Sprawa Sokala

W wywiadzie dla amerykańskiego programu radiowego All Things Considered Sokal powiedział, że do napisania fałszywego artykułu zainspirowała go lektura książki Higher Superstition (1994) autorstwa Paula R. Grossa i Normana Levitta, którzy twierdzili, że niektóre czasopisma humanistyczne opublikują wszystko, o ile tekst zawiera „właściwą lewicową myśl” i cytuje (lub jest napisany przez) znanych lewicowych myślicieli.

Gross i Levitt bronili filozofii realizmu naukowego, sprzeciwiając się postmodernistycznym akademikom kwestionującym obiektywność nauki. Twierdzili, że antyintelektualne nastroje na wydziałach humanistycznych (zwłaszcza anglistyki) spowodowały wzrost myśli dekonstrukcjonistycznej, co ostatecznie doprowadziło do dekonstrukcjonistycznej krytyki nauki. Postrzegali tę krytykę jako „repertuar racjonalizacji” służący unikaniu studiowania nauki.

Sokal rozumował, że jeśli założenie o redakcyjnym lenistwie było słuszne, bezsensowna treść jego artykułu nie miałaby znaczenia dla decyzji o publikacji. Liczyłoby się natomiast ideologiczne pochlebstwo, czołobitne odniesienia do pisarzy dekonstrukcjonistycznych oraz odpowiednia ilość właściwego żargonu. Po opublikowaniu artykułu i ujawnieniu mistyfikacji napisał:

Treść artykułu

Artykuł Transgressing the Boundaries: Towards a Transformative Hermeneutics of Quantum Gravity głosił, że grawitacja kwantowa ma postępowe implikacje polityczne, a „pole morfogenetyczne” mogłoby być prawomocną teorią grawitacji kwantowej (koncepcja zaadaptowana przez Ruperta Sheldrake’a, którą Sokal po ujawnieniu mistyfikacji określił jako „dziwaczny pomysł New Age”). Sokal pisał, że pojęcie „świata zewnętrznego, którego właściwości są niezależne od jakiejkolwiek jednostki ludzkiej” jest „dogmatem narzuconym przez długotrwałą hegemonię postoświeceniowego zachodniego światopoglądu intelektualnego”.

Po sceptycznym odniesieniu się do „tak zwanej metody naukowej”, artykuł stwierdzał, że „coraz bardziej oczywiste staje się, iż fizyczna »rzeczywistość«” jest w gruncie rzeczy „konstruktem społecznym i językowym”. Dalej twierdził, że ponieważ badania naukowe są „z natury obciążone teorią i autoreferencyjne”, nie mogą „rościć sobie uprzywilejowanego statusu epistemologicznego wobec kontrhegemonicznych narracji wywodzących się ze społeczności dysydenckich lub zmarginalizowanych”, a zatem potrzebne są „nauka wyzwolicielska” i „emancypacyjna matematyka”, odrzucające „elitarny kanon »wysokiej nauki«”.

Sokal złożył artykuł do „Social Text”, którego redaktorzy zbierali teksty do numeru Science Wars – tego samego określenia, którym później zaczęto nazywać całą debatę wokół obiektywności nauki, tzw. wojny o naukę (ang. science wars). Tekst wyróżniał się jako artykuł napisany przez przyrodnika – biolożka Ruth Hubbard również miała tekst w tym numerze. Później, po ujawnieniu mistyfikacji przez Sokala, redaktorzy „Social Text” napisali, że prosili o zmiany redakcyjne, których Sokal odmówił wprowadzić, i mieli zastrzeżenia co do jakości tekstu: „Poprosiliśmy go, aby (a) usunął sporą część filozoficznych dywagacji oraz (b) usunął większość przypisów”. Mimo to, nazywając Sokala „trudnym, niewspółpracującym autorem” i zauważając, że tacy autorzy są „dobrze znani redaktorom czasopism”, na podstawie jego kwalifikacji akademickich „Social Text” opublikował artykuł w numerze wiosna/lato 1996. Redaktorzy nie zwrócili się o recenzję do fizyków ani innych ekspertów; później bronili tej decyzji, twierdząc, że „Social Text” jest czasopismem otwartej refleksji intelektualnej, a artykuł nie był oferowany jako wkład do fizyki.

