Ёлет

Эпидемиялыкъ процесс, аурууну (инфекцияла ауруу болса — инфекцияны къозгъаучусуна) популяцияны ичинде тыйыгъычсыз джайылыууду. Башха тюрлю айтылса, эпидемиялыкъ процессни джаратылыуу ючюн юч фактор (неда шарт) керекди:

• инфекциялы процессни къозгъаучусуну неда инфекциясыс аурууну чурумуну къайнагъы;
• бири-биринден кёчюуню механизми;
• ауруугъа тутулуучу адамла (неда башха тюрлю джанлы организмле: джаныуарла, ёсюмлюкле).

Эпидемияланы чыгъыуларына эм барыуларына табигъат шартлада да баргъан процессле да (табигъатда чыкъгъан, эпизоотии э. а. к.), социал факторла да (коммунальное джарашдырыу, турмуш болумла, саулукъ сакълауну халы э. б.).

Къайнагъы къуру адам болгъан инфекцияла антропонозладыла, адамдан да, джаныуардан да джукъгъан инфекцияла уа — антропозоонозладыла.

Инфекцияла ауруулада джугъуудан биринчи кёрюннген ышанлагъа дери белгили бир заман ётеди, аннга инкубацион кёзюу дейдиле. Бу кёзюуню узунлугъу тюрлю-тюрлю инфекцияла ючюн башха-башха болады — талай сагъатдан, талай джылгъа дери.

Ауруну халына кёре эпидемияны заманында инфекция къозгъаучуну кёчюуюнде бу механизмле болургъа боллукъдула:

• фекал-ораллы (асламысы бла суу, ашарыкъ эм контакт-турмуш джол бла болады) (юлгюге, дизентерия бла къарын тели ауруу);
• хауа-тамчы (юлгюге, гриппде);
• трансмиссиялыкъ (безгекде эм чапыргъан тели аурууда);
• контактлы (АИДВ-инфекцияда (ВИЧ), къутургъан аурууда).

Бир-бирде инфекция къозгъаучуну кёчюуюнде талай механизм да орун алады. Адамны чархына инфекция къайсы джол бла киргенине кёре, аурууну баргъаны да тюрлю-тюрлю болады. Сёз ючюн, ёпке эмина, эминаны ичеги эм тери-бубон формасы неда салемелик баргъанлары бири-биринден бек айрыды. Инфекциялы факторла инфекциясыз аурууланы рисклерини факторлары болургъа боладыла.

• «Юстинианны эминасы» (551—580), Кюнчыгъыш Рим империяда чыгъыб бютеу Джууукъ Кюнчыгъышны басханды. Бу эпидемиядан 100 млн чакълы бир адам ёлгенди.
• «Къара ёлюм» — бубон ёпке эминаны эпидемиясыды, орта ёмюрледе Европаны XIV ёмюрде басханды. 100—200 миллион адамны джашауун къоратханды.
• «Испан грипп» — Биринчи дуния къазауатдан сора 550 млн чакълы бир адамгъа неда адам улуну 30 % джукъгъанды. 50—100 млн чакълы бир адам, неда Джерде джашагъанланы 2,7—5,3 %, бу эпидемия, адам улуну тарихинде эм уллу катастрофаланы бирине саналады. Алай бла, ауруу джукъгъаланы ичинде ёлюб къорауну 10—20 % болгъанды.
• «COVID-19 пандемия» — SARS-CoV-2 коронавирусну джайылыуундан чыкъгъан пандемия. Вирус бла аурууну биринчи джайылыууу 2019 джылны декабрында Уханда тюбелгенди, Къытай. 2020 джылны 30 январында Саулукъ сакълауну бютеудуния организациясы бу къабыныуну «халкъла арасы магъанасы болгъан джамагъат саулукъ сакълауда къоркъуулу болум» баям этгенди, 11 мартда уа — пандемия баямлагъанды. 2025 джылны январына кёре, дуния башында 777 миллион адам инфекцияны тутхандыла, алай бла COVID-19 тарихде эм ёлюмчю ёлетге санатханды.

Къарачайны тарихинде халкъны эсинде къалыб юч эмина ёлет болгъанды: 1428-1430 джыллада 1780-1800 джыллада Къарачайны Къобан ёзенинде джайылгъан, халкъда «Ал Эмина» атын джюрютген ёлетди, аны ызындан кёб турмай андан да кючлю ёлет 1808-1814 джыллада Къарачайны Теберди ёзенинде болгъанды, халкъда аты «Экинчи Эмина» болгъанды, экинчи биринчиден кючлю болгъанды, бу эминаны эсебинде Теберди ёзендеги Джамагъат эл тюб болгъанды, бу эки ёлетден къарачай халкъны тарихчилени оюмларына кёре 30-40% джокъ болгъанды. Ол эки ёлетге аталыб Ал эмина эмда Экинчи эмина атлы халкъ джырла бардыла

Бир къауум эпидемияланы инфекцион агентлери ангылашынмай къалгъандыла: юлгюге Европада XVI ёмюрде джайылгъан, «ингилиз терлеу ауруу» неда «ингилиз тер» атны джюрютген аурууну юсюнден ангылашылгъан билги джокъду..

• Эпидемияланы эм пандемияланы тизмеси
• Психика эпидемияла