Кашуб тілі (кашубша kaszëbsczi jãzëk, kaszëbskô mòwa, сондай-ақ kaszëbizna) — үнді-еуропа тілдер семьясының славян тобына, оның батыс славян және лехит тармағына жататын тіл. Ол негізінен Польшаның солтүстігіндегі тарихи Кашубия өңірінде, қазіргі Помор воеводалығы аумағында таралған. Поляк тіліне жақын болғанымен, өзіндік фонетикасы, сөздік қоры, диалект жүйесі және жазба нормасы бар. Тарихи тіл білімінде кашуб тілі ортағасырлық Помераниядағы славян тілдік континуумының бүгінге жеткен негізгі мұрагері деп қарастырылады.
2005 жылғы 6 қаңтардағы «Ұлттық және этникалық азшылықтар және аймақтық тіл туралы» заң кашуб тіліне Польшадағы аймақтық тіл мәртебесін берді. Бұл мәртебе оны Польшаның мемлекеттік тілі етпейді: елдің мемлекеттік тілі — поляк тілі. Алайда заң кашуб тілін білім беруде, мәдениетте, бұқаралық ақпарат құралдарында, қосымша жер-су атауларында және талаптар орындалған кейбір муниципалдық әкімшіліктерде пайдалануға құқықтық негіз жасайды.
Польшаның 2021 жылғы халық санағының түпкілікті қорытындысы бойынша 89 198 адам кашуб тілін үйде қолданатынын мәлімдеген; олардың 1 777-сі үйде тек осы тілді қолданған. 2011 жылғы санақта үйде кашубша сөйлейтіндер 108,1 мың адам болған. Санақтағы «үйде қолданылатын тіл» көрсеткіші тілді әр дәрежеде білетіндердің жалпы санымен тең емес және этникалық өзіндік сәйкестік санынан бөлек есептеледі.
Атауы
Тілдің кең тараған төл атаулары — kaszëbsczi jãzëk («кашуб тілі») және kaszëbskô mòwa («кашуб сөзі/сөйлеуі»). Kaszëbizna атауы тілдің өзін де, кашуб тілдік-мәдени кеңістігін де білдіре алады. Қазақ тілінде этнонимге негізделген кашуб тілі атауы қолданылады; «кашубша» сөзі тіл атауының үстеулік нұсқасы ретінде жұмсалады.
Жіктелуі және тіл мәртебесі туралы пікірталас
Кашуб тілі генетикалық жағынан былай жіктеледі:
- үнді-еуропа тілдер семьясы;
- балтық-славян тармағы;
- славян тілдері;
- батыс славян тілдері;
- лехит тілдері.
Лехит тармағына кашуб тілімен бірге поляк тілі және жойылып кеткен полаб тілі жатады. Кашуб тілі мен ХХ ғасырда жойылған словин тілдік түрі Померанияның көне славян сөйленістерінен өрбіген. Словин тілі бір еңбектерде кашубтың солтүстік шеткі диалектісі, енді бір зерттеулерде оған ең жақын дербес помор тілдік түрі ретінде сипатталады.
Кашубтың «дербес тіл ме, әлде поляк тілінің диалектісі ме?» деген мәртебесі ХІХ–ХХ ғасырларда ұзақ талқыланды. Бұған екі фактор әсер етті: бір жағынан, кашуб пен поляк тілдерінің генетикалық жақындығы және ұзақ байланысы; екінші жағынан, диалект пен тілдің шекарасын белгілеудегі тарихи, саяси және мәдени өлшемдер. Қазіргі халықаралық кодтау жүйесінде кашуб тіліне жеке csb коды берілген (ISO 639-2 және ISO 639-3); Польша құқығы оны аймақтық тіл деп таниды. Сондықтан энциклопедиялық сипаттамада оның генетикалық жақындығы мен дербес кодификацияланған мәртебесін қатар көрсету қажет.
Таралу аймағы және сөйлеушілер
Кашуб тілінің дәстүрлі аумағы Балтық теңізінің оңтүстік жағалауындағы Кашубия болып саналады. Қазіргі негізгі тілдік орта Помор воеводалығының Пуцк, Вейхерово, Картузи, Косцежина және Бытув төңірегіне шоғырланған. Қалалану, ішкі көші-қон және поляк тілінің қоғамдық үстемдігі салдарынан тілдік шекара этнографиялық шекарамен толық сәйкес келмейді. Кашубияның өзінде де тұрғындардың басым бөлігі күнделікті өмірде поляк тілін немесе полякша-кашубша қостілділікті қолданады.
Кашуб эмиграциясының тарихи қауымдары Канадада, әсіресе Онтариода, сондай-ақ АҚШ пен Германияда бар. Бұл орталарда кашуб тілі көбіне мұралық тіл ретінде сақталған; оны белсенді қолданушылар саны Польшадағыдан әлдеқайда аз.