Wymiana zdań między Sokalem a redakcją

W artykule A Physicist Experiments With Cultural Studies opublikowanym w majowym numerze „Lingua Franca” z 1996 roku Sokal ujawnił, że Transgressing the Boundaries było mistyfikacją, i stwierdził, że „Social Text” „poczuł się komfortowo, publikując artykuł o fizyce kwantowej, nie zadając sobie trudu skonsultowania go z kimkolwiek znającym się na temacie” z powodu swoich skłonności ideologicznych i stronniczości redakcyjnej.

W swojej obronie redaktorzy „Social Text” stwierdzili, że wierzyli, iż esej Sokala „był szczerą próbą profesjonalnego naukowca poszukującego jakiegoś rodzaju potwierdzenia ze strony filozofii postmodernistycznej dla osiągnięć w jego dziedzinie” oraz że „status tekstu jako parodii nie zmienia zasadniczo naszego zainteresowania samym tekstem jako dokumentem symptomatycznym”. Poza krytyką stylu pisania, redaktorzy oskarżyli Sokala o nieetyczne zachowanie polegające na oszukaniu ich.

Sokal odpowiedział, że reakcja redaktorów potwierdza właśnie problem, który chciał ujawnić:

Twierdził, że odpowiedź „Social Text” ujawniła, iż żaden z redaktorów nie podejrzewał, że jego tekst jest parodią. Sokal znajdował dodatkowy humor w fakcie, że absurdalność artykułu była trudna do wychwycenia:

Książka Sokala i Bricmonta

W 1997 roku Sokal i Jean Bricmont napisali wspólnie Impostures intellectuelles (wydaną w USA jako Fashionable Nonsense: Postmodern Intellectuals’ Abuse of Science, a w Wielkiej Brytanii jako Intellectual Impostures, 1998; w Polsce jako Modne bzdury. O nadużyciach nauki popełnianych przez postmodernistycznych intelektualistów). Książka zawierała analizę fragmentów pism uznanych intelektualistów – w tym Jacques’a Lacana, Julii Kristevej, Luce Irigaray i Jeana Baudrillarda – którzy, zdaniem Sokala i Bricmonta, nadużywali terminologii naukowej. Kończyła się krytycznym podsumowaniem postmodernizmu oraz krytyką „mocnego programu” konstruktywizmu społecznego w socjologii wiedzy naukowej.

W 2008 roku Sokal opublikował kontynuację, Beyond the Hoax: Science, Philosophy and Culture, w której ponownie przeanalizował historię mistyfikacji i omówił jej trwałe implikacje.

Jacques Derrida

Francuski filozof Jacques Derrida, którego wypowiedź z 1966 roku na temat teorii względności Einsteina została zacytowana w tekście Sokala, stał się szczególnym obiektem krytyki, zwłaszcza w amerykańskiej prasie relacjonującej aferę. Jeden z tygodników użył dwóch wizerunków Derridy – fotografii i karykatury – do zilustrowania „dossier” poświęconego tekstowi Sokala. Arkady Plotnitsky skomentował:

Derrida odpowiedział na aferę w tekście Sokal et Bricmont ne sont pas sérieux („Sokal i Bricmont nie są poważni”), opublikowanym po raz pierwszy 20 listopada 1997 roku w „Le Monde”. Nazwał działanie Sokala „smutnym”, ponieważ trywializowało jego pracę naukową i „zmarnowało szansę na dokładne zbadanie kontrowersji” dotyczących obiektywności naukowej. Derrida zarzucił następnie Sokalowi i Bricmontowi to, co uznał za „akt intelektualnej złej wiary” w ich książce: opublikowali oni niemal jednocześnie dwa artykuły – jeden po angielsku w „The Times Literary Supplement” (17 października 1997) i jeden po francusku w „Libération” (18–19 października 1997) – które, choć niemal identyczne, różniły się sposobem traktowania Derridy.

