Ագահություն

Ագահության և դրա հետ կապված գործողությունների սկզբնական շարժառիթը կամ նպատակը կարող է լինել անձնական կամ ընտանեկան գոյատևման ապահովումը։ Միևնույն ժամանակ այն կարող է նպատակ ունենալ մրցակիցներին զրկել կամ խոչընդոտել նրանց՝ գոյատևման և հարմարավետության համար անհրաժեշտ հնարավոր միջոցներից կամ ապագա հնարավորություններից։ Այդ պատճառով ագահությունը կարող է դրսևորվել որպես նենգ կամ բռնապետական վարք և ունենալ բացասական նշանակություն։ Մյուս կողմից, դրա նպատակը կարող է լինել նման խոչընդոտներից պաշտպանվելը կամ ուրիշների կողմից դրանց ստեղծման սպառնալիքին հակազդելը։

Ժամանակակից տնտեսական մտածողությունը հաճախ տարբերակում է ագահությունը և սեփական շահը, նույնիսկ իր ամենավաղ աշխատություններում, և զգալի ուշադրություն է դարձնում դրանց միջև սահմանը հստակեցնելուն։ XIX դարի կեսերին՝ Հեգելի ֆենոմենոլոգիական գաղափարների ազդեցությամբ, տնտեսական և քաղաքական մտածողները սկսեցին հասարակության կառուցվածքին բնորոշ ագահությունը դիտարկել որպես բացասական երևույթ, որը խոչընդոտում է հասարակությունների զարգացմանը։ Քեյնսը գրել է. «Աշխարհն այնպես չի կառավարվում վերևից, որ մասնավոր և հասարակական շահերը միշտ համընկնեն։ Այստեղ՝ ներքևում, գործնականում նույնպես այնպես չի կազմակերպված, որ դրանք համընկնեն»։ Այս երկու տեսակետներն էլ այսօր շարունակում են հիմնարար հարցեր առաջադրել տնտեսական մտածողության համար։

Վեբերը պնդում էր, որ կապիտալիզմի ոգին ներառում է ընչաքաղցության փիլիսոփայություն, որը երանգավորված է ուտիլիտարիզմով։

Վեբերը նաև նշում է, որ, ըստ բողոքական էթիկայի, «Հարստությունն ինքնին բարոյական առումով վատ է միայն այնքանով, որքանով այն պարապության և կյանքի մեղսավոր վայելքի գայթակղություն է, իսկ դրա ձեռքբերումը վատ է միայն այն դեպքում, երբ նպատակը հետագայում անհոգ ու զվարճալի կյանքով ապրելն է»։ Որպես աշխարհիկ հոգեբանական հասկացություն՝ ագահությունը մարդու չափազանցված ցանկությունն է՝ ձեռք բերելու կամ ունենալու իրեն անհրաժեշտից ավելին։ Այդ չափազանցվածության աստիճանը կապված է այն բանի հետ, թե որքանով է մարդը կարողանում վերահսկել իր «ցանկությունների» վերաձևակերպումը այն բանից հետո, երբ սկզբնական անհրաժեշտությունները բավարարվել են։ Ագահությունը բնորոշվում է ավելի շատ ունենալու անհագ ցանկությամբ, ինչպես նաև այն ամենից դժգոհությամբ, ինչ մարդն արդեն ունի։ Էրիխ Ֆրոմը ագահությունը նկարագրել է որպես «անհատակ փոս, որը մարդուն հյուծում է կարիքը բավարարելու անվերջ ձգտման մեջ՝ երբեք չհասնելով բավարարվածության»։ Մարդու ագահության հակվածությունը կարելի է դիտարկել որպես անձնային հատկանիշ, որը հնարավոր է չափել։ Նման չափորոշիչների միջոցով ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ագահությունը կապված է ֆինանսական վարքագծի հետ․ այն կարող է դրականորեն դրսևորվել եկամուտ ստանալու հարցում, սակայն բացասաբար՝ փոխառություններ վերցնելու կամ ավելի քիչ խնայելու առումով։ Ագահությունը նաև կապված է ոչ էթիկական վարքագծի հետ և բացասական կապ ունի բարեկեցության հետ։

Կենդանիների դեպքում

Գրական նկարագրություններում կենդանիների ագահության օրինակները հաճախ հիմնվում են այլ տեսակներին մարդկային շարժառիթներ վերագրելու վրա։ Դրա բնորոշ օրինակներ են «մսուրի շան» կամ խոզանման վարքագծի նկարագրությունները։ Գայլի մասին նկարագրություններում նույնպես հաճախ անդրադառնում են նրա չափազանց մեծ ախորժակին և այն սովորությանը, որ նա կերակուրի մնացորդները փչացնում է ուտելուց հետո։ Նրա գիտական անվանումը նշանակում է «շատակեր»։