2021 жылғы санақта 179 685 адам кашуб сәйкестігін бірінші немесе екінші ұлттық-этникалық сәйкестігі ретінде көрсеткен. Оның 15 177-сі кашуб сәйкестігін бірінші, 164 508-і екінші сәйкестік ретінде таңдаған; 11 961 адам оны жалғыз сәйкестігі ретінде көрсеткен, ал 166 839 жауапта кашуб және поляк сәйкестіктері қатар берілген. Бұл сан тіл қолданушыларының санынан жоғары, өйткені этникалық сәйкестік пен үйде сөйлейтін тіл — екі бөлек санақ көрсеткіші.
| Көрсеткіш | 2011 | 2021 |
|---|---|---|
| Үйде кашуб тілін қолданатындар | 108,1 мың | 89 198 |
| Үйде тек кашуб тілін қолданатындар | шамамен 3,8 мың | 1 777 |
| Кашуб ұлттық-этникалық сәйкестігін көрсеткендер | 232 547 | 179 685 |
Кестедегі өзгерістер тілдің қоғамдық қолданысының тарылғанын көрсетеді, бірақ санақ әдістемесіндегі айырмашылықтарды ескермей, оларды тілді білу деңгейінің дәл өлшемі деп түсіндіруге болмайды. Кашуб тілін түсінетін немесе белгілі бір деңгейде сөйлейтін, бірақ оны үй тілі ретінде санаққа енгізбеген адамдар да бар.
Тарихы
Қалыптасуы және алғашқы жазба мұралар
Кашуб тілі Балтық теңізінің оңтүстігін мекендеген помор славян тайпаларының сөйленістерінен дамыды. Орта ғасырларда Померанияның батысындағы славян тілдері герман тілдерінің қысымымен біртіндеп жойылып, шығыс помор аумағындағы кашуб сөйленістері поляк тілімен тығыз байланыста сақталды. Сондықтан оның сөздік қоры мен дыбыстық жүйесінде көне лехит белгілерімен қатар төменгі неміс, поляк, полаб және көне прус тілдерімен байланысты қабаттар байқалады.
Кашуб тілдік белгілері бар ең көне баспа мұралары XVI ғасырдың соңына жатады. Олардың ішінде Шимон Крофейдің 1586 жылғы діни әндер жинағы және Михал Мостник-Понтанустың 1643 жылғы шағын катехизисі аталады. Бұл мәтіндер қазіргі бірізді әдеби кашуб тілінде емес, кашуб/словин элементтері араласқан сол дәуірдің діни жазба тілінде жасалған. Соған қарамастан олар кашуб жазба дәстүрінің бастауын көрсетеді.
ХІХ ғасырдағы кодификация
Қазіргі жазба дәстүрдің негізін дәрігер, этнограф және жазушы Флориан Цейнова (1817–1881) қалады. Ол 1840-жылдардан бастап кашубша шығармалар жариялап, әліпби, емле және грамматикалық норма ұсынды. Оның 1879 жылы Познаньда шыққан Zarés do Grammatikj Kašébsko-Słovjnskjè Mòvé еңбегіндегі жазу жүйесі кейінгі әдеби норманың маңызды негізіне айналды. 1866–1868 жылдары Цейнова Skôrb Kaszébsko-Słovjnskjè Mòvé журналын шығарды.
ХІХ ғасырдың екінші жартысында Иероним Дердовский әдеби тілді поэзияда дамытты. 1893 жылы Стефан Рамулттың Słownik języka pomorskiego czyli kaszubskiego сөздігі жарық көріп, кашубты поляктан бөлек тіл ретінде сипаттауға ықпал етті.
ХХ–ХХІ ғасырлар
ХХ ғасыр басындағы «жас кашубтар» қозғалысы тіл мен аймақтық мәдениетті жаңғыртуға ұмтылды. Оның көрнекті өкілдері — Александр Майковский, Ян Карновский және Леон Хейке. Майковскийдің Żëcé i przigòdë Remusa («Ремустың өмірі мен хикаялары») романы кашуб әдебиетінің классикалық туындысына айналды; қозғалыстың идеялары 1908 жылдан шыққан Gryf басылымы арқылы тарады.
Екінші дүниежүзілік соғыс пен соғыстан кейінгі кезеңде тілдің қоғамдық аясы шектеліп, мектеп пен ресми қатынаста поляк тілі үстем болды. 1989 жылдан кейін кашуб ұйымдары, баспа ісі, жергілікті медиа және білім беру жанданды. 2003 жылы тілге ISO 639 жүйесінің csb коды берілді, 2005 жылы аймақтық тіл мәртебесі заңдастырылды. 2006 жылы Кашуб-помор бірлестігінің жанынан Кашуб тілі кеңесі құрылды; ол емле, пунктуация, терминология, оқыту және қоғамдық қолданыс мәселелері жөнінде ұсынымдар әзірлейді.
