Ulm ( ahoskatua) Alemaniako Baden-Württemberg estatu federaleko hiria da. Mundu mailan ezaguna da bertako katedrala munduko eraikin altuena izan zelako eta Albert Einsteinen jaioterria delako.
Geografia eta Klima
Ulm itsas mailatik 479 metrotako altueran dago, Danubio ibaiaren ertzean. Hiriaren zatirik handiena, alde zaharra barne ibaiaren ezkerraldean zabaltzen da, beste aldean dagoen Neu-Ulm (Ulm berria) Bavaria estatuari dagokio, ibaiak estatu bien arteko muga egiten baitu.
Suabiako Jura mendilerroak inguratzen du Ulm, mendixkarik garaienek 620 metroko garaiera baino ez duten arren eta 100 kilometro hegoaldera eginez Alpeak agertzen dira.
«Behe-lainoaren inperioko hiriburua» ezizena du, izan ere Munich eta Friburgorekin batera eguzki ordu gutxien dituen hiria baita. Hala ere aire osasuntsuenetako duen Alemaniako hiria da. Bataz besteko prezipitazioak 745mm-koak dira eta tenperatura aldiz 8 °C-koa.
 Datu klimatikoak (Ulm (1991–2020 bataz bestekoak, 1944–2025 muturrekoak)  | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 16.0 | 19.6 | 24.3 | 29.7 | 29.9 | 33.8 | 37.4 | 35.4 | 31.5 | 27.3 | 19.6 | 15.1 | 37.4 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 1.9 | 3.8 | 8.9 | 13.7 | 18.2 | 21.4 | 23.3 | 23.2 | 18.2 | 12.5 | 6.1 | 2.3 | 12.7 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | -0.6 | 0.3 | 4.5 | 8.8 | 13.2 | 16.4 | 18.2 | 17.9 | 13.5 | 8.6 | 3.4 | 0.0 | 8.6 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -3.0 | -2.8 | 0.6 | 4.1 | 8.2 | 11.4 | 13.2 | 12.9 | 9.2 | 5.3 | 1.0 | -2.2 | 4.8 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -24.6 | -25.5 | -17.5 | -8.2 | -2.8 | 0.4 | 4.0 | 3.0 | -1.0 | -6.6 | -14.2 | -20.2 | -25.5 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 42.9 | 35.3 | 47.5 | 45.5 | 81.2 | 82.7 | 88.6 | 85.1 | 58.2 | 57.5 | 50.9 | 57.6 | 731.5 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1.0 mm) | 15.3 | 14.1 | 15.0 | 13.8 | 15.8 | 15.4 | 15.8 | 14.4 | 13.7 | 16.2 | 15.8 | 17.9 | 182.9 |
| Eguzki orduak | 54.7 | 84.0 | 134.5 | 175.9 | 209.1 | 221.1 | 233.9 | 218.6 | 151.2 | 94.1 | 47.4 | 43.5 | 1652.8 |
| Hezetasuna (%) | 89.7 | 84.4 | 76.3 | 70.0 | 71.3 | 71.8 | 71.9 | 72.9 | 79.5 | 87.1 | 91.0 | 91.2 | 79.8 |
| Iturria (1): World Meteorological Organization | |||||||||||||
| Iturria (2): DWD Open Data | |||||||||||||
Historia
Antzinatik populatua izan da Ulm ingurua. Eggingen eta Lehr auzoetan Neolito goiztiar garaiko herrixkak aurkitu dira, K.a.5000 urte ingurukoak, eta Ulm erdigunean bertan neolito berantiarreko aztarnak ere aurkitu dira.
Erdi Aroa
Ulm hiriaren lehenengo aipamena 854ko dokumentu batean aurkitzen da eta 1181ean Frederiko I.a Bizargorriak izendatu zuen Inperio-Hiri. Hasieran Königspfalz eskubidea (errege germaniarren atsedenlekua) zuen hiria, artisau eta merkatal hiri bihurtuz joan zen. 1377an Ulm Minster katedral erraldoia eraikitzen hasi ziren. 1530ko Erreformaren ondoren Ulm protestante bihurtu zen. Ehungintzak garapen handia ekarri zion XV eta XVI mendeetan.
Gainbehera
Ameriketarako merkatal bide berrien aurkikuntzak eta Hogeita Hamar Urteko Gerrak hiriaren gainbehera ekarri zuen XVII mendean eta katedralaren eraikuntza gelditu egin zen. 1700rako sarritan inbaditu izan zuten frantsesek eta bavariarrek. Napoleondar Gerretan frantsesak lehenengo eta ondoren austriarrak jabetu ziren hiriaz eta 1803an Inperio-Hiri kategoria galdu eta Bavariaren barnean gelditu zen. 1810an Danubio ibaia Württemberg eta Bavaria arteko muga bihurtzerakoan hiriaren gehiengoa Württemberg Erresuman gelditu zen eta Neu-Ulm auzoa berriz Bavarian.
Pizkunde ekonomikoa
Azken mendeetako historia ikusita, XIX mendearen erdialdera hiria gotortu egin zen frantsesen erasoen beldur eta aldi berean industrializazioa iritsi zen Ulmera. Pizkunde ekonomiko honek 1890an katedrala bukatzea ekarri zuen. 161'5 metroko garaiera duen dorrearekin, 1890 eta 1901 artean munduko eraikin altuena izan zen.
1933 eta 1935 artean kontzentrazio-esparru bat izan zen Ulmen, hasierak erregimen berriaren aurka zeudenak preso hartzeko eta 1938tik aurrera juduentzako. Bigarren Mundu Gerran hiria