Осла

У зборы саг «Круг Зямны» ісландскага скальда Сноры Стурлусана згадваецца, што Осла заснаваў Харальд III ў 1048 годзе. Падчас археалагічных раскопак былі знойдзены хрысціянскія пахаванні, якія адносяцца прыкладна да 1000 года. Назва Осла (Oslo) — «вусце Ло» (нарвежскае os — «вусце», Lo — назва ракі) дадзена па размяшчэнні горада.

У Сярэднія стагоддзі горад складаўся з двух крэпасцей — каралеўскага замка і біскупскага. У межах гарадскіх сцен знаходзіліся 9 цэркваў, адзін шпіталь, каля 400 драўляных дамоў гандляроў і рамеснікаў. Кароль Хокан V назваў Осла сталіцай Нарвегіі ў 1299 годзе і пабудаваў тут крэпасць Акерсхус. У гады Высокага Сярэднявечча Осла стаў важным гандлёвым пунктам, займеўшы сувязі з Ганзай. Колькасць насельніцтва павялічылася ўдвая да 3500 чалавек.

Праз стагоддзе Нарвегія пачала слабець у выніку асабістай уніі з Даніяй, і роля Осла зводзілася да правінцыйнага адміністрацыйнага цэнтра, у той час як агульны манарх пражываў у Капенгагене. Той факт, што ўніверсітэт Осла быў заснаваны толькі ў 1811 годзе вырабіў негатыўны ўплыў на развіццё краіны.

Осла быў разбураны некалькі разоў у выніку пажару, і пасля чатырнаццатага падобнага бедства ў 1624 годзе, кароль Крысціян IV загадаў перабудаваць горад на новым месцы, праз заліў, побач з замакам Акерсхус. Новае паселішча атрымала назву Хрысціянія. У 1814 годзе Хрысціянія стала сапраўднай сталіцай, калі саюз з Даніяй быў ануляваны.

Шматлікія славутасці былі пабудаваны ў горадзе ў XIX стагоддзі: Каралеўскі палац (1825—1848), будынак Стортынга (1861—1866), універсітэт, нацыянальны тэатр і фондавая біржа. Сярод сусветна вядомых дзеячаў культуры, якія жылі тут у гэты перыяд, варта адзначыць Генрыка Ібсена і Кнута Гамсуна, апошні з іх быў ганараваны Нобелеўскай прэміяй па літаратуры. У 1850 годзе Хрысціянія апярэдзіла Берген і стала самым густанаселеным горадам у краіне. У 1877 годзе горад быў перайменаваны ў Крысціянію. Арыгінальная назва Осла была адноўлена ў 1925 годзе.

Осла займае тэрыторыю на самым паўночным канцы Осла-фіёрда. На процілеглым узбярэжжы маецца яшчэ адзін фіёрд, ва ўсіх астатніх кірунках Осла акружаны зялёнымі ўзгоркамі і гарамі. У межах горада маецца 40 астравоў, найбуйнейшым з якіх з’яўляецца Мальмёя, яго плошча складае 0,56 км². У Осла маецца 343 азёры, найбуйнейшым з якіх ёсць Марыдальсванэ (плошча 3,91 км²). Яно з’яўляецца асноўнай крыніцай пітной вады для большай часткі гораду.

Хоць Усходняя Нарвегія мае шэраг рэк, ніводная з іх не ўпадае ў акіян праз Осла. Замест гэтага ў горадзе маюцца дзве малыя рэчкі, гэта значыць Акерсельва і Альна. Вадаспады Акерсельвы выкарыстоўваліся як крыніцца энергіі для першай сучаснай прамысловасці Нарвегіі ў 1840 годзе аж да канца стагоддзя. Рака стала сімвалам стабільнага і паслядоўнага эканамічнага і сацыяльнага ўзрушэння Осла.