Диалектілері және әдеби норма
Кашуб тілі шағын аумақта таралғанына қарамастан диалектілік жіктелуі айқын. Қалыптасқан жалпылама үлгі бойынша үш негізгі аймақ көрсетіледі:
- солтүстік кашуб диалектілері — Балтық жағалауы мен Пуцк маңы; бірқатар көне фонетикалық және екпіндік белгілерді жақсы сақтаған;
- орталық кашуб диалектілері — Картузи және Вейхеровоның ішкі аудандары; қазіргі әдеби қолданысқа едәуір ықпал еткен;
- оңтүстік кашуб диалектілері — Косцежина, Хойнице және Бытув маңы; оңтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс топтарға да бөлінеді, поляк диалектілерімен байланысы күштірек.
Диалектілердің нақты шекарасы мен топталуы зерттеуші қолданған фонетикалық, морфологиялық немесе географиялық өлшемге қарай өзгеруі мүмкін. 2023 жылы жарияланған салыстырмалы зерттеу бұрынғы бес жіктеу үлгісін талдап, кашуб диалектологиясында бір ғана өзгермейтін схема жоқ екенін көрсетеді.
Қазіргі жазба кашуб тілі — бір ауыл сөйленісінің дәл көшірмесі емес, әр диалектіден элементтер алған диалектіүстілік кодификацияланған норма. Ол әдебиетте, мектеп оқулықтарында, емтихандарда, ресми аудармаларда және медиада қолданылады. Ауызекі тілде жергілікті сөйленістер мен полякша-кашубша аралас қолданыс кең сақталған. Осы себепті «әдеби норма бар» және «барлық сөйлеуші бірдей сөйлейді» деген тұжырымдар бір мағына бермейді.
Жазуы және әліпбиі
Кашуб тілі латын графикасын пайдаланады. Қазіргі әліпбиде 34 әріп бар:
A a Ą ą Ã ã B b C c D d E e É é Ë ë F f G g H h I i J j K k L l Ł ł M m N n Ń ń O o Ò ò Ó ó Ô ô P p R r S s T t U u Ù ù W w Y y Z z Ż ż
Ch, cz, dz, dż, rz, sz диграфтары да қолданылады. Q, v, x әріптері негізінен шетелдік жалқы есімдер мен игерілмеген кірме сөздерде кездеседі. Поляк жазуымен ортақ белгілерге ą, ł, ń, ó, ż жатса, ã, é, ë, ò, ô, ù әріптері кашуб емлесінің ерекше дыбыстық айырмаларын көрсетуге қызмет етеді. Ë ë әрпі көбіне ортаңғы қатардағы бейтарап дауыстыны — шваға жуық дыбысты таңбалайды. Әріптердің нақты айтылуы диалектіге қарай өзгеруі мүмкін.
Тілдік ерекшеліктері
Фонетикасы мен фонологиясы
Кашуб дыбыс жүйесі поляк тіліне жақын, бірақ дауыстылар құрамы, дифтонгтануға бейімділігі, екпіні және тарихи жұмсақ дауыссыздардың өзгеруі жағынан ерекшеленеді. Маңызды белгілерінің бірі — кашубтану деп аталатын тарихи үдеріс: праславяндық жұмсақ дауыссыздардың бір бөлігі кашубта поляк тіліндегіден өзгеше дамыған. Мысалы, кашубша zëma сөзі полякша zima («қыс»), swiat — полякша świat («әлем») формасына сәйкес келеді.
Ò, ô, ù әріптері сөз басындағы немесе тарихи дауыстылардың лабиалданған, кейде дифтонг тәрізді айтылымдарын белгілейді. É, ó тарихи «тарылған» дауыстылардың ізін көрсетеді. Кашуб диалектілерінде мұрын жолды дауыстылар да бар, бірақ олардың айтылымы біркелкі емес.
Екпін жүйесі диалектілерді ажырататын маңызды белгі: солтүстік сөйленістерде екпін еркін және кейде сөз түрленгенде орын ауыстырады; оңтүстік-батыс сөйленістерінде бірінші буынға түсуге бейім; оңтүстік-шығыс бөлігінде поляк тіліндегі соңғыдан бір буынға түсетін үлгінің ықпалы күштірек. Қазіргі зерттеулер кашуб фонологиясын тарихи өзгерістер мен жаңа сөйлеушілер тіліндегі қайта құрылу тұрғысынан да қарастырады.