Angielska wersja artykułu zawierała listę francuskich intelektualistów, którzy nie zostali uwzględnieni w książce Sokala i Bricmonta: „Tak znani myśliciele jak Althusser, Barthes i Foucault... pojawiają się w naszej książce jedynie w roli pomocniczej, jako cheerleaderzy dla tekstów, które krytykujemy”. Francuska wersja listy zawierała natomiast Derridę: „Des penseurs célèbres tels qu’Althusser, Barthes, Derrida et Foucault sont essentiellement absents de notre livre” („Znani myśliciele tacy jak Althusser, Barthes, Derrida i Foucault są zasadniczo nieobecni w naszej książce”).

Według Briana Reilly’ego, Derrida mógł być również wrażliwy na inną różnicę między francuską a angielską wersją Impostures intellectuelles. We francuskim tekście cytat z oryginalnego artykułu-mistyfikacji jest określony jako przypadek „odosobniony”, podczas gdy angielski tekst dodaje uwagę w nawiasie, że praca Derridy nie zawierała „żadnego systematycznego nadużycia (ani zresztą uwagi wobec) nauki”.

Sokal i Bricmont utrzymywali, że różnica między artykułami była „banalna”. Mimo to Derrida doszedł do wniosku, że Sokal nie był poważny w swojej metodzie, lecz wykorzystał spektakl „szybkiego praktycznego żartu”, by zastąpić nim rzetelną refleksję naukową, na którą – zdaniem Derridy – zasługiwała publiczność.

Krytyka wobec nauk społecznych

Socjolog Stephen Hilgartner, przewodniczący wydziału studiów nad nauką i technologią na Uniwersytecie Cornella, napisał tekst The Sokal Affair in Context (1997), porównując mistyfikację Sokala do artykułu Williama M. Epsteina Confirmational Response: Bias Among Social Work Journals (1990). Epstein użył metody podobnej do Sokala, składając fikcyjne artykuły do prawdziwych czasopism naukowych, by zmierzyć ich reakcję. Choć znacznie bardziej systematyczne niż praca Sokala, otrzymało niewielką uwagę mediów. Hilgartner argumentował, że „asymetryczny” efekt udanej mistyfikacji Sokala w porównaniu z eksperymentem Epsteina nie może być przypisany jakości pracy, lecz temu, że „poprzez mechanizm przypominający błąd konfirmacyjny, odbiorcy mogą stosować mniej rygorystyczne standardy dowodowe i etyczne wobec ataków na cele, które są z góry skłonni oceniać niekorzystnie”.

Afera Sokala rozprzestrzeniła się z akademii na prasę publiczną. Antropolog Bruno Latour, krytykowany w Fashionable Nonsense, opisał skandal jako „burzę w szklance wody”. Emerytowany matematyk i socjolog z Northeastern University, Gabriel Stolzenberg, napisał eseje krytykujące wypowiedzi Sokala i jego sojuszników, argumentując, że niedostatecznie zrozumieli oni filozofię, którą krytykowali. W „Social Studies of Science” Bricmont i Sokal odpowiedzieli Stolzenbergowi, odrzucając jego przedstawienie ich pracy. Stolzenberg odpowiedział w tym samym numerze, że ich krytyka była oparta na błędnych odczytaniach, doradzając czytelnikom powolną i sceptyczną analizę argumentów każdej ze stron. W swoim artykule z 1998 roku The Sokal Hoax: At Whom Are We Laughing? filozofka nauki Mara Beller porównała „nabożny podziw”, jaki fizycy odczuwają wobec niejasności Bohra, z „pogardą” wobec gęstości tekstów Derridy.

Socjologiczne badanie kontynuacyjne

W 2009 roku socjolog z Cornella, Robb Willer, przeprowadził eksperyment, w którym studenci czytali tekst Sokala i byli informowani albo że napisał go inny student, albo że jest to dzieło znanego naukowca. Odkrył, że studenci, którzy wierzyli, iż autorem tekstu jest intelektualista o wysokim statusie, oceniali go lepiej pod względem jakości i zrozumiałości.