Незважаючы на тое, што насельніцтва горада мае даволі малую колькасць у параўнанні з большасцю еўрапейскіх сталіцаў, Осла займае незвычайна вялікую тэрыторыю, з якой дзве траціны складаюць ахоўныя тэрыторыі лясоў, пагоркаў і азёраў. Яго межы ахопліваюць многія паркі і адкрытыя пляцоўкі, надаючы гораду прасторны і зялёны выгляд.

Клімат

Осла знаходзіцца строга на адной шыраце з Санкт-Пецярбургам. З прычыны таго, што Осла знаходзіцца амаль на 20 градусаў заходней, то клімат горада блізкі да марскога. Лета ў Осла халаднаватае, а зіма мяккая і снежная. Узімку рэдка бываюць моцныя маразы, а ўлетку спякота бывае не кожны год. Ніжэй −26 °C тэмпература ніколі не апускалася, гэтак жа як і не паднімалася вышэй 35 °C. Восень у Осла зацяжная, а вясна настае толькі ў самым канцы сакавіка. Сярэднегадовая тэмпература складае +6,4 °C, сярэдняя тэмпература ліпеня — +17,2 °C, сярэдняя тэмпература студзеня −2,9 °C. Сярэдняя колькасць ападкаў за год складае 805 мм.

Дзякуючы статусу сталіцы, у Осла размешчаны ўрадавыя арганізацыі, у тым ліку офіс прэм’ер-міністра Нарвегіі Енса Столтэнберга. Большасць урадавых офісаў размешчаны ва ўрадавым квартале (Regjeringskvartalet), непадалёк ад нарвежскага парламента — стортынга.

Па прычыне, што Осла з’яўляецца адначасова муніцыпалітэтам і фюльке, горад прадстаўлены ў парламенце 17 дэпутатамі, 6 з якіх складаюцца з Нарвежскай рабочай партыі; па тры парламенцкіх месцы маюць Кансерватыўная партыя і Партыя прагрэсу, па два месцы належаць Сацыялістычнай левай партыі і лібералам, Хрысціянская народная партыя прадстаўлена ў стортынгу адным дэпутатам.

З 2000 года і па цяперашні час кіраўніком гарадской адміністрацыі з’яўляецца Эрлінг Лае, абраны на гэты пост ад Кансерватыўнай партыі Нарвегіі. У 2007 годзе новым мэрам быў абраны Фабіян Станг.

З 1 студзеня 2004 года Осла падзелены на 15 адміністрацыйных раёнаў (паміж 1988 і 2004 годам колькасць раёнаў складала 25). Кожны раён (bydeler) мае ўласную адміністрацыю, якая займаецца справамі, што не падпадаюць пад адказнасць гарадскога муніцыпальнага савета: сацыяльная работа, дзіцячыя сады, некаторыя пытанні аховы здароўя.

Раёны Sentrum (цэнтральная частка горада) і Marka (лес і сельскагаспадарчыя тэрыторыі) у палітычным сэнсе не з’яўляюцца адміністрацыйнымі раёнамі. Sentrum знаходзіцца пад кіраўніцтвам муніцыпалітэта St. Hanshaugen, улада над Marka падзеленая паміж суседнімі раёнамі.

Осла з’яўляецца найважнейшым адукацыйным і навуковым цэнтрам краіны. Каля паловы ўсіх жыхароў краіны з вышэйшай адукацыяй пражываюць у рэгіёне Осла, што ставіць яго на трэцяе месца ў Еўропе датычна ўзроўню адукацыі. У сталіцы навучаюцца больш за 73 000 студэнтаў.