Морфологиясы мен синтаксисі
Кашуб тілі — флективті тіл. Зат есімдер үш текке бөлінеді және жеті септік бойынша түрленеді: атау, ілік, барыс, табыс, көмектес, жатыс және қаратпа септік. Көпше түрінде ер адамды білдіретін және білдірмейтін атаулардың грамматикалық айырмасы бар. Кейбір диалектілер мен тұрақты формаларда көне екілік санның қалдықтары сақталған.
Етістік жүйесінде жақ, сан, шақ және рай категориялары бар. Өткен шақ формалары тек пен санға қиысады; келер шақ аналитикалық және синтетикалық тәсілдермен жасалады. Сөз тәртібі салыстырмалы еркін болғанымен, бейтарап хабарлы сөйлемде бастауыш–баяндауыш–толықтауыш реті жиі кездеседі. Синтаксиске поляк тілінің ұзақ мерзімді ықпалы күшті, ал жергілікті сөйлеуде диалектілік құрылымдар сақталады.
Есімдіктері
Кашуб тіліндегі есімдік (zamiono, pronomen) жүйесі славян тілдеріне тән жіктеу, өздік, сілтеу, тәуелдік, сұрау-қатыстық, белгісіздік, болымсыздық және жалпылау мағыналарын білдіреді. Есімдіктер септік, сан және тиісті жағдайда тек бойынша түрленеді; олардың бірқатарында әдеби норма мен диалектілерге байланысты жарыспалы тұлғалар бар.
| Жақ | Жекеше | Көпше |
|---|---|---|
| 1-жақ | jô — мен | më, ma — біз |
| 2-жақ | të — сен | wa, wë — сендер, сіздер |
| 3-жақ | òn — ол (ер тек); òna, na — ол (әйел тек); òno, no — ол (орта тек) | òni, ni — олар (ер адамдар тобы); òne, ne — олар (басқа топтар) |
Ma және wa тұлғалары тарихи екілік саннан шыққан. Қазіргі жалпыкашуб қолданысында олар көптік мағынада жұмсалады, ал кейбір солтүстік сөйленістерде «біз екеуміз», «сендер екеуің» деген көне екілік мәні сақталуы мүмкін. Wë бас әріппен жазылып, бір адамға құрметпен сөйлеу формасы ретінде де қолданылады. Бұл жағдайда етістік көпше тұлғада келеді.
Жіктеу есімдіктері септелгенде түбірі мен формасы өзгеруі мүмкін; екпінді толық және қысқа, екпінсіз энклитикалық нұсқалар қатар кездеседі:
| Септік | jô — мен | të — сен | më/ma — біз | wa/wë — сендер/сіздер | Өздік есімдік |
|---|---|---|---|---|---|
| Атау | jô | të | më, ma | wa, wë | — |
| Ілік | mnie, mie | cebie, ce | nas, nôs, naju, naji | was, wôs, waju, waji | sebie, se |
| Барыс | mnie, mie | tobie, cebie, cë | nóm, nama, nami | wóm, wama, wami | sobie, se, so |
| Табыс | mnie, mie, miã | cebie, ce, cã | nas, nôs | was, wôs | sebie, sã |
| Көмектес | mną | tobą | nami, nama | wami, wama | sobą |
| Жатыс | mnie, mie | cebie, tobie | nas, nôs | was, wôs | sebie, sobie |
Өздік есімдіктің атау септік тұлғасы жоқ. Үшінші жақ есімдіктері септелгенде jegò/niegò/gò («оның/оны»), jemù/mù («оған»), ji/ni («оның/оған», әйел тек), jich/jejich/nich («олардың») сияқты тұлғалар пайда болады; предлогтан кейін көбіне n- дыбысынан басталатын нұсқа қолданылады.
Негізгі басқа разрядтар:
| Разряд | Кашубша мысалдар | Қазақша мағынасы |
|---|---|---|
| Тәуелдік | mój, mòja, mòje; twój, twòja, twòje; swój, swòja; nasz, nasza; wasz, wasza | менің; сенің; өзінің; біздің; сіздердің |
| Сілтеу | ten, ta, to; nen, na, no; tuten, tuta, tuto | бұл/мына; ана/сол; дәл мына |
| Сұрау-қатыстық | chto, co; chtërny, chtërna, chtërno; jaczi, jakô, jaczé; czij, czëja, czëje | кім, не; қайсы; қандай; кімнің |
| Болымсыздық | nicht, nick, żóden, żódnô, żódné, nijaczi | ешкім; ештеңе; ешбір; ешқандай |
| Белгісіздік және жалпылау | chtos, cos, chto le, co le, chtokòlwiek, kòżdi, kòżdô | біреу; бірдеңе; әлдекім; не болса да; кім болса да; әрбір |
Ауыз әдебиеті мен ауызекі тілде ten және nen сілтеу есімдіктері белгілілік мәнін білдіріп, артикльге ұқсас қызмет атқара алады.
