Murieta - Lizarra - Villatuerta - Zirauki - Mañeru - Gares - Obanos - Legarda - Zizur Nagusia eta Iruñea
Hezkuntza
- Murietako Ikastetxe Publikoa
Kultura
Euskara
Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legeari jarraituz, Murieta eremu ez-euskalduneko udalerria zen. Hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania zen. 2001eko erroldan jaso zenez, herritarren % 2,25ek zekien euskaraz hitz egiten.
2017ko ekainaren 22an Nafarroako Parlamentuak Murieta eremu mistora pasatzea erabaki zuen, beste 43 udalerrirekin batean.
Kirolak
Murietak kiroldegia, pilotaleku estalia eta estalgabea, eta udal igerilekuak ditu. Herriko jaiak ospatzearekin batera, abuztuan, txirrindularitza lasterketa antolatzen da, herriaren inguruko errepide eta mendateetan zehar. Horrez gain, udazkenean Lizarrako Bizikleta Jaiari amaiera ematen dion askaria Murietan antolatzen da beti. Urte osoan, Murietako taldeak Lizarrako areto futboleko txapelketan eta Ega futbol txapelketan hartzen du parte.
Ehiza esparrua: Mendilibarri, Zufia eta Abaigar udalerrietan hedatzen da Murietako ehiza-esparrua.
Jaiak
Murietak abuztuaren 3an ospatzen ditu jai nagusiak. Horrez gain, urtean zehar, hainbat erromeria antolatzen dira, maiatzaren 9an San Gregorio baselizara,abuztuaren 24an Abaigarko San Bartolome baselizara eta maiatzaren 15ean San Isidro Nekazariaren omenezko erromeria.
Ondasun nabarmenak
Doneztebe eliza
Harlandu eta harlankaitzez eginiko eliza da. XIII. mendean eraiki zen estilo aurregotikoan, ondoren garai barrokoan birmoldatu zutelarik. Laukizuzen itxura eta sei zatitan banaturiko oinarria dauka. Lehen zatiek jatorrizko ganga-estaldura mantentzen dute, eta gainontzeko biek luneta kanoidun ganga-estaldura dute. Aurrealde zuzenak, oinetik altxatutako koruak eta bi kaperek gurutze latindarraren itxura ematen diote eraikinari.
Kanpoaldean, hormek bi leiho gotiko dauzkate, XII. mendeko arku konopial moduan eginak. Elizaren barruan, Errosarioko Ama Birjinaren erretaula dago, Ama Birjinaren zurezko irudi txikia eta hiru gurutziltzatuen irudi zur polikromatuzkoak dituena. Erretaula, XVII. mendean egina dago, estilo erromanistan.
Murietar ospetsuak
- Francisco Torres Ibañez (1897-1966), apaiz eta idazlea.
- Eugenio Asensio (1902-1996), hizkuntzalari eta literatura-kritikaria.