Найбольш буйныя вышэйшыя навучальныя ўстановы:

• Універсітэт Осла
• Нацыянальная Акадэмія Мастацтваў Осла
• Нарвежская музычная школа
• Нарвежская школа ветэрынараў
• Нарвежская школа менеджменту

Осла — найбуйнейшы эканамічны цэнтр Нарвегіі. Будучы партовым горадам, Осла налічвае каля 980 кампаній, звязаных з марской справай, з агульнай складанасцю 8500 працоўных месцаў. Тут месцяцца кампаніі, якія займаюцца марскімі перавозкамі, суднавыя маклеры, страхавыя кампаніі. Det Norske Veritas уваходзіць у тройку лідараў класіфікацыйных таварыстваў. Док Осла абслугоўвае штогод каля 6000 суднаў з грузаабаротам у 6 млн тон і звыш 5 млн пасажыраў.

У 2003 годзе ВУП Осла склаў NOK 268.047.000.000 (€ 33876000000), што складае прыкладна 17 % ад ВУП краіны. Такім чынам, Осла мае адзін з найбольш высокіх узроўнеў ВУП на душу насельніцтва, які склаў NOK 391399 (€ 49465) у 2003 годзе.

Осла лічыцца адным з самых дарагіх гарадоў свету (14 месца ў 2009 годзе). Па колькасці буйных фірмаў, якія знаходзяцца ў горадзе, Осла займае 5 месца ў Еўропе (2654 кампаній). Значны сектар займаюць кампаніі па здабычы нафты і газу. Осла таксама з’яўляецца адным з найбольш наведвальных турыстычных аб’ектаў у Нарвегіі.

У горадзе знаходзіцца некалькі будынкаў і музеяў, дзе экспануюцца творы Эдварда Мунка, а таксама працы іншых нарвежскіх і міжнародных мастакоў. З Ослам звязана жыццё і творчасць шэрагу вядомых пісьменнікаў, у тым ліку Кнута Гамсуна і Генрыка Ібсэна.

У апошнія гады ўрад Нарвегіі інвестуе значныя сродкі ў развіццё культурнай інфраструктуры сталіцы, уключаючы музеі, тэатры, грамадскія прасторы і гарадскія фестывалі.

На паўвостраве Бюгдой (Bygdøy), які знаходзіцца за межамі цэнтральнай часткі Осла, размешчаны шэраг значных музеяў, якія асвятляюць гісторыю Нарвегіі і эпоху вікінгаў. Сярод іх — Музей «Фрам», Музей караблёў вікінгаў і Музей «Кон-Цікі». Акрамя таго, гэты раён характарызуецца вялікай колькасцю паркаў і прыбярэжных тэрыторый.

У Осла штогод праводзіцца Форум свабоды ў Осла — міжнародная канферэнцыя, якую выданне The Economist апісвае як мерапрыемства, што «можа стаць эквівалентам эканамічнага форуму ў Давосе ў сферы правоў чалавека». Горад таксама з’яўляецца месцам штогадовага ўручэння Нобелеўскай прэміі міру.

Кухня

Грэнланд, цэнтральныя раёны вакол Юнгсторгет і Торггата, вуліца Карла-Юхана, Акер Бруге і Чуўхольмен, Сёрэнга, а таксама раёны Фрогнер, Маёрстуэн, Сент-Хансхаўген / Біслет і Грунерлёка маюць высокую канцэнтрацыю кафэ і рэстаранаў. Ёсць некалькі прадуктовых рынкаў, найбуйнейшы з якіх — зала Mathallen у Вулкане (Vulkan) з больш чым 30 спецыялізаванымі крамамі, кафэ і закусачнымі.

З-за блізкасці да Паўночнага мора рыба і морапрадукты з’яўляюцца асноўным кампанентам кухні ў Осла. Многія рэстараны таксама падаюць дзічыну круглы год.

Музеі

У Осла размешчана значная колькасць музеяў і мастацкіх галерэй. Адным з найважнейшых з’яўляецца Музей Мунка, у якім захоўваецца «Крык» і іншыя вядомыя творы Эдварда Мунка, перададзеныя гораду па завяшчанні мастака. Усяго ў Осла налічваецца каля 50 музеяў.