Сан есімдері
Кашуб тіліндегі сан есімдер (wielniczi, lëczebniczi) есептік, реттік, жинақтық, бөлшектік, топтау және болжалдық-мағыналық түрлерге бөлінеді. Есептік сан есімдер санды немесе мөлшерді, ал реттік сан есімдер заттың санау ретін білдіреді. Төмендегі жазылымдар Кашуб тілі кеңесінің 2023 жылғы есептік және реттік сан есімдердің емлесі туралы шешімдеріне негізделген.
Есептік және реттік сандар
| Сан | Есептік сан | Реттік сан, ер тек | Реттік сан, әйел тек |
|---|---|---|---|
| 1 | jeden, jedna, jedno | pierszi | pierszô |
| 2 | dwa, dwie, dwaj/dwaji | drëdżi | drëgô |
| 3 | trzë, trzej/trzeji | trzecy | trzecô |
| 4 | sztërë, sztërzej/sztërzeji | czwiôrti, czwôrti | czwiôrtô, czwôrtô |
| 5 | piãc | piąti | piątô |
| 6 | szesc | szósti | szóstô |
| 7 | sétmë, sédmë, sédem | sódmi | sódmô |
| 8 | òsmë, òsem | ósmi | ósmô |
| 9 | dzewiãc | dzewiąti | dzewiątô |
| 10 | dzesãc | dzesąti | dzesątô |
| 11 | jednôsce | jednôsti | jednôstô |
| 12 | dwanôsce | dwanôsti | dwanôstô |
| 13 | trzënôsce | trzënôsti | trzënôstô |
| 14 | sztërnôsce | sztërnôsti | sztërnôstô |
| 15 | piãtnôsce | piãtnôsti | piãtnôstô |
| 16 | szesnôsce | szesnôsti | szesnôstô |
| 17 | sétmënôsce, sédmënôsce, sédemnôsce | sétmënôsti, sédmënôsti, sédemnôsti | sétmënôstô, sédmënôstô, sédemnôstô |
| 18 | òsmënôsce, òsemnôsce | òsmënôsti, òsemnôsti | òsmënôstô, òsemnôstô |
| 19 | dzewiãtnôsce | dzewiãtnôsti | dzewiãtnôstô |
| 20 | dwadzesce | dwadzesti | dwadzestô |
Jeden/jedna/jedno үш текке қарай өзгереді. 2–4 сандарында ер адамдар тобын білдіретін арнайы тұлғалар бар: dwaj/dwaji, trzej/trzeji, sztërzej/sztërzeji; ер адамды білдірмейтін ер және орта текті атаулармен dwa, trzë, sztërë, әйел текті атаулармен 2 санының dwie тұлғасы қолданылады. Бұл жіктеу көпше түрдегі «ер адамдық» және «ер адамдық емес» грамматикалық категориялармен байланысты.
| Сан | Есептік сан | Реттік сан |
|---|---|---|
| 21 | dwadzesce jeden | dwadzesce pierszi, dwadzesti pierszi |
| 30 | trzëdzescë | trzëdzesti |
| 40 | sztërdzescë | sztërdzesti |
| 50 | piãcdzesąt | piãcdzesąti |
| 60 | szescdzesąt | szescdzesąti |
| 70 | sétmëdzesąt, sédmëdzesąt, sédemdzesąt | sétmëdzesąti, sédmëdzesąti, sédemdzesąti |
| 80 | òsmëdzesąt, òsemdzesąt | òsmëdzesąti, òsemdzesąti |
| 90 | dzewiãcdzesąt | dzewiãcdzesąti |
| 100 | sto | setny |
| 200 | dwasta | dwasetny |
| 1000 | tësąc | tësączny |
| 1 000 000 | milión, mëlión | miliónowi, mëliónowi |
| 1 000 000 000 | miliard | miliardowi |
20-дан үлкен күрделі сандар әдетте ондықтан бірлікке қарай жазылады: 22 — dwadzesce dwa, 121 — sto dwadzesce jeden. Дәстүрлі түрде бірлікті ондықтың алдына қоюға да болады: 21 — jeden dwadzesce, 34 — sztërë trzëdzescë. Солтүстік Кашубияның ауызекі тілі мен әдеби шығармаларында pińc (5), dzewińc (9), dzesyńc (10), pińcnôsce (15), dzewińcnôsce (19) тәрізді аймақтық тұлғалар сақталған; Кашуб тілі кеңесі оларды жергілікті тіл мұрасы ретінде қолдауға шақырады.
