Urizaharra

Urizaharra izenaren amaierako -a artikulua da, eta deklinatzean honela egin behar da: Urizaharra, Urizaharrarekin..., baina Urizaharrean, Urizaharreko, Urizaharretik, Urizaharrera... Era berean, izen honek bere azken -a galtzen du ondoan beste determinatzaile bat edo adjektiboa daramanean; adibidez: Urizahar maitea, Urizahar osoan, Gure Urizahar hau...

Urizaharra mugatzen dute Trebiñuko Konderriko mendiek iparraldean, eta Kantabria mendilerroak hegoaldean. Udalerrian Artxabal mendia dago, 1.172 metroko garaiera duena.

Herrera mendateak udalerria lotzen du Errioxarekin.

754 metroko garaieran kokaturik dago.

Udalerri mugakideak

Urizaharreko Erdi aroko hiribildua XIII. mendean sortu zen.

Herritik gertu lau gazteluren hondarrak daude: Urizaharreko, Mendiluzeko, Herrerako eta Villamonteko gazteluenak, hain zuzen ere.

1838ko ekainaren 20 eta 22 artean, Lehen Karlistaldian, Urizaharreko gudua gertatu zen.

Urizaharreko udalerria 7 herriz osatua dago:

• Baroja.
• Faidu.
• Lotza.
• Montoria.
• Pagoeta.
• Urizaharra (udalerriko hiriburua).
• Zumentu.

Horiek guztiek dute kontzejua. Barojak eta Zumentuk kontzeju bakarra osatzen dute. Besteek herri bakar bateko kontzejuak osatzen dituzte.

2022ko erroldaren arabera, Urizaharra herriak 144 biztanle zituen.

2023ko urtarrilaren 1eko Eustateko datuen arabera, 151 biztanle horietatik, 88 gizonezko eta 63 emakumezko ziren. Adin taldeei dagokionez, biztanleen % 17,2 0 eta 19 urte bitartekoa zen; % 62,9, 20 eta 64 urte bitartekoa; eta % 19,9, 65 urte baino gehiagokoa.

Jatorria

Etxebizitza

Eustaten 2024ko Biztanleriaren eta Etxebizitzen Erroldaren arabera, udalerrian 299 etxebizitza zeuden: 161 (% 53,8) nagusiak eta 138 (% 46,2) gainerakoak (bigarren egoitzak edo hutsik).<ref name="EUSTAT-etxe">{{erreferentzia|izenburua=Etxebizitzen parkea|lana=Biztanleriaren eta etxebizitzen errolda. Etxebizitzak|argitaletxea=Eustat|url=https://eu.eustat.eus/estadisticas/tema_443/opt_0/tipo_1/ti_etxebizitza-parkea/temas.html%7Chizkuntza=eu%7Curtea=2024}}</ref> Etxebizitza nagusien % 87,6 jabetzan zegoen eta % 9,9 alokairuan.<ref name="EUSTAT-etxe" />

Guztira 161 etxegune zeuden, batez beste 1,9 egoiliarrekoak; horietatik 82 (% 50,9) pertsona bakarrekoak ziren.<ref name="EUSTAT-etxe" />

Etxebizitzen batez besteko azalera erabilgarria 115,5 m²-koa zen eta batez besteko antzinatasuna 53,5 urtekoa.<ref name="EUSTAT-etxe" /> Etxebizitzen % 88,0 etxebizitza bakarreko eraikinetan zeuden eta % 0,0 21 etxebizitza edo gehiagoko eraikinetan.<ref name="EUSTAT-etxe" /> Etxebizitzen % 2,3 igogailua zuten.

Berokuntzari dagokionez, etxebizitza nagusien % 0,0 berokuntza zentrala zuten, % 88,8 banakakoa eta % 7,5 noizean behingoa.<ref name="EUSTAT-etxe" /> Horrez gain, % 0,0 hodien bidezko gasa zuten eta % 3,1 igogailua.

Hezkuntza-maila

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 273 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 48,7 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 24,5; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 19,0; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 7,7.<ref name="ine-ikasketa-maila">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Población de 15 y más años por sexo y nivel de estudios (agregado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=66623%7Chizkuntza=es}}</ref> Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 44,6 zen 2021ean eta % 48,7 2024an; beraz, 4,2 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 9,4 izatetik % 7,7 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 55,2 ziren, eta gizonen artean % 44,6; 10,6 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 7,6 eta gizonen % 7,7 ziren.

