Grab pospolity, g. zwyczajny (Carpinus betulus L.) – gatunek drzew liściastych z rodziny brzozowatych (Betulaceae) (we współczesnych systemach APG, w niektórych ujęciach w rodzinie leszczynowatych). Występuje w Europie i zachodniej Azji. W Polsce częsty na całym niżu i w niższych położeniach górskich. Podczas holocenu, w okresach znacznego spadku liczby ludności, bywał gatunkiem dominującym w lasach.
Rozmieszczenie geograficzne
Gatunek rozprzestrzeniony w środkowej i południowo-wschodniej Europie. Na wschodzie sięga po Azję, gdzie rośnie w Azji Mniejszej, na Kaukazie i w Iranie. Jako introdukowany rośnie na północy Europy w Norwegii oraz w stanie Nowy Jork w Ameryce Północnej.
W Polsce gatunek pospolity, lokalnie rzadszy na północnym Mazowszu. W górach granica występowania zwykle sięga 600 m n.p.m., w Bieszczadach do 900 m n.p.m.
Morfologia
- Pokrój
- Drzewo dorastające zazwyczaj do ok. 24 m z miotlastą koroną, silnie zagęszczoną, szeroką i wysoką.
- Kora
- Ciemnoszara z siatkowatym wzorem, zwykle o falistej powierzchni, gładka na młodych drzewach i konarach, spękana na starszych drzewach. Gałązki giętkie z jasnymi przetchlinkami, młode owłosione wełniście, starsze nagie.
- Liście
- Ulistnienie skrętoległe, liście pojedyncze, podwójnie piłkowane, żyłki w 10–14 parach, spodem omszone. Ogonek ok. 1,5 cm u nasady z błoniastymi przylistkami, wcześnie odpadającymi. Blaszka liściowa podłużnie jajowata, ostro zakończona, u nasady zaokrąglona lub sercowata, charakterystycznie harmonijkowato pofałdowana o długości 4–12 cm i szerokości do 6 cm. Jesienią liście przebarwiają się na żółty kolor.
- Pąki
- Pączki liściowe są ostro zakończone, przylegają skośnie do pędów i pokryte są łuskami; górą jasnobrązowe, dołem zielone. Pąki kwiatowe są większe od liściowych.
- Kwiat
- Roślina jednopienna o kwiatach jednopłciowych. Kwiaty żeńskie są niepozorne i tworzą luźne, wzniesione kłosy, kwiaty męskie wyrastają na szczycie gałązek i tworzą nieco przewisające, walcowate kotki o długości 4–6 cm.
- Owoce
- Jednonasienne, jajowate i spłaszczone orzeszki o długości 1 cm, dojrzewające w trójklapowych, zielonych okrywach służących jako organ lotny. Owoce zebrane są w szyszkopodobny, zwisający owocostan, długości do 15 cm.
Biologia i ekologia
Roślina wieloletnia, megafanerofit. Kotki kwiatowe pojawiają się w kwietniu i maju wraz z liśćmi. Owoce dojrzewają od września do października, rozsiewane są przez wiatr.
Lubi świeże gleby wapienne, nie za suche, ale i nie podmokłe. Należy do najbardziej odpornych na zacienienie drzew występujących w Europie Środkowej. Rośnie w lasach mieszanych i liściastych. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla All. Carpinion, Ass. Stellario-Carpinetum i gatunek wyróżniający dla Ass. Aceri-Tiletum. W lasach rośnie na ogół w dużym rozproszeniu i w niewielkiej ilości, mając zazwyczaj mniej niż 0,5% udziału w drzewostanach. Lasy zdominowane przez grab pospolity są nieliczne i niezbyt rozległe, występują głównie we wschodniej Polsce.
Opadłe liście grabu są pożywką m.in. dla bakterii z rodzaju Methylobacterium.
Liczba chromosomów 2n= 64.
Zastosowanie
- Roślina ozdobna – sadzony w parkach i stosowany na żywopłoty. Charakterystyczną cechą tego gatunku jest skłonność do wytwarzania odrośli korzeniowych, co wykorzystuje się w ogrodnictwie do zagęszczania żywopłotów. Doskonale znosi cięcie. Nadaje się także na bonsai.
- Drewno grabu jest beztwardzielowe, bardzo twarde, ciężkie, sprężyste i trudne w obróbce, wykorzystywane na opał. Ma dużą wartość opałową – jedną z największych wśród drzew występujących w Polsce. Dawniej ze względu na twardość robiono z niego m.in. koła młyńskie, a z gałęzi – klatki dla ptaków. Ma także zastosowanie do wyrobu niektórych instrumentów muzycznych, np. trzonków młoteczków fortepianowych, pałeczek perkusyjnych, a także do produkcji korpusów strugów stolarskich, pobijaków.
Okazałe drzewa w Polsce
Największy obwód wśród grabów w Polsce ma drzewo o obwodzie 436 cm w Ogrodzie Botanicznym Uniwersytetu Warszawskiego oraz okaz w Jankowicach o obwodzie 402 cm (krajowy rekordzista wśród grabów rosnących w warunkach naturalnych), a za najstarsze uważa się drzewo z arboretum w Gołuchowie o wieku 199 lat (w 2018 r.) i obwodzie 374 cm. Z kolei najwyższy grab polski, rosnący w Puszczy Białowieskiej i mający 34,2 m jest jednocześnie rekordzistą europejskim.