Реттік сан есімдер сын есімдер тәрізді тек, сан және септік бойынша қиысады. 1–4 реттік сандары есептік негізден тікелей жасалмайтын ерекше тұлғаларға ие. Жинақтық сандарға dwoje («екеу»), troje («үшеу»), czwioro/czworo («төртеу») жатады; олар балаларды, аралас жынысты топтарды және кейбір көпше зат есімдерді санауда қолданылады.
Апта күндері
Кашуб тілі кеңесі бұқаралық ақпарат құралдары мен жалпы әдеби қолданыс үшін мына атауларды ұсынған:
| Қазақша | Кашубша |
|---|---|
| дүйсенбі | pòniedzôłk |
| сейсенбі | wtórk |
| сәрсенбі | strzoda |
| бейсенбі | czwiôrtk |
| жұма | piątk |
| сенбі | sobòta |
| жексенбі | niedzela |
Tidzéń сөзі «апта» дегенді білдіреді, оның жекеше ілік септігі — tidzenia. Niedzela сөзі әрі «жексенбі», әрі кейбір қолданыста «апта» мағынасын бере алады.
Ай атаулары
Кашубша ай атауларының бір бөлігі табиғат құбылыстарына, дәстүрлі шаруашылыққа және католик күнтізбесіндегі мерекелерге байланысты қалыптасқан. Әдеби және медиалық қолданыс үшін қабылданған негізгі атаулар:
| Қазақша | Кашубша | Атаудың негізі немесе нұсқасы |
|---|---|---|
| қаңтар | stëcznik | ағаш шабу және сырық дайындау кезеңімен байланыстырылатын атау |
| ақпан | gromicznik | Құдай ананың Шырақ мерекесімен байланысты |
| наурыз | strëmiannik | strumiannik, marc нұсқалары да кездеседі |
| сәуір | łżëkwiat | «гүлдерді алдайтын», яғни құбылмалы көктемгі ауа райын бейнелейтін атау |
| мамыр | môj | халықаралық көне ай атауларымен төркіндес |
| маусым | czerwińc | жәндік және қызыл бояу атауымен байланысты жалпы славяндық негіз |
| шілде | lëpińc | lëpa — «жөке» сөзінен, жөкенің гүлдеу мезгілі |
| тамыз | zélnik | Құдай ананың Шөптер мерекесімен байланысты |
| қыркүйек | séwnik | егін себу кезеңі және Құдай ананың Себу мерекесімен байланысты |
| қазан | rujan | жануарлардың күйлеу маусымын білдіретін жалпы славяндық түбірден |
| қараша | smùtan, lëstopadnik | екі атау да нормада қабылданған; екіншісі «жапырақ түсу» мағынасымен байланысты |
| желтоқсан | gòdnik | Gòdë — Рождество мерекесі атауынан |
Солтүстік кашуб сөйленістерінде латын-неміс дәстүрінен тараған januar, februar, aprël/april, juny, juli, aùgùst, september, oktober, nowember, december тәрізді жарыспалы атаулар да кездеседі. Кестеде Кашуб тілі кеңесі мен қазіргі лексикографиялық еңбектер жалпы қабылданған деп көрсеткен тұлғалар берілді.
Сөздік қоры
Негізгі лексикасы — батыс славян және жалпы славян текті. Теңіз кәсіпшілігі, ауыл тіршілігі, туыстық, табиғат және дәстүрлі мәдениетке қатысты бай аймақтық сөздік қабаты бар. Ғасырлар бойғы тілдік байланыс нәтижесінде төменгі неміс тілінен көптеген сөз енген; поляк тілінің ықпалы әсіресе әкімшілік, білім, қала мәдениеті және қазіргі терминологияда байқалады. Көне прус және полаб тілдерімен байланыстырылатын жекелеген элементтердің шығу тегі жөнінде әртүрлі этимологиялық түсіндіру бар.
| Қазақша | Кашубша | Полякша |
|---|---|---|
| кашуб тілі | kaszëbsczi jãzëk | język kaszubski |
| қайырлы күн | dzéń dobri | dzień dobry |
| біз | më | my |
| болу | bëc | być |
| қыс | zëma | zima |
Бұл мысалдар жақын туыстықты көрсетеді, бірақ екі тілдің өзара толық түсінікті екенін білдірмейді: нақты түсіністік сөйлеушінің диалектісіне, поляк тілін білуіне және кашуб әдеби нормасымен таныстығына тәуелді.
Құқықтық жағдайы және әкімшілікте қолданылуы
2005 жылғы заң аймақтық тілді Польша азаматтарының дәстүрлі түрде қолданатын, мемлекеттік тілден өзгеше, бірақ мемлекеттік тілдің диалектісі немесе мигранттар тілі болып саналмайтын тіл ретінде анықтайды. Кашуб тіліне берілген мәртебе:
- тілді немесе тілде оқытуға;
- мәдени және баспа жобаларын мемлекеттік қолдауға;
- қоғамдық радио мен теледидарда бағдарламалар жасауға;
- муниципалдық кеңес өтінішімен қосымша жер-су атауларын енгізуге;
- заңдағы межеге сай және ресми тізілімге енген гминаларда билік органдарымен қатынаста көмекші тілді пайдалануға мүмкіндік береді.