Հին տեսակետներ

Ագահության վերաբերյալ հին պատկերացումները հանդիպում են գրեթե բոլոր մշակույթներում։ Դասական հունական մտածողության մեջ pleonexy-ն՝ ուրիշներին պատկանող նյութական կամ ոչ նյութական արժեքներին անարդարացիորեն տիրանալու ցանկությունը, քննարկել են Պլատոնը և Արիստոտելը։ Համահունական մշակույթում ագահության նկատմամբ բացասական վերաբերմունքը երևում է Տանտալոսի առասպելական պատժի մեջ․ նրա համար մշտապես հասանելի սնունդն ու ջուրը հավերժ անհասանելի են մնում։ Հռոմեական Հանրապետության ուշ շրջանի և կայսրության քաղաքական գործիչներն ու պատմագիրները Հռոմեական Հանրապետության անկման պատասխանատվությունը վերագրում էին հարստության և իշխանության նկատմամբ ագահությանը։ Այս տեսակետը հանդիպում է Սալյուստիոսի և Պլուտարքոսի աշխատություններում, ինչպես նաև Գրակքոսների և Կիկերոնի գործունեության վերաբերյալ պատմություններում։ Պարսկական կայսրությունների ավանդույթում կարևոր տեղ էր զբաղեցնում զրադաշտական եռագլուխ դև Աժի Դահական, որը ներկայացնում էր չհագեցող ցանկությունը և դարձել էր բանահյուսության մշտական կերպար։ Սանսկրիտյան Դհարմաշաստրաներում նշվում է, որ «ողջ անբարոյականության արմատը ագահությունն է»։ Այս միտքը հանդիպում է Մանուի օրենքներում (7:49)։ Հին Չինաստանում «Լեռների և ծովերի դասական» և Ցզո Չժուանի տեքստերը ագահ Տաոտիեին դասում էին չարագործ «Չորս վտանգների» շարքին, որոնք սպառնում էին աստվածներին և մարդկանց։ Հյուսիսամերիկյան բնիկ ժողովուրդների հեքիաթներում արջերին հաճախ ներկայացնում էին որպես ագահության կրողներ․ այն համարվում էր համայնքային հասարակության համար լուրջ սպառնալիք։ Վաղ այլաբանական գրականության մեջ բազմաթիվ ժողովուրդներ ագահությունը նույնպես անձնավորել են աղվեսի կերպարով։

Ագահությունը՝ որպես մշակութային հատկանիշ, հին հույներն ու հռոմեացիները հաճախ վերագրում էին այլ ժողովուրդներին՝ որպես ռասայական բնույթի նվաստացուցիչ բնորոշում։ Այդ կերպ այն օգտագործում էին եգիպտացիների, պունիկների կամ այլ արևելյան ժողովուրդների դեմ, ինչպես նաև ընդհանրապես այն թշնամիների կամ ժողովուրդների նկատմամբ, որոնց սովորույթները նրանց համար տարօրինակ էին թվում։ Ուշ միջնադարում այս վիրավորական բնորոշումը լայնորեն ուղղվում էր նաև հրեաների դեմ։

Մովսեսի գրքերում Աստծո Տասը պատվիրանները գրված են «Ելք» գրքում (20:2–17), ինչպես նաև կրկնվում են «Երկրորդ Օրինաց» գրքում (5:6–21)։ Դրանցից երկուսն անմիջականորեն առնչվում են ագահությանը՝ արգելելով գողությունն ու ուրիշի ունեցվածքը ցանկանալը։ Այս պատվիրանները բարոյական հիմք են ոչ միայն հուդայականության, այլև քրիստոնեության, իսլամի, ունիտար ունիվերսալիզմի և Բահայի հավատքի, ինչպես նաև այլ կրոնական ավանդույթների համար։

Ղուրանը խորհուրդ է տալիս. «Մի՛ վատնեք, որովհետև վատնողները սատանաների եղբայրներն են…», սակայն միևնույն ժամանակ ասում է. «Մի՛ կապիր ձեռքդ պարանոցիդ»՝ այսինքն՝ մի՛ եղիր չափազանց ժլատ։ Քրիստոնեական Ավետարաններում Հիսուսին վերագրվում են հետևյալ խոսքերը. «Զգո՛ւյշ եղեք և զգուշացե՛ք ամեն տեսակ ագահությունից, որովհետև մարդու կյանքը կախված չէ իր ունեցվածքի առատությունից»։ Նա նաև ասում է. «Որովհետև աշխարհում եղած ամեն ինչ՝ մարմնի ցանկությունը, աչքերի ցանկությունը և կյանքի հպարտությունը, Հորից չեն գալիս, այլ աշխարհից են»։

Արիստոփանես

Արիստոփանեսի «Պլուտոս» երգիծական կատակերգության մեջ աթենացին և նրա ստրուկը հարստության աստված Պլուտոսին ասում են, որ թեև մարդիկ կարող են հոգնել սիրո, երաժշտության, թուզի և այլ հաճույքների նկատմամբ ունեցած ագահ ցանկությունից, նրանք երբեք չեն հոգնում հարստություն կուտակելու ցանկությունից։

«Եթե մարդն ունի տասներեք տաղանդ, նա առավել մեծ եռանդով է ձգտում ունենալ տասնվեցը։ Եթե այդ ցանկությունն իրականանում է, նա արդեն քառասունն է ուզում կամ դժգոհում է, որ չգիտի՝ ինչպես ծայրը ծայրին հասցնել»:

Լուկրեցիոս

Հռոմեացի բանաստեղծ Լուկրեցիոսը կարծում էր, որ մահվան և աղքատության վախը ագահության հիմնական շարժիչ ուժերից է, որը վտանգավոր հետևանքներ է ունենում բարոյականության և հասարակական կարգի համար։

«Եվ ագահությունը, և պատվի կույր տենչը,
Որ խեղճերին մղում են օրենքի սահմաններից անդին,
Եվ հաճախ դառնում հանցագործության դաշնակից ու գործակից,
Ստիպում են նրանց գիշեր ու ցերեկ անչափ տքնանքով
Ձգտել իշխանության գագաթներին՝ առանց կապանքների հասնելու։
Կյանքի այս վերքերը մեծ մասամբ
Մահվան այս վախն է պահում բաց ու թարախակալ»

