Mincerz, mincarz (niem. Münzer, łac. monetarius) – pracownik mennicy produkujący monety.
W starożytności i średniowieczu mincerz był wyspecjalizowanym rzemieślnikiem zajmującym się biciem monet z powierzonych kruszców, miedzi i stopów brązu przy pomocy pary żelaznych stempli menniczych. We wczesnym średniowieczu poza wytwarzaniem monet w mennicy władcy feudalnego pełnił również funkcje urzędowe związane z pobieraniem opłat targowych i myta, a także z przymusową wymianą monety (renovatio monetae). Nierzadko spełniał też inne funkcje skarbowe, jak sprzedaż soli monopolowej, pobór podatków czy ściganie fałszerzy pieniądza itp.
Z upływem czasu mincerze tracili te dodatkowe uprawnienia, stając się głównie rzemieślnikami od wytwarzania pieniądza bilonowego. Ich nadzorca faktycznie stał się książęcym lub królewskim urzędnikiem zarządzającym mennicą i zasobami pieniężnymi władcy. Od XIII wieku w organizacji pracy menniczej nastąpiła specjalizacja, z odpowiadającym za całość mincmistrzem (niem. Münzmeister), mincerzami rytującymi stemple (tłoki) i wybijającymi monety oraz probatorem (wardejnem), którego zadaniem było nadzorowanie jakości stopu i wybitych monet. Uogólnione pojęcie mincerza w praktyce stwarzało pewne niejasności. Mincmistrz (mincmajster), będący jako kierownik warsztatu (bądź całej mennicy) organizatorem produkcji i obrotu monetarnego, mógł też być jedynie zamożnym przedsiębiorcą dzierżawiącym mennicę i angażującym jej personel. We wcześniejszym mennictwie chwiejne było także rozgraniczenie pomiędzy rzemieślnikiem – mincerzem wybijającym monetę i artystą – rytownikiem (grawerem) sporządzającym według projektu tłoki (stemple) mennicze.
W rozwiniętym systemie organizacji mennictwa XIV-XV wieku (wzorcowe dla wschodniej Europy były mennice krzyżackie), stojący na czele tej instytucji mincmajster miał do pomocy nie tylko wardejna i rachmistrza (pisarza) prowadzącego księgi oraz artystę-rytownika tłoków (późniejszego medaliera). Roboczy personel mennicy składał się ponadto z odkuwających sztaby metalu kowali, przykrawaczy, wybielaczy i dokonujących tłoczeń wyciskaczy, nie licząc szeregu osób służebnych. Uczniowie profesji i czeladnicy nosili barwne stroje z odpowiednimi oznaczeniami i naszytymi dzwoneczkami, których obecność miała zapobiegać kradzieżom itp. nadużyciom.
Mincerze zazwyczaj wywodzili się z mieszczaństwa i należeli do odrębnej grupy zawodowej, podlegającej bezpośrednio miejscowemu władcy. W średniowiecznej Polsce ich zawód cechował znaczny udział cudzoziemców. Szczególnie miejsce wśród nich zajmowali Żydzi, których obecność wyraźnie zaznaczyła się z końcem XII wieku, za panowania Mieszka III, gdy powierzono im dzierżawę i kierownictwo mennicy gnieźnieńskiej (świadectwem są brakteaty z napisami hebrajskimi).
W epoce nowożytnej działalność mincerza uległa radykalnej zmianie poprzez mechanizację produkcji wkraczającą do europejskiego mennictwa. W 1550 w austriackim Hall uruchomiono pierwszą prasę walcową, która na paskach blachy srebrnej lub brązowej wytłaczała monetę wieloma stemplami wyrytymi na obwodzie walców; krążek menniczy był tylko prawidłowo formowany obcinaniem. Przyspieszyło to znacznie tempo produkcji, co np. w latach 40. XVII wieku umożliwiało szwedzkiej mennicy w Inflantach wybicie 80 monet w ciągu zaledwie minuty. Wydajność mennic zwiększył kolejny wynalazek prasy śrubowej, tzw. balansówki (fr. balancier), dokonany (1640) przez Jeana Varina za panowania Ludwika XIV. Polegał on na mechanicznym działaniu dwóch stempli tłoka poruszanego śrubą: zamocowanego na stałe dolnego (nieruchomego) i górnego, połączonego ze śrubą uruchamianą za pomocą koła napędowego. Ruch i siłę uderzenia wierzchniego stempla w krążek menniczy potęgowała siła inercji obrotowych ramion obciążonych na końcach balastem.
Dalsze udoskonalenie wprowadzone w 1817 przez Diedricha Uhlhorna polegało na zastosowaniu prasy dźwigniowej napędzanej przy pomocy maszyn parowych (w mennicach angielskich czynnych już pod koniec XVIII w.). XIX-wieczne prasy dźwigniowe pozwalały zwiększyć dzienną produkcję monet do 700-800 tysięcy sztuk. Późniejsze wykorzystanie elektryczności doprowadziło do pełnego zautomatyzowania etapów pracy współczesnego mincerza – od przygotowywania stopu menniczego do wybijania i sortowania monety bilonowej.
