Месопота́мия — ГӀагараб Бакъаккул историкиябгун географикияб регион, гьанжесеб ГӀиракъ, жиб Беэнаб БащдамоцӀалъул зоналалъул Тигралъул гин Ефраталъул гӀоразул расалъуда бугеб; чагӀазул историялда бищун некӀсиял цивилизациязул цояб букӀараб ракь. ГӀелмияб литературалда гьединго алтренативниял КӀигӀор гин ГӀороздагьоркьоб абурал цӀаралги хӀалтӀизабула.
ЖиндилӀ ругел Месопотамиялъул ракьал гьанжесел пачалихъал ккола ГӀиракь, хьондасеб бакъаккул Сирия, перефирийго Туркия, Иран, ва гьединго Египет.
Этимология
«Месопотамия» (некӀсияб грек: Μεσοποταμία) абураб топоним некӀсияб грек мацӀалдаса лӀугьана: μέσος «гьоркьоб», ποταμός «гӀор»; «гӀоразда гьоркьоб бугеб ракь».
География
Месопотамия ккола Цебесеб Азиялъул Тигралда ва Евфраталда гьоркьоб бугеб сверухъли. Географикияб цолъи гӀадин лӀугьана Месопотамияб гӀодолъудаса, жиб ГӀарабалъул гин Ираналъул тӀалъабазда гьоркьоб бугеб гъваридаб гуреб гвендккеллъун бугеб.
Хьунда ругел Месопотамиялъул гӀурхъаби: бакъуда мугӀрул — Парсалъул заливалъул рагӀал, бакътӀерхьуда — Сириялъулаб салуллъи, бакъаккуда — Ираналъул тӀалъи. Ракь кӀиго бутӀаде бикьула — ТӀасияб (Хьундасеб) гин Бакъдасеб (Гъоркьияб) Месопотамиязде, жал климаталъул рахъалъ цӀакъго батӀулъулел. ГӀагашагараб гьезда гьоркьоб бугеб гӀурхъи уна гьанжесеб Гьит гин Самарра абурал шагьаразул мухъалдасан.
ТӀасияб Месопотамия
ТӀасияб (Хьондасеб) Месопотамиялъ Джезире тӀалъи, Ассирия ва аскӀоб бугеб Тавралъул гин Загросалъул ракьанлъаби кквела. ТӀасияб Месопотамиялдаса унеб буго гьоркьохъеб Тигралъул гин Ефраталъул чвахаби, гьединго гьезул расалъабазул гӀаркьелалги: Белих, Хабур, КӀудияб гин ГьитӀинаб Заб гӀорал. Аслияб куцалъ климат субтропикияб буго, югалда — тропикияб.
Гъоркьияб Месопотамия
Гъоркьияб (Бакъдасеб) Месопотамиялъ Тигралъул гин Евфраталъул аллювиалияб расалъи кквела (гьанжесеб Бакъдасеб ГӀиракъ); цо-цо мехалъ гьелда Эл-ГӀиракъ илан абула (араб. العراق «рагӀал»). Бакъдасеб Месопотамиялдасан уна гъоркьияб Ефраталъул, Тигралъул гин Диялалъул чвахаби. Гъоркьияб Месопотамиялда багӀарараб, тропикияб климат буго. ЦӀикӀкӀараб температураялъ (Риидал 50°С щвезегӀан), гьелда цадахъ бугеб гӀезегӀанасеб рагьлица, тӀабигӀаталъул рагӀадал гьечӀолъуца гин рокьа-рокьарал унталаби тӀиритӀизарулел рухӀчӀаголъаби рукӀиналъ гьарулел руго гьеб бакӀ чиясе бетӀербахъизе цӀакъ захӀматаб.