Көмекші тіл енгізу үшін тиісті тілдік қауым муниципалитет халқының кемінде 20%-ын құрауы және гмина ресми тізілімге енуі керек. Кашуб тілі бес гминада көмекші тіл ретінде тіркелген: Пархово, Сераковице, Линя, Жуково және Лузино. Көмекші мәртебе поляк тілін алмастырмайды: ресми шешімдер поляк тілінде қабылданады, ал азамат кашуб тілін жергілікті органмен қатынаста қосымша пайдалана алады.
Кашубияның бірқатар елді мекенінде ресми поляк атауынан кейін кашубша қосымша атау жазылады. Қосымша атау поляк атауын жеке-дара алмастырмайды және ресми тізілімге енгізу рәсімінен өтеді. Бұл тәжірибе жол белгілерінен, әкімшілік тақталарынан және көше атауларынан көрінеді. Қосымша атаулар қолданылатын гминалардың ресми тізілімі 2025 жылғы 14 қарашадағы жағдай бойынша жаңартылған.
Польшада Аймақтық немесе азшылық тілдер жөніндегі Еуропалық хартия 2009 жылдан күшіне енген. Хартия аясындағы мониторинг білім, сот, әкімшілік, медиа және мәдениет салаларында тілдерді нақты қолдану мүмкіндігін бағалайды. Польшаның 2026 жылы Еуропа Кеңесіне берген есебінде аймақтық және азшылық тілдерін оқыту мемлекеттік қаржыландырумен қамтамасыз етілетіні, ал Гданьск университетінде кашуб тілі мұғалімдерін даярлау жүргізілетіні көрсетілген.
Білім беру және зерттелуі
Кашуб тілі мектепке дейінгі ұйымдарда, бастауыш және орта мектептерде ата-ананың немесе кәмелетке толған оқушының өтініші бойынша оқытылады. Ол көбіне толық оқу тілі емес, жеке пән және кашуб тарихы мен мәдениетімен байланысты аймақтық білім беру курсы ретінде беріледі. 2020/2021 оқу жылында шамамен 20 мың оқушы кашуб тілін оқыған. 2005 жылдан бастап кашуб тілінен matura — орта мектепті аяқтау емтиханын тапсыруға болады.
Гданьск университетінде кашуб этнофилологиясы, тіл тарихы, грамматикасы, әдебиеті және мұғалім даярлау бағыттары оқытылады. Кашуб тіл білімінде Фридрих Лоренц, Стефан Рамулт, Здзислав Штибер, Ханна Поповска-Таборска, Ежи Тредер, Эдвард Бреза, Ханна Макурат және басқа зерттеушілердің еңбектері маңызды орын алады. Диалектологиялық атластар, сөздіктер, грамматикалар және мәтін корпустары тілдің дәстүрлі сөйленістері мен жаңа сөйлеушілер қолданысын зерттеуге мүмкіндік береді.
Кашуб тілі кеңесі 2006 жылдан бері стандарттау және нормалау жұмысын үйлестіреді. Кеңес емле мен пунктуацияға, жаңа терминдерге, жер-су атауларына, мектеп бағдарламаларына және әкімшілік-мәдени қолданысқа қатысты қорытындылар береді; 2025–2028 жылдарға сайланған құрамда 29 мүше бар.
Әдебиеті, діні және бұқаралық ақпарат құралдары
Кашуб тілінде поэзия, проза, драматургия, балалар әдебиеті, діни мәтіндер, сөздіктер мен оқу құралдары жарық көреді. Негізгі әдеби тұлғалар қатарына Флориан Цейнова, Иероним Дердовский, Александр Майковский, Леон Хейке, Ян Карновский, Ян Трепчик, Ян Ромпский, Алойзы Нагель және қазіргі авторлар жатады. Вейхероводағы Кашуб-помор жазуы мен музыкасы музейі қолжазбаларды, алғашқы басылымдарды, мерзімді баспасөзді және дыбыс жазбаларын жинап, цифрландырады.
Pomerania журналы полякша материалдармен бірге кашуб тіліндегі беттер мен қосымшалар жариялайды. Radio Kaszëbë аймақтық хабар таратады; қоғамдық телерадио арналарында кашуб қауымына арналған бағдарламалар мен полякша субтитрлі репортаждар беріледі. Тіл католик литургиясында да қолданылады, бірнеше приходта кашубша ғибадат пен діни басылым дәстүрі қалыптасқан.