„Sokal Squared” (2018)

W 2018 roku miała miejsce podobna, znacznie szerzej zakrojona akcja, którą w relacjach medialnych i części literatury opisującej sprawę zaczęto określać nieformalnym mianem „Sokal Squared” (Sokal do kwadratu) lub „Grievance studies affair”. Nie jest to oficjalna nazwa nadana przez samych autorów projektu, lecz określenie, które upowszechniło się w dyskursie medialnym i publicystycznym.

Trójka badaczy – Peter Boghossian, James Lindsay i Helen Pluckrose – w ciągu około roku przygotowała 20 artykułów i zgłosiła je do recenzowanych czasopism naukowych z dziedzin określanych przez nich żartobliwie jako grievance studies (dosł. „studia nad krzywdą”), obejmujących m.in. gender studies, studia postkolonialne, studia queer czy fat studies. Sami autorzy podkreślali później, że poszczególne teksty różniły się między sobą zamierzeniem i sposobem konstrukcji, a określanie całego przedsięwzięcia jednym mianem „mistyfikacji” bywa uproszczeniem.

Do momentu ujawnienia sprawy w październiku 2018 roku status zgłoszonych tekstów przedstawiał się następująco: cztery zostały opublikowane, trzy zaakceptowane, lecz jeszcze nieopublikowane, siedem znajdowało się w trakcie recenzji, a sześć zostało odrzuconych. Wśród opublikowanych tekstów znalazły się m.in.:

• artykuł twierdzący, że psy w parkach dla psów odtwarzają „kulturę gwałtu” (rape culture), opublikowany w czasopiśmie „Gender, Place & Culture”,
• przeróbka fragmentu Mein Kampf Adolfa Hitlera przepisana z użyciem terminologii feministycznej i teorii intersekcjonalnej, opublikowana w „Affilia: Journal of Women and Social Work”,
• artykuł proponujący, by mężczyźni trenowali sami siebie do mniejszej transfobii poprzez masturbację analną z użyciem zabawek erotycznych, opublikowany w „Sexuality & Culture”.

Autorzy akcji twierdzili, że ich celem było wykazanie, iż niektóre dziedziny akademickie stały się podatne na publikowanie tekstów zgodnych z określoną ideologią, niezależnie od ich rzetelności metodologicznej czy logicznej spójności. Jest to jednak w dużej mierze interpretacja samych uczestników przedsięwzięcia. Sprawa wywołała debatę podobną do tej z 1996 roku – krytycy zarzucali autorom naruszenie zasad etyki badawczej (w tym prowadzenie badań na ludziach, czyli redaktorach i recenzentach czasopism, bez zgody instytucjonalnej komisji etycznej), zaś zwolennicy podkreślali, że akcja ujawniła słabości systemu recenzji w części czasopism humanistycznych i społecznych. Niezależną, akademicką analizę metodologicznych aspektów projektu oraz krytyczną rewizję utrwalonej narracji medialnej o sprawie przedstawiono w późniejszych opracowaniach naukowych.

Jeden z współautorów akcji, Peter Boghossian, stracił w jej wyniku etat na Portland State University, po tym jak uczelnia uznała, że przeprowadził badania na ludziach bez wymaganej zgody komisji bioetycznej.

Sokal III (2021)

W październiku 2021 roku czasopismo naukowe „Higher Education Quarterly” opublikowało fałszywy artykuł „napisany” przez „Sage Owens” i „Kal Avers-Lynde III”. Inicjały nawiązują do „Sokal III”. Czasopismo wycofało artykuł.

Przykładowe zdanie z tej publikacji (stanowiące przypis rzeczowy, czyli uwagę, do głównego tekstu) brzmi następująco:

Tłumaczenie:

Jeszcze w tym samym roku redakcja „Social Text” otrzymała Nagrodę Ig Nobla (parodię słynnego szwedzkiego wyróżnienia) w dziedzinie literatury. Jako uzasadnienie wątpliwego zaszczytu podano fakt, że redakcja dziennika dopuściła się gorliwej publikacji tekstu naukowego, którego nie rozumiała, który sam autor nazwał bezsensownym oraz który zaprzeczył istnieniu czegoś takiego jak rzeczywistość.

Treść i istota sprawy: Afera Sokala to jeden z najsłynniejszych przykładów mistyfikacji naukowej w historii akademii. Fizyk Alan Sokal napisał celowo bezsensowny, żargonowy tekst, który udawał poważną pracę łączącą fizykę kwantową z teorią postmodernistyczną, i wykorzystał w nim absurdalne twierdzenia (np. że rzeczywistość fizyczna to „konstrukt społeczny”, albo że aksjomat wyboru w matematyce ma coś wspólnego z ruchem pro-choice). Tekst został zaakceptowany i opublikowany przez poważne czasopismo bez recenzji naukowej – co samo w sobie było już problemem metodologicznym.

Znaczenie sprawy:

1. Krytyka braku recenzji naukowej (peer review) – kluczowym problemem było to, że „Social Text” nie stosował wtedy systemu recenzji eksperckiej. To pokazało słabość niektórych czasopism humanistycznych, które publikowały teksty na podstawie prestiżu autora, a nie merytorycznej wartości.
2. Spór „nauka vs. postmodernizm” – afera stała się symbolem szerszego konfliktu zwanego „wojnami o naukę” (science wars), toczącego się w latach 90., między realizmem naukowym a relatywizmem/konstruktywizmem społecznym. Sokal chciał pokazać, że część nurtu postmodernistycznego nadużywa terminologii naukowej bez rozumienia jej sensu.
3. Kwestia etyki naukowej – dyskutowano, czy sam akt oszukania redakcji był etyczny. Krytycy Sokala (jak Derrida czy Latour) uważali, że zamiast rzetelnej debaty merytorycznej, wybrał on efektowny „żart”, który spłycił poważną dyskusję o granicach nauki i języka.
4. Trwały wpływ – sprawa wpłynęła na dyskusje o jakości publikacji akademickich, prowadząc pośrednio do dalszych podobnych „testów”, takich jak opisany wyżej projekt z 2018 roku (nieformalnie zwany „Sokal Squared”) czy „Sokal III” (2021). Pokazuje to, że problem obniżonych standardów recenzji w niektórych dziedzinach nauk humanistycznych i społecznych bywa podnoszony wielokrotnie, choć każdy z tych przypadków wymaga osobnej, krytycznej oceny metodologicznej, a nie automatycznego zestawiania z oryginalną aferą z 1996 roku.

Afera Sokala jest fascynującym, ale też kontrowersyjnym przypadkiem. Z jednej strony faktycznie obnażyła słabość konkretnego czasopisma i praktykę publikowania tekstów bardziej za nazwisko autora i „słuszną” ideologię niż za merytoryczną wartość. Z drugiej strony – jak zauważali krytycy (Hilgartner, Stolzenberg) – sam eksperyment nie był metodologicznie rygorystyczny (próbka = 1 czasopismo, 1 tekst) i został spektakularnie nagłośniony głównie dlatego, że pasował do istniejących uprzedzeń wobec nauk humanistycznych i lewicy akademickiej. To pokazuje ciekawy paradoks: krytyka „lenistwa intelektualnego” spotkała się z entuzjastycznym, często bezkrytycznym przyjęciem w mediach głównego nurtu – co jest dokładnie tym samym mechanizmem, który Sokal zarzucał swoim przeciwnikom. Podobnie w przypadku projektu z 2018 roku warto odróżniać relację jego autorów (Boghossian, Lindsay, Pluckrose) od niezależnych, akademickich ocen metodologicznych tego przedsięwzięcia – te dwa rodzaje źródeł nie powinny być traktowane jako równoważne pod względem obiektywności.