Էպիկտետոս

Հռոմեացի ստոիկ փիլիսոփա Էպիկտետոսը նույնպես տեսնում էր ագահության վտանգավոր բարոյական հետևանքները։ Այդ պատճառով նա ագահ մարդկանց խորհուրդ էր տալիս հպարտանալ ոչ թե հարստության ձգտմամբ, այլ դրանից հրաժարվելու կարողությամբ, այլապես նրանք կնմանվեն տենդով հիվանդ մարդու, որը որքան էլ խմի, չի կարող հագեցնել իր ծարավը։

Ահ, որքան մեծ գին կտային հենց հարուստները, պաշտոններ զբաղեցնողները և գեղեցիկ կանանց հետ ապրողները, եթե կարողանային հրաժարվել հարստությունից ու պաշտոնից, ինչպես նաև այն կանանցից, որոնց սիրում և նվաճում են։ Չգիտե՞ք, թե ինչպիսին է տենդով հիվանդ մարդու ծարավը և որքանով է այն տարբերվում առողջ մարդու ծարավից։ Առողջ մարդը խմում է, և նրա ծարավն անցնում է։ Իսկ մյուսը մի պահ ուրախանում է, ապա գլխապտույտ է զգում, ջուրը դառնանում է, նա փսխում է, որովայնային ցավեր է ունենում և ավելի ուժեղ է ծարավում։ Այդպիսին է նաև այն մարդու վիճակը, որին հալածում է հարստության, պաշտոնի կամ գեղեցիկ կնոջ հետ ամուսնության ցանկությունը․ նրան մշտապես ուղեկցում են խանդը, կորցնելու վախը, ամոթալի խոսքերը, ամոթալի մտքերն ու անպատշաճ արարքները։

Սուրբ Ամբրոսիոս

Նաբովթի մասին իր մեկնության մեջ Միլանի Ամբրոսիոսը գրում է. «Հողը բոլորինն է, ոչ միայն հարուստներին»։ Հռոմի Պապ Պողոս VI-ը այս միտքը թարգմանել է որպես. «Երկիրը պատկանում է բոլորին, ոչ միայն հարուստներին»։ Նրա համոզմամբ՝ միմյանց հանդեպ հոգատարությունն այն ուժն է, որը ստեղծում և միավորում է հասարակությունը։ Իսկ ընչաքաղցությունը քայքայում է այդ կապը։

Հին Չինաստան

Լաո-Ցզին՝ դաոսականության կիսաառասպելական հիմնադիրը, քննադատում էր հասարակական բարօրության հաշվին շահույթ ստանալու ձգտումը։ «Դաո Դե Ցզին»-ում Լաո-Ցզին նշում է. «Որքան շատ են այն միջոցները, որոնց օգնությամբ մարդիկ ավելացնում են իրենց շահույթը, այնքան մեծ է անկարգությունը պետության և տոհմի մեջ»։

Սուն-Ցզին կարծում էր, որ եսասիրությունն ու ագահությունը մարդկային բնության հիմնարար կողմերն են, և հասարակությունը պետք է խիստ օրենքների միջոցով փորձի զսպել այդ բացասական հակումները։ Այս համոզմունքը հիմք դարձավ լեգիզմի՝ փիլիսոփայական ուղղության համար, որը հետագայում դարձավ Ցին դինաստիայի գերիշխող գաղափարախոսությունը և մինչ օրս ազդեցիկ է Չինաստանում։

Ի հակադրություն դրա՝ փիլիսոփա Յան Չժուն հայտնի էր սեփական շահի լիակատար առաջնահերթության ընդունմամբ։ Սակայն յանիզմի ուսմունքը հատուկ կերպով չէր խրախուսում ագահությունը․ այն ավելի շուտ շեշտադրում էր հեդոնիզմի այնպիսի ձև, որի դեպքում անհատի բարեկեցությունը գերակայում է մնացած ամեն ինչից։

Մենկեոսը համոզված էր, որ մարդկային բնությունն ի ծնե բարի է, սակայն միևնույն ժամանակ նախազգուշացնում էր ագահության չափազանց ուժեղ ձգտման վտանգի մասին։ Լաո-Ցզիի նման նա նույնպես մտահոգված էր ագահության ապակայունացնող և կործանարար հետևանքներով.

Եթե տասը հազար մարտակառք ունեցող պետության տիրակալին սպանում են, ապա դա պետք է անի հազար մարտակառք ունեցող ընտանիքը։ Եթե հազար մարտակառք ունեցող պետության տիրակալին սպանում են, ապա դա պետք է անի հարյուր մարտակառք ունեցող ընտանիքը։ Տասը հազարից հազար կամ հազարից հարյուրը չի կարելի քիչ համարել։ Բայց եթե արդարությունը մղվի երկրորդ պլան, իսկ շահույթը դրվի առաջին տեղում, մարդը չի բավարարվի այնքան ժամանակ, քանի դեռ ուրիշներից ինչ-որ բան խլելու հնարավորություն ունի։

Միջնադարյան Եվրոպա

Օգոստինոս

Հինգերորդ դարում Սուրբ Օգոստինոսը գրել է․

Ագահությունը թերություն չէ այն ոսկու մեջ, որին մարդը ձգտում է, այլ այն մարդու, ով այն սխալ կերպով է սիրում՝ հեռանալով արդարությունից, որը նա պետք է ոսկուց անհամեմատ ավելի բարձր գնահատի […]։