Цифрлық ортада кашубша жаңалық және мәдени порталдар, электрондық сөздіктер, оқу материалдары, әлеуметтік желі контенті және 2004 жылдан дамып келе жатқан кашуб тіліндегі Уикипедия бар. Цифрлық қолданыс жаңа аудитория қалыптастырғанымен, интернеттегі кашубша мазмұн көлемі поляк тіліндегі мазмұнмен салыстырғанда шағын.
Қазақстанның ақпараттық және ғылыми кеңістігінде
Қазақстандық интернет-ресурстарда кашуб тілі туралы дерек аз және көбіне жанама сипатта. Табылған жарияланымдарды үш топқа бөлуге болады:
- Ғылыми-құқықтық талдау. Қазақстан Республикасы Заңнама және құқықтық ақпарат институтының Жаршысы журналында 2023 жылы Рафал Чахордың «Польша Республикасындағы ұлттық азшылықтардың мәртебесін құқықтық реттеу» атты мақаласы орыс, ағылшын және қазақ аннотацияларымен жарияланды. Автор Польшаның 2005 жылғы заңын талдап, кашуб тілінің аймақтық тіл мәртебесін, оны әкімшілікте және білім беруде қолданудың құқықтық тетіктерін түсіндіреді. Бұл — қазақстандық ғылыми басылымда тақырыпты тікелей қарастырған мазмұнды дерек. Мақаладағы «Польшадағы жалғыз аймақтық тіл» деген тұжырым 2023 жылғы құқықтық жағдайды сипаттайды; қазіргі мәртебені бағалағанда кейінгі заңнамамен тексеру қажет.
- Бұқаралық ақпарат құралдары. Жамбыл облысының ZhambylNews.kz басылымы 2019 жылғы славян халықтары туралы материалында кашубтарды Польшадағы батыс славян, өз мемлекеті жоқ қауым ретінде қысқаша атаған. Бұл жарияланым тілдің құрылымы немесе қазіргі жағдайын талдамайды, бірақ кашубтарды қазақстандық ақпарат кеңістігінде батыс славян әлемінің бөлігі ретінде таныстырады.
- Оқу-әдістемелік ресурстар. Торайғыров университетінің «Славян филологиясына кіріспе» пәнінің жұмыс бағдарламасында кашубтар көне батыс славян тайпалары мен лехит тілдік кеңістігі тақырыптары аясында аталады. Бұл материал жеке кашуб тіліне арналған зерттеу емес, бірақ Қазақстандағы славистика оқу мазмұнында тақырыптың бар екенін көрсетеді.
Осы деректерге сүйенгенде, Қазақстан сайттарындағы қамту жүйелі тілтанымдық сипатқа әлі ие емес: ғылыми журналда құқықтық мәртебе қарастырылғанымен, медиадағы материалдар көбіне кашуб этносы мен славян халықтарының жіктелуін ғана сөз етеді. Сондықтан тілдің сөйлеушілер саны, диалектілері, фонологиясы және бүгінгі білім беру жағдайы жөніндегі негізгі дерек ретінде Польша статистикасы, заңнамасы, университеттік зерттеулер және Еуропа Кеңесінің құжаттары қолданылуы тиіс.
Қазіргі жағдайы және сақталу мәселелері
Кашуб тілі бір мезгілде екі қарама-қарсы үдерісті бастан кешіреді. Бір жағынан, оның заңдық мәртебесі, мектептегі оқытылуы, әдеби нормасы, жергілікті медиасы, баспа ісі, тіл кеңесі және цифрлық ресурстары бар. Екінші жағынан, күнделікті отбасылық қолданыс төмендеп, сөйлеушілердің басым бөлігі поляк тіліне еркін ауысады; жергілікті диалектілердің ұрпақаралық берілуі барлық жерде бірдей емес. 2011 және 2021 санақтары арасындағы үйде қолданушылар санының азаюы осы осалдықты көрсететін индикаторлардың бірі.
Тілді сақтау саясатының негізгі бағыттары:
- отбасындағы табиғи берілуін қолдау;
- мектептегі оқытуды тілдің нақты коммуникативтік қолданысымен ұштастыру;
- білікті мұғалімдер мен сапалы оқулықтар даярлау;
- жергілікті диалектілерді құжаттау және әдеби нормамен теңгеру;
- әкімшілік, медиа, мәдениет, ғылым және цифрлық технология салаларындағы қолданысты кеңейту;
- жас сөйлеушілер мен тілді кейін үйренген «жаңа сөйлеушілерге» тұрақты тілдік орта қалыптастыру.
Кашуб тілінің болашағы тек ресми мәртебеге емес, оны отбасында, жергілікті қоғамда және жаңа қоғамдық салаларда күнделікті қолдануға байланысты.