Нарвежскі музей гісторыі культуры (Folkemuseet), размешчаны на паўвостраве Бюгдой, прысвечаны народнаму мастацтву, традыцыйнаму адзенню, культуры саамаў і эпохе вікінгаў. У склад музея ўваходзіць адзін з найбуйнейшых у Еўропе музеяў пад адкрытым небам, які прадстаўляе 155 гістарычных будынкаў з розных рэгіёнаў краіны, у тым ліку старажытную стаўбкірку.

Музей Вігелана, які знаходзіцца ў парку Фрогнер, дэманструе творы Густава Вігелана і ўключае больш за 212 скульптур мастака, у тым ліку абеліск і кампазіцыю «Кола жыцця». Адной з самых вядомых работ з’яўляецца скульптура Sinnataggen («Сярдзіты хлопчык»), якая стала адным з нефармальных сімвалаў Осла. Дадаткова ў горадзе знаходзіцца Парк скульптур Экебергпаркен, дзе прадстаўлены творы як нарвежскіх, так і міжнародных аўтараў, у тым ліку Сальвадора Далі.

Музей караблёў вікінгаў экспануе тры добра захаваныя караблі — з Усберга, Гокстада і Тунэ. Установа таксама прадстаўляе іншыя археалагічныя знаходкі эпохі вікінгаў. Музей закрыты на рэканструкцыю і плануе адкрыцца ў 2026 годзе пад назвай Музей эпохі вікінгаў, з пашыранай экспазіцыяй.

Музей горада Осла прадстаўляе пастаянную экспазіцыю, прысвечаную гісторыі сталіцы і яе жыхарам.

Музей «Кон-Цікі» захоўвае арыгінальныя плыты «Кон-Цікі» і «Ра II», на якіх Тур Хеердал здзейсніў свае вядомыя экспедыцыйныя падарожжы.

Музей «Фрам» дэманструе экспедыцыйныя матэрыялы і знакаміты драўляны карабель «Фрам», які выкарыстоўваўся Фрыцьёфам Нансенам і Руалем Амундсенам у палярных экспедыцыях.

Нацыянальны музей Нарвегіі валодае найбольш поўнай калекцыяй нацыянальнага мастацтва. У яго структуру ўваходзяць Нацыянальная галерэя, Музей сучаснага мастацтва, Музей дэкаратыўнага мастацтва і Нацыянальны музей архітэктуры. Новы будынак Нацыянальнага музея адкрыўся ў раёне Вестбанен недалёка ад Цэнтра Нобелеўскай прэміі міру.

Цэнтр Нобелеўскай прэміі міру, адкрыты ў 2005 годзе каралём Харальдам V, з’яўляецца незалежнай арганізацыяй, якая асвятляе гісторыю прэміі, яе лаўрэатаў і дзейнасць, звязаную з тэматыкай міру і правоў чалавека. Экспазіцыя пастаянна абнаўляецца з улікам новых узнагароджаных. Будынак служыць таксама камунікацыйнай пляцоўкай для публічных мерапрыемстваў і адукацыйных праграм.

• Вуліца Карла-Юхана
• Кафедральны сабор Осла
• Музей Мунка
• Крэпасць Акерсхус

• Петэр Андрэас Мунк, гісторык
• Енс Столтэнберг
• Юхан Северын Свенсен, кампазітар і дырыжор
• Густаў Вігеланд, скульптар, стваральнік Парка скульптур Вігеланда
• Ю Несбё, пісьменнік і музыкант

• У Осла праходзілі з 14 лютага па 25 лютага 1952 года Зімовыя Алімпійскія гульні 1952.

• Рэйк’явік, Ісландыя
• Шанхай, Кітай
• Стакгольм, Швецыя
• Вільнюс, Літва
• Варшава, Польшча
• Вашынгтон, ЗША

• Хальвард Веб’ёрсан — святы ахоўнік горада
• Kuunkuiskaajat
• Осла-фіёрд
• Паркі Осла

• Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2000. — Т. 11. — С. 453—454. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).