Աքվինացի

Սուրբ Թոմաս Աքվինացին նշում է, որ ագահությունը «մեղք է Աստծո դեմ, ինչպես բոլոր մահացու մեղքերը, քանի որ մարդը ժամանակավոր բաների համար մերժում է հավիտենականը»։ Նա նաև գրել է, որ ագահությունը կարող է լինել «մեղք անմիջականորեն մերձավորի դեմ, քանի որ մեկ մարդ չի կարող չափազանց մեծ հարստություն ունենալ, առանց այն բանի, որ մեկ ուրիշը զրկվի դրանից, քանի որ ժամանակավոր բարիքները չեն կարող միաժամանակ շատերի սեփականությունը լինել»։

Դանթե

Դանթեի XIV դարի «Դժոխք» էպիկական պոեմում մահացու մեղք համարվող ագահությունը գործած մարդիկ պատժվում են Դժոխքի ինը շրջաններից չորրորդում։ Այստեղ գտնվում են ժլատները, հարստություն կուտակողները և շռայլները, որոնք ստիպված են մշտապես պայքարել միմյանց դեմ։

Ուղեկցող ոգին՝ Վերգիլիոսը, բանաստեղծին ասում է, որ այդ հոգիները իրենց անկարգ վարքագծի պատճառով կորցրել են իրենց անհատականությունը և այլևս չեն ճանաչվում.

«Այդ անարգ կյանքը,

Որ նրանց առաջ էլ ստոր էր դարձրել, այժմ խավարել է նրանց

Եվ անճանաչելի դարձրել բոլորի համար»։

Դանթեի «Քավարան» ստեղծագործության մեջ ընչաքաղցությունից ապաշխարողները կապված էին և դեմքով դեպի գետին պառկած, քանի որ չափազանց էին կենտրոնացել երկրային մտքերի վրա։

Չոսեր

Դանթեի գրեթե ժամանակակից Ջեֆրի Չոսերը ագահության մասին գրել է «Ներումների վաճառականի պատմության» նախաբանում՝ հետևյալ խոսքերով․ «Ամեն չարիքի արմատը ագահությունն է»։ Սակայն հենց Ներումների վաճառականը հանդես է գալիս որպես եկեղեցական ագահության ծաղրանկարային կերպար։

Վաղ նոր շրջանի Եվրոպա

Լյութեր

Մարտին Լյութերը հատկապես դատապարտում էր վաշխառուների ագահությունը։

Ուրեմն այս երկրի վրա, սատանայից հետո, չկա մարդու համար ավելի մեծ թշնամի, քան փողամոլն ու վաշխառուն, որովհետև նա ուզում է բոլոր մարդկանց նկատմամբ Աստված լինել։ Թուրքերը, զինվորներն ու բռնակալները նույնպես վատ մարդիկ են, սակայն նրանք թույլ են տալիս, որ ժողովուրդը ապրի, և ընդունում են, որ իրենք վատ մարդիկ ու թշնամիներ են, իսկ երբեմն նույնիսկ խղճահարություն են ցուցաբերում ոմանց նկատմամբ։ Բայց վաշխառուն ու փողակերը կցանկանար, որ ամբողջ աշխարհը սովից ու ծարավից, թշվառությունից ու կարիքից կործանվեր, որքան իրենից է կախված, որպեսզի ամեն ինչ իրեն պատկաներ, իսկ յուրաքանչյուր մարդ իրենից ստանար ամեն ինչ՝ ինչպես Աստծուց, և ընդմիշտ դառնար իր ճորտը։ Նա հագնում է շքեղ թիկնոցներ, ոսկե շղթաներ ու մատանիներ, սրբում է բերանը և ցանկանում, որ իրեն արժանավոր ու բարեպաշտ մարդ համարեն… Վաշխառությունը հսկայական հրեշ է՝ մարդագայլի նման, որը ամեն ինչ ավերում է ավելի շատ, քան ցանկացած Կակոս, Գերիոն կամ Անթոս։ Եվ այնուամենայնիվ, վաշխառուն իրեն զարդարում է և ցանկանում է բարեպաշտ համարվել, որպեսզի մարդիկ չտեսնեն, թե ուր են անհետացել այն եզները, որոնց նա ետևից քարշ է տալիս իր որջը:

Մոնտեն

Միշել դը Մոնտենը կարծում էր, որ «ոչ թե կարիքն է, այլ առատությունն առաջացնում ընչաքաղցությունը», որ «բոլոր հարուստ մարդկանց ես համարում եմ ընչաքաղց», և որ՝

Ամենամեծ հիմարությունն է պատկերացնել, թե բախտը երբևէ կարող է մեզ բավականաչափ զինել հենց իր դեմ պայքարելու համար․ մենք պետք է նրա դեմ պայքարենք մեր սեփական զենքերով, քանի որ պատահական միջոցները վճռական պահին մեզ կմատնեն։ Եթե ես խնայում եմ, ապա դա անում եմ մոտակա և հստակ նախատեսված նպատակի համար․ ոչ թե հողեր գնելու, որոնց կարիքը չունեմ, այլ հաճույք ձեռք բերելու համար։

«Չլինել ընչաքաղց՝ նշանակում է ունենալ փող, չլինել ձեռքբերման մոլուցքով տարված՝ նշանակում է ունենալ եկամուտ»։

