ജന്തുശരീരത്തിൽ നിന്നുള്ള ഒരു വിസർജ്ജ്യവസ്തുവാണ് മൂത്രം (ഇംഗ്ലീഷ്:  Urine). വൃക്കയിൽ (kidney) ഉത്പാദിപ്പിക്കപ്പെട്ട് മൂത്രസഞ്ചിയിൽ (Urinary bladder) സംഭരിക്കപ്പെട്ട് മൂത്രനാളിയിലൂടെ പുറത്തേക്കു വരുന്ന ദ്രാവകമാണിത്. ഭാരതത്തിലെ പാരമ്പര്യവൈദ്യശാസ്ത്രങ്ങളിൽ ഔഷധമായി പശു വിന്റെ മൂത്രം ഉപയോഗിക്കുന്നുണ്ട്.

ശരീരത്തിലെ പേശികളിലും കോശങ്ങളിലുമുണ്ടാകുന്ന വിസർജ്ജ്യവസ്തുക്കൾ രക്തത്തിലൂടെ വൃക്കകളിലെത്തുന്നു.ഓരോ വൃക്കയിലും അനേകം നേർത്ത കുഴലുകളുണ്ട്.ഓരോ കുഴലിന്റെയും അറ്റത്ത് ഒരു ചെറിയ അരിപ്പ ഉണ്ട്.ഈ അരിപ്പയിലൂടെ രക്തം കടന്നുപോകുമ്പോൾ മർദ്ദം മൂലം രക്തകോശങ്ങളും പ്ലാസ്മയിലുള്ള പ്രോട്ടീനുകളും ഒഴികെയുള്ള ദ്രാവകം അരിപ്പയിലൂടെ താഴേക്ക് ഒഴുകുന്നു.വളരെ നീളമുള്ള കുഴലുകളിലൂടെ അരിച്ച ദ്രാവകം ഒഴുകുമ്പോൽ ശരീരത്തിന് ആവശ്യമുള്ള വെള്ളവും ലവണങ്ങളും കുഴൽ വലിച്ചെടുക്കുന്നു. ആവശ്യമില്ലാത്ത വിസർജ്യവസ്തുക്കളും വെള്ളവും കുഴലിന്റെ പിന്നറ്റത്ത് എത്തുന്നു.അവിടെ ശേഖരിച്ച് മൂത്രനാളികളിലൂടെ മൂത്രസഞ്ചിയിലെത്തുന്നു.അവിടെ നിന്ന് പുറത്ത് പോവുകയും ചെയ്യും.

പുരുഷന്മാരിൽ, മൂത്രം ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നതിനായി വൃക്കകൾ മാലിന്യ ഉൽപ്പന്നങ്ങളും അധിക ദ്രാവകവും ഫിൽട്ടർ ചെയ്യുമ്പോൾ മൂത്രമൊഴിക്കൽ പ്രക്രിയ ആരംഭിക്കുന്നു. ഈ മൂത്രം വൃക്കകളിൽ നിന്ന് യൂറിറ്ററുകൾ എന്നറിയപ്പെടുന്ന രണ്ട് ട്യൂബുകളിലൂടെ സഞ്ചരിച്ച് മൂത്രസഞ്ചിയിലേക്ക് സഞ്ചരിക്കുന്നു, അവിടെ അത് സംഭരിക്കപ്പെടുന്നു. മൂത്രസഞ്ചി നിറയുമ്പോൾ, അത് നീളുന്നു, മൂത്രസഞ്ചിക്കുള്ളിലെ സെൻസറുകൾ തലച്ചോറിലേക്ക് സിഗ്നലുകൾ അയയ്ക്കുന്നു, ശരീരത്തിന് മൂത്രമൊഴിക്കാനുള്ള സമയമായി എന്ന് പറയുന്നു. നിങ്ങൾ പോകാൻ തീരുമാനിക്കുമ്പോൾ, നിങ്ങളുടെ തലച്ചോറ് മൂത്രസഞ്ചി ചുരുങ്ങി മൂത്രം പുറത്തേക്ക് തള്ളാൻ സിഗ്നൽ നൽകുന്നു. മൂത്രസഞ്ചിയിൽ ഡിട്രൂസർ പേശി എന്ന ഒരു പേശിയുണ്ട്, അത് മൂത്രം ശരീരത്തിൽ നിന്ന് മൂത്രം പുറത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്ന ട്യൂബായ മൂത്രനാളത്തിലേക്ക് നീക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു.