Diru-sarrerak

Jarduera ekonomikoa

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Peñacerrada-Urizaharra udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 166 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 61,0; gainerako % 39,0 inaktibo zeuden.<ref name="ine-harremana">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Población de 16 y más años por sexo y relación con la actividad (agrupado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=67080%7Chizkuntza=es}}</ref> Aktiboen artean, langabezia-tasa % 6,0 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 61,1 zen eta emakumezkoena % 61,0; langabezia-tasa, aldiz, % 4,9 eta % 7,8 zen, hurrenez hurren.<ref name="ine-harremana" />

Okupatuen kopurua 161 zen 2023ean, 2021eko 159etik gora.<ref name="ine-jarduera">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Ocupados de 16 y más años por sexo y rama de actividad (Municipios entre 50 y 500 habitantes)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=70002%7Chizkuntza=es}}</ref> Emakumeek okupatuen % 37,9 osatzen dute, eta gizonek % 62,1.

Jarduera-sektoreak

Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 57,8), industria (% 26,1), nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 11,8) eta eraikuntza (% 4,3).<ref name="ine-jarduera" />

Okupazioa eta lan-egoera

Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 56,5; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 25,5), eta oinarrizko okupazioak % 8,7.<ref name="ine-okupazioa">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Ocupados de 16 y más años por sexo y ocupación (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=70001%7Chizkuntza=es}}</ref> Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 61,0 eta emakumeen % 49,2).

Okupatuen % 68,9 besteren konturako langileak dira, eta % 31,1 norberaren konturakoak.<ref name="ine-egoera">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=70003%7Chizkuntza=es}}</ref>

Lehen sektorea

Nekazaritza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 20 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 1.599 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten. Udalerriaren azalera 57 km² denez, NAE lurraldearen % 28,1 da. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 76,8 lur goldagarria (1.228 ha, 19 ustiategitan), % 22,9 larre iraunkorrak (366 ha, 8 ustiategitan), % 0,3 arbolak (4,2 ha, 2 ustiategitan) eta norberaren kontsumorako baratzeak (0,16 ha, 6 ustiategitan).

Abeltzaintza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 371 behi, 6 ardi, 6 ahuntz, 4 txerri, 18 zaldi, 6.000 hegazti inguru eta 41 erlauntz zeuden.

Ibilgailu-parkea

Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 193 gidari zeuden erroldatuta: 127 gizon (% 65,8) eta 66 emakume (% 34,2). Biztanleen % 58,1 gidatzeko gai zen.

Ibilgailu-parkea 388 ibilgailuk osatzen zuten: 234 turismo, 62 furgoneta, 36 motozikleta, 31 kamioi eta 4 ziklomotor. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 705 turismokoa zen, probintziako batez bestekoaren (479) gainetik.

Turismoen batez besteko adina 13,7 urtekoa zen; turismoen % 9,8k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 16,2k 25 urte baino gehiago. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 62,5 diesel zen eta % 37 gasolinazko; 1 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 0,3; probintzian % 1,2). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 5,2k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 40,1k ez zuen etiketarik.

2023-2027 legegintzaldia

Alkateak

Hauek izan dira Urizaharreko azken alkateak:

Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi:

Araba Bus

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu udalerrian:

Eskualdeko Garraioa

Jaiak

• Urriaren 6a: Arrosarioko Andre Mariaren eguna

• Hiribilduaren harresiaren hegoaldeko atari ikusgarria, herriaren kutsu militarra azpimarratzen duena.
• Jasokundeko Andre Mariaren eliza, XIII. mendekoa.
• Haitzeko Andre Mariaren eliza, Faidun.

• Diego Lorenzo Prestamero Sodupe (1733-1817), Ilustrazioko apaiz, kulturzale eta Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen kide nabarmena.
• Pedro Manuel Ramirez de la Piscina (?-1835), Ciudad Rodrigoko apezpikua.
• Haizea Alonso "Haizeatxo" (2001-), rap abeslaria.

• Araba
• Arabako udalerrien zerrenda
• Arabako Mendialdeko kuadrilla
• Baroja
• Faidu
• Lotza
• Montoria
• Pagoeta
• Urizaharra, Lagran eta Lañuko Komunitatea
• Zumentu

• «Urizaharra», Mendialdea eskualdeko webgune ofiziala.
• (Gaztelaniaz) «Urizaharra», Auñamendi Eusko Entziklopedia.