— Կիկերոն, Paradoxa, VI, 3

Ես ո՛չ մեծապես վախենում եմ ինչ-որ բանի պակասից, ո՛չ էլ ավելի շատ բան ունենալու ցանկություն ունեմ։

«Հարստության պտուղը առատության մեջ է, իսկ առատությունը ցույց է տալիս լիությունը»։

— Նույն աշխատությունը, VI, 2

Եվ ինձ շատ է գոհացնում, որ իմ այս փոփոխությունը տեղի է ունեցել մի դարաշրջանում, որն ի բնե հակված է ընչաքաղցության, և որ ես ինձ ազատված եմ տեսնում ծերերին այդքան բնորոշ և մարդկային բոլոր հիմարություններից ամենածիծաղելի այդ հիմարությունից»:

Սպինոզա

Բարուխ Սպինոզան կարծում էր, որ լայն զանգվածներն ավելի շատ են զբաղված փող վաստակելով, քան որևէ այլ գործունեությամբ, քանի որ, նրա կարծիքով, նրանց թվում է, թե ցանկացած ապրանքից և ծառայությունից օգտվելու համար նախ անհրաժեշտ է փող ծախսել։ Սակայն նա այս զբաղվածությունը պարտադիր կերպով ագահության դրսևորում չէր համարում և կարծում էր, որ այս հարցի բարոյական կողմը ավելի բարդ է:

Այս արդյունքը միայն այն մարդկանց մեղքն է, ովքեր փող են փնտրում ոչ թե աղքատությունից խուսափելու կամ իրենց անհրաժեշտ կարիքները բավարարելու համար, այլ որովհետև սովորել են հարստություն ձեռք բերելու արվեստը, որի միջոցով ձգտում են մեծ շքեղության։ Իհարկե, նրանք սովորույթի համաձայն կերակրում և խնամում են իրենց մարմինը, բայց անում են դա խնայողաբար՝ կարծելով, որ իրենց հարստությունից այնքան են կորցնում, որքան ծախսում են իրենց մարմնի պահպանման վրա։ Իսկ նրանք, ովքեր գիտեն փողի իրական նշանակությունը և հարստության չափը որոշում են միայն իրենց իրական կարիքների հիման վրա, քչով էլ գոհ են ապրում։

Լոք

Ջոն Լոքը պնդում էր, որ չօգտագործվող ունեցվածքը վատնում է և հակասում է բնությանը, քանի որ «այնքան, որքան մարդը կարող է օգտագործել կյանքի որևէ օգտակար նպատակի համար, նախքան այն կփչանա, այնքանն էլ կարող է իր աշխատանքով դարձնել իր սեփականությունը։ Իսկ դրանից ավելին արդեն նրա բաժնից ավելին է և պատկանում է ուրիշներին»։

Լոուրենս Սթեր

Լոուրենս Սթերնի «Թրիսթրամ Շենդի» վեպում գլխավոր հերոսը նկարագրում է իր հորեղբոր՝ ամրությունների մասին գիտելիքներ ձեռք բերելու անհագ ձգտումը՝ նշելով, որ «գիտելիքի ցանկությունը, ինչպես հարստության ծարավը, որքան շատ ես ձեռք բերում, այնքան ավելի է աճում»։ Նա գրում է նաև, որ «որքան շատ էր հորեղբայր Թոբին խորանում իր քարտեզի մեջ, այնքան ավելի էր այն հավանում», և որ «որքան շատ էր հորեղբայր Թոբին խմում գիտության այս քաղցր աղբյուրից, այնքան ավելի էր ուժեղանում նրա ծարավի տապն ու անհամբերությունը»։

Ռուսո

Շվեյցարացի փիլիսոփա Ժան-Ժակ Ռուսոն հակադրում էր բնության վիճակում գտնվող մարդուն, որը ագահության կարիք չունի, քանի որ կարող է ամենուր սնունդ գտնել, և հասարակության մեջ գտնվող մարդուն։

«Նրա համար նախ պետք է ապահովել առաջին անհրաժեշտության պարագաները, ապա՝ ավելորդ ու շքեղ իրերը, այնուհետև՝ նրբությունները, հետո՝ անսահման հարստությունը, ապա՝ հպատակները և վերջապես՝ ստրուկները։ Նա ոչ մի պահ հանգիստ չի ունենում։ Եվ առավել տարօրինակն այն է, որ որքան ավելի քիչ են նրա կարիքները բնական և հրատապ, այնքան ավելի անկառավարելի են դառնում նրա կրքերը, և, որ ավելի վատ է, այնքան ավելի մեծ հնարավորություններ ունի դրանք բավարարելու։ Այդպես, երկարատև բարեկեցությունից հետո, հարստություններ կլանելուց և բազմաթիվ մարդկանց կործանելուց հետո, այս հերոսը վերջում կոկորդ է կտրում բոլորի՝ մինչև որ վերջապես ինքն է մնում աշխարհի միակ տերը։ Ահա քաղաքակիրթ մարդու բարոյական պատկերը՝ եթե ոչ մարդկային կյանքի, ապա գոնե նրա սրտի գաղտնի ձգտումների մանրակերտը»։

Ադամ Սմիթ

Քաղաքատնտեսագետ Ադամ Սմիթը կարծում էր, որ սննդի նկատմամբ ագահությունն ունի սահմաններ, մինչդեռ այլ ապրանքների նկատմամբ ագահությունը սահմաններ չունի։

Հարուստ մարդն ավելի շատ սնունդ չի օգտագործում, քան նրա աղքատ հարևանը։ Սննդի որակը կարող է էապես տարբերվել, և այն ընտրելու ու պատրաստելու համար կարող է ավելի շատ աշխատանք ու հմտություն պահանջվել, սակայն քանակը գրեթե նույնն է։ Բայց եթե համեմատեք մեկի ընդարձակ պալատն ու մեծ զգեստապահարանը մյուսի խրճիթի և մի քանի պատառոտված հագուստի հետ, ապա կհասկանաք, որ նրանց հագուստի, բնակարանի և կենցաղային իրերի տարբերությունը քանակական առումով գրեթե նույնքան մեծ է, որքան որակական առումով։ Սննդի ցանկությունը յուրաքանչյուր մարդու մոտ սահմանափակում է մարդու ստամոքսի փոքր տարողությունը, մինչդեռ շինությունների, հագուստի, փոխադրամիջոցների և կենցաղային կահավորանքի հարմարությունների ու զարդարանքների ցանկությունը կարծես չունի որևէ սահման կամ հստակ չափ։ Մենք մեր ընթրիքը չենք ակնկալում մսագործի, գարեջրագործի կամ հացթուխի բարեգործությունից, այլ նրանց սեփական շահի նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքից։

Էդվարդ Գիբբոն

Հռոմի կողոպտման մասին իր աշխատության մեջ պատմաբան Էդվարդ Գիբբոնը նշում է, որ՝

Ընչաքաղցությունը անհագ և համընդհանուր կիրք է, քանի որ հարստության միջոցով կարելի է ձեռք բերել գրեթե այն ամենը, ինչը կարող է հաճույք պատճառել մարդկանց տարբեր ճաշակներին ու բնավորություններին։ Հռոմի կողոպտման ժամանակ նախապատվությունը, միանգամայն հասկանալիորեն, տրվեց ոսկուն և թանկարժեք քարերին, որոնք ամենամեծ արժեքն ունեն ամենափոքր ծավալի և քաշի պայմաններում։ Սակայն երբ ավելի գործունյա կողոպտիչներն արդեն հեռացրել էին այդ հեշտ տեղափոխվող հարստությունները, Հռոմի պալատները կոպտորեն զրկվեցին իրենց շքեղ և թանկարժեք կահավորանքից։

Ժամանակակից շրջան

Ջոն Ստյուարտ Միլ

Իր «Ուտիլիտարիզմ» էսսեում Ջոն Ստյուարտ Միլը փողի նկատմամբ ագահության մասին գրում է, որ՝

Փողի նկատմամբ սերը ոչ միայն մարդկային կյանքի ամենաուժեղ շարժիչ ուժերից մեկն է, այլև շատ դեպքերում փողը ցանկալի է դառնում ինքնին և իր համար։ Այն ունենալու ցանկությունը հաճախ ավելի ուժեղ է լինում, քան այն օգտագործելու ցանկությունը և շարունակում է աճել նույնիսկ այն ժամանակ, երբ այնպիսի բոլոր ցանկությունները, որոնք ուղղված են փողի միջոցով հասանելի այլ նպատակների, աստիճանաբար նվազում են։ Հետևաբար, կարելի է իրավամբ ասել, որ փողը ցանկալի է ոչ թե որևէ նպատակի հասնելու համար, այլ ինքնին դառնում է նպատակի մի մասը։ Երջանկության հասնելու միջոց լինելուց այն վերածվել է անհատի՝ երջանկության մասին պատկերացման հիմնական բաղադրիչներից մեկի։ Նույնը կարելի է ասել մարդկային կյանքի մեծագույն նպատակների մեծ մասի մասին՝ օրինակ, իշխանության կամ փառքի։ Սակայն դրանցից յուրաքանչյուրի հետ կապված է որոշակի անմիջական հաճույք, որը գոնե որոշ չափով թվում է, թե բնականորեն բնորոշ է հենց դրանց։ Նույնը չի կարելի ասել փողի մասին։

Գյոթե

1620 թվականի «Դոկտոր Ֆաուստուս» ստեղծագործության հրատարակության տիտղոսաթերթը, որտեղ պատկերված է Ֆաուստուսը՝ Մեֆիստոֆելին կանչելիս։Յոհան Վոլֆգանգ ֆոն Գյոթեի «Ֆաուստ» ողբերգական պիեսում Մեֆիստոֆելը, քաղցած մարդու կերպարանքով ծպտված, մոտենում է Պլուտոսին՝ քողարկված Ֆաուստին, և պատմում նախազգուշացնող մի պատմություն՝ սեփական միջոցներից վեր ապրելու և ընչաքաղցության մասին։

«Քաղցածը․
Հեռացե՛ք ինձնից, դուք նողկալի ամբոխ։
Գիտեմ՝ ձեզ համար ես երբեք ցանկալի չեմ եղել։
Երբ օջախն ու տունը կանանց տիրույթն էին,
ինձ Ավարիտիա էին անվանում։
Այդ ժամանակ մեր տնտեսությունը ծաղկում էր,
որովհետև շատ բան էր ներս գալիս, և ոչինչ դուրս չէր գալիս։
Ես ջանասիրաբար հոգ էի տանում սնդուկի ու պահեստի մասին,
նույնիսկ ասում էին, թե իմ այդ նախանձախնդրությունը մեղք է։
Բայց վերջին տարիներին, երբ բարքերի անկման պատճառով
կանայք այլևս չեն խնայում
և, ինչպես յուրաքանչյուր ուշ վճարող,
շատ ավելի շատ բան են ցանկանում, քան կարող են վճարել,
ամուսինն այժմ շատ բան ունի, որ նրան տանջում է։
Ուր էլ նայում է, պարտքերն են երևում նրա առաջ։
Նրա մանելուց ստացած գումարը ծախսվում է
իր մարմինը կամ սիրեկանին զարդարելու վրա։
Ավելի լավ է նա ավելի շատ խնջույք անի ու խմի
իր այդ խղճուկ սիրեկանների ամբողջ խմբի հետ։
Դրա պատճառով ոսկին ինձ առավել է հմայում․
այժմ իմ սեռը արական է, ես Ագահությունն եմ»։

«Կանանց առաջնորդը․
Թող ագահ վիշապը մնա վիշապների հետ,
չէ՞ որ նրա խոսքերը պարզապես սուտ ու խաբեություն են։
Նա չարամտորեն գալիս է տղամարդկանց իրար դեմ հանելու,
մինչդեռ տղամարդիկ առանց այդ էլ բավական անհանգստություններ են պատճառում»:

Պիեսի ավարտին մոտ Ֆաուստը խոստովանում է Մեֆիստոֆելին․

Մարքս

Կարլ Մարքսը կարծում էր, որ «ընքչաքաղցությունն ու հարստանալու ձգտումը իշխող կրքերն են» յուրաքանչյուր ձևավորվող կապիտալիստի մեջ։ Հետագայում նրա մեջ առաջանում է «ֆաուստյան հակամարտություն»՝ «կուտակելու կրքի և սեփական հարստությունը վայելելու ցանկության միջև»: Նա նաև նշել է, որ «փոխանակային արժեքը որոշակի ապրանքի տեսքով պահելու և կուտակելու հնարավորության հետ միաժամանակ առաջանում է նաև ոսկու նկատմամբ ագահությունը», և որ «քրտնաջան աշխատանքը, խնայողությունն ու ընչաքաղցությունը, հետևաբար, կուտակողի երեք հիմնական առաքինություններն են, իսկ շատ վաճառելն ու քիչ գնելը՝ նրա քաղաքական տնտեսության ամբողջ էությունը»: Մարքսը կապիտալիստների ագահության առանձնահատկությունը նկարագրում էր հետևյալ կերպ․

Օգտագործման արժեքները, հետևաբար, երբեք չպետք է դիտարկել որպես կապիտալիստի իրական նպատակ, ինչպես նաև՝ որևէ առանձին գործարքից ստացվող շահույթը։ Նրա միակ նպատակը շահույթ ստանալու անդադար և անվերջ գործընթացն է։ Հարստության նկատմամբ այս անսահման ագահությունը, փոխանակային արժեքի հետևից այս կրքոտ հետապնդումը, ընդհանուր է կապիտալիստի և ժլատի համար։ Սակայն եթե ժլատը պարզապես խելագարված կապիտալիստ է, ապա կապիտալիստը բանական ժլատ է։ Փոխանակային արժեքի անվերջ աճը, որին ժլատը ձգտում է՝ փորձելով իր փողը շրջանառությունից դուրս պահել, ավելի խելամիտ կապիտալիստը ձեռք է բերում՝ այն մշտապես նորից շրջանառության մեջ դնելով։

Մեհեր Բաբա

Մեհեր Բաբան թելադրել է. «Ագահությունը սրտի անհանգիստ վիճակ է և հիմնականում դրսևորվում է իշխանության ու ունեցվածքի նկատմամբ տենչով։ Մարդը ձգտում է իշխանության և ունեցվածքի՝ իր ցանկությունները բավարարելու համար։ Սակայն իր ցանկությունները լիովին բավարարելու փորձերում մարդը միայն մասամբ է հասնում գոհունակության, իսկ այդ մասնակի գոհունակությունը ոչ թե հանգցնում, այլ բորբոքում ու ուժեղացնում է տենչի բոցը։ Այսպիսով, ագահությունը միշտ գտնում է նվաճելու անվերջանալի նոր դաշտ և մարդուն թողնում է մշտապես դժգոհ վիճակում։ Ագահության հիմնական դրսևորումները կապված են մարդու հուզական ոլորտի հետ»:

Պողոս VI / Հովհաննես Պողոս II

1967 թվականին Հռոմի Պապ Պողոս VI-ը հրապարակեց «Ժողովուրդների առաջընթացը» շրջաբերականը, որը կոչ էր անում «միասնական ջանքեր գործադրել ողջ մարդկության զարգացման համար»։ Նա նախազգուշացնում էր, որ «միայն նյութական ունեցվածք ձեռք բերելու ձգտումը խոչընդոտում է մարդու՝ որպես մարդկային էակի զարգացմանը և հակասում նրա իրական մեծությանը: Անհատների և ժողովուրդների մեջ ընչաքաղցությունը բարոյական զարգացման կասեցման ամենաակնհայտ դրսևորումն է»: Քսան տարի անց՝ 1987 թվականի վերջին օրերին, Հռոմի Պապ Հովհաննես Պողոս II-ը հրապարակեց «Հոգատարություն սոցիալական հարցի նկատմամբ» շրջաբերականը։ Դրանում նա նշել է. «Աստծո կամքին հակառակ գործողությունների և վերաբերմունքների շարքում երկուսն առանձնահատուկ են՝ ագահությունն ու իշխանության ծարավը։ Այդպես մեղանչում են ոչ միայն անհատները, այլև պետություններն ու աշխարհի քաղաքական բլոկները»:

Իվան Բոեսկի

Ամերիկացի Իվան Բոեսկին 1986 թվականի մայիսի 18-ին Կալիֆոռնիայի համալսարանի Բերքլիի բիզնեսի դպրոցի ավարտական միջոցառման ժամանակ ունեցած իր ելույթում հայտնի կերպով պաշտպանեց ագահությունը։ Նա ասաց: «Ի դեպ, ագահությունը միանգամայն ընդունելի է։ Ուզում եմ, որ դա իմանաք։ Կարծում եմ՝ ագահությունը առողջարար է։ Կարող եք ագահ լինել և միևնույն ժամանակ լավ զգալ ինքներդ ձեզ հետ»: Այս ելույթը ոգեշնչեց 1987 թվականի «Wall Street» ֆիլմը, որտեղ Գորդոն Գեկկոն արտասանում է հայտնի խոսքը. «Ագահությունը, եթե ավելի լավ բառ չգտնենք, լավ բան է։ Ագահությունը ճիշտ է, ագահությունը գործում է։ Ագահությունը հստակեցնում է, կտրում է ավելորդը և ըմբռնում է էվոլյուցիոն ոգու էությունը։ Ագահությունն իր բոլոր ձևերով՝ կյանքի, փողի, սիրո, գիտելիքի նկատմամբ ագահությունը, նշանավորել է մարդկության վերելքը»:

Դեյվիդ Քլեմ

Աստվածաբան Դեյվիդ Քլեմը, մեկնաբանելով Օգոստինոսի տեսակետը, շեշտում է, որ երկրային իրերի նկատմամբ «կարիքի վրա հիմնված սերը» կարող է վտանգավոր լինել։ Նրա խոսքով՝ «մարդկանց մեծ մասը… կապվում է իր ցանկության առարկաներին և այդպիսով իրականում դառնում է դրանց կողմից տիրապետվող»՝ կախված լինելով դրանցից։ Քլեմն այս վիճակն այլ տեղ նկարագրում է որպես «հոգու ցուցափեղկային շրջում, որի ընթացքում ես կորցնում եմ ինքս ինձ՝ մակերեսային և կեղծ բարիքների հանդեպ ցանկությունների մեջ»։ Սակայն նա նշում է, որ «նրանք, ովքեր իրենց մասնավոր ունեցվածքն օգտագործում են Աստծուն վայելելու համար, կտրվում են իրենց ունեցվածքից և այդպիսով այն ճիշտ են տնօրինում»:

Նյութերի կամ առարկաների հավաքումը աղբից և դրանց կուտակումը, գողությունն ու կողոպուտը, հատկապես երբ դրանք իրականացվում են բռնության, խաբեության կամ իշխանության չարաշահման միջոցով, կարող են պայմանավորված լինել ագահությամբ։ Նման չարագործությունների շարքում կարող է լինել նաև սիմոնիան, որի դեպքում մարդը շահույթ է ստանում եկեղեցու տարածքում ապրանքներ կամ այլ արժեքներ առաջարկելուց։ Ագահության հայտնի օրինակ է ծովահեն Հենդրիկ Լյուցիֆերը, որը ժամեր շարունակ կռվել է կուբայական ոսկին ձեռք բերելու համար և այդ ընթացքում մահացու վիրավորվել։ Նա 1627 թվականին մահացել է ստացած վերքերից՝ իր ավարը նավ տեղափոխելուց ընդամենը մի քանի ժամ անց:

Որոշ հետազոտություններ ենթադրում են, որ ագահությունը կարող է ունենալ գենետիկական հիմք։ Հնարավոր է, որ «անողոքության գենի» ավելի կարճ տարբերակ ունեցող մարդիկ ավելի եսասեր վարք դրսևորեն:

1558 թվականին Պիտեր վան դեր Հայդենը Պիտեր Բրյոյգել Ավագի գծանկարների հիման վրա ստեղծած իր փորագրանկարում անձնավորել է ագահությունը: Վերջին շրջանում այնպիսի արվեստագետներ, ինչպիսիք են Ումբերտո Ռոմանոն (1950 թվական), Մայքլ Քրեյգ-Մարտինը (2008 թվական) և Դիդդոն (2012 թվական) նույնպես արվեստի գործեր են նվիրել ագահության թեմային։

• Bossuet, Jacques-Bénigne (1900). «33rd Day. Of avarice and riches again: we are not to put confidence in possessions». The Sermon on the Mount. Longmans, Green, and Co.
• Cassian, John (1885). «Book VII: Of the Spirit of Covetousness». Ante-Nicene Christian Library, Volume XI. Translated by Philip Schaff. T. & T. Clark in Edinburgh.
• Padua, St. Anthony of (1865). «Book I: Second Part (Against Avarice)». The Moral Concordances of Saint Anthony of Padua. J.T. Hayes.
• Vianney, Jean-Marie-Baptiste (1951). «On Avarice». The Blessed Curé of Ars in His Catechetical Instructions. St. Meinrad, Ind.
• Seuntjens, Terri; Zeelenberg, Marcel; Breugelmans, Seger; Van de Ven, Niels (2015). «Defining Greed». British Journal of Psychology (անգլերեն). 106 (3): 505–525. doi:10.1111/bjop.12100. hdl:10411/20459. PMID 25315060. S2CID 25323046.

Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ագահություն» հոդվածին։