പുരുഷന്മാരിൽ സ്ത്രീകളേക്കാൾ നീളമുള്ള മൂത്രനാളി പ്രോസ്റ്റേറ്റ് ഗ്രന്ഥിയിലൂടെയും ലിംഗത്തിലൂടെയും കടന്നുപോകുന്നു. നിങ്ങൾ മൂത്രമൊഴിക്കുമ്പോൾ നിയന്ത്രിക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന രണ്ട് പേശികളുണ്ട്: ആന്തരിക മൂത്രനാളി സ്ഫിങ്ക്റ്റർ, ഇത് യാന്ത്രികമായി നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു, ബാഹ്യ മൂത്രനാളി സ്ഫിങ്ക്റ്റർ, ഇത് നിങ്ങൾക്ക് സ്വമേധയാ നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയും. മൂത്രമൊഴിക്കുമ്പോൾ, ആന്തരിക സ്ഫിങ്ക്റ്റർ ആദ്യം വിശ്രമിക്കുന്നു, മൂത്രം മൂത്രനാളിയിലേയ്ക്ക് ഒഴുകാൻ അനുവദിക്കുന്നു, തുടർന്ന് നിങ്ങൾ ബാഹ്യ സ്ഫിങ്ക്റ്ററിനെ ബോധപൂർവ്വം വിശ്രമിക്കുകയും മൂത്രം ലിംഗത്തിന്റെ അഗ്രത്തിലൂടെ പുറത്തേക്ക് പോകാൻ അനുവദിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പുരുഷന്മാരിൽ, സ്ഖലന സമയത്ത് ശുക്ലത്തിനും മൂത്രനാളം ഉപയോഗിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഒരു പ്രത്യേക സംവിധാനം ശുക്ലവും മൂത്രവും ഒരേ സമയം പുറത്തുവരുന്നത് തടയുന്നു. മൂത്രമൊഴിച്ചതിനുശേഷം, സ്ഫിങ്ക്റ്ററുകൾ വീണ്ടും മുറുകുകയും ഒഴുക്ക് നിർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു, മൂത്രസഞ്ചി വീണ്ടും നിറയാൻ തുടങ്ങുന്നു.

സ്ത്രീകളിൽ, മൂത്രമൊഴിക്കുന്ന പ്രക്രിയ വളരെ സമാനമാണ്, പക്ഷേ ഘടനയിൽ അല്പം വ്യത്യസ്തമാണ്. പുരുഷന്മാരെപ്പോലെ, വൃക്കകൾ രക്തം ഫിൽട്ടർ ചെയ്ത് മൂത്രം ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു, ഇത് മൂത്രനാളികളിലൂടെയും മൂത്രസഞ്ചിയിലേക്കും സഞ്ചരിക്കുന്നു. മൂത്രസഞ്ചി മൂത്രം നിറയുന്നതുവരെ സൂക്ഷിക്കുന്നു, ഒരു നിശ്ചിത നിലയിലെത്തിക്കഴിഞ്ഞാൽ, സ്ട്രെച്ച് റിസപ്റ്ററുകൾ മൂത്രമൊഴിക്കാനുള്ള സമയമായെന്ന് തലച്ചോറിലേക്ക് ഒരു സിഗ്നൽ അയയ്ക്കുന്നു.

തലച്ചോറ് സമയമായി എന്ന് തീരുമാനിക്കുമ്പോൾ, മൂത്രസഞ്ചി ചുരുങ്ങുന്നു, മൂത്രം ശരീരത്തിൽ നിന്ന് മൂത്രം പുറത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്ന ഒരു ചെറിയ ട്യൂബായ മൂത്രനാളത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു. സ്ത്രീ മൂത്രനാളി പുരുഷന്റേതിനേക്കാൾ വളരെ ചെറുതാണ്, ഏകദേശം 4 സെന്റീമീറ്റർ മാത്രം നീളമുണ്ട്, ക്ലിറ്റോറിസിനും യോനി ദ്വാരത്തിനും ഇടയിലുള്ള ഭാഗത്ത് ഇത് തുറക്കുന്നു. മൂത്രപ്രവാഹത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന രണ്ട് പേശികളുണ്ട്: ആന്തരിക മൂത്രനാളി സ്ഫിങ്ക്റ്റർ, ഇത് ഒഴുക്ക് ആരംഭിക്കുന്നതിന് യാന്ത്രികമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു, കൂടാതെ ബാഹ്യ മൂത്രനാളി സ്ഫിങ്ക്റ്റർ, നിങ്ങൾക്ക് ബോധപൂർവ്വം നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയും. ബാഹ്യ സ്ഫിങ്ക്റ്റർ വിശ്രമിക്കുമ്പോൾ, മൂത്രം മൂത്രനാളിയിലൂടെ പുറത്തേക്ക് ഒഴുകുന്നു.

സ്ത്രീ മൂത്രനാളി ചെറുതായതിനാൽ, ബാക്ടീരിയകൾക്ക് മൂത്രസഞ്ചിയിലേക്ക് കൂടുതൽ എളുപ്പത്തിൽ സഞ്ചരിക്കാൻ കഴിയുന്നതിനാൽ സ്ത്രീകൾക്ക് മൂത്രനാളി അണുബാധ (യുടിഐ) ഉണ്ടാകാനുള്ള സാധ്യത കൂടുതലാണ്. മൂത്രമൊഴിച്ചതിനുശേഷം, സ്ഫിങ്ക്റ്ററുകൾ അടയുന്നു, മൂത്രസഞ്ചി വീണ്ടും നിറയാൻ തുടങ്ങുന്നു, ചക്രം ആവർത്തിക്കുന്നു. മുഴുവൻ പ്രക്രിയയും വളരെ വേഗത്തിലും സുഗമമായും സംഭവിക്കുന്നു, ഇത് ശരീരത്തിന് മാലിന്യങ്ങൾ കാര്യക്ഷമമായി പുറന്തള്ളാൻ അനുവദിക്കുന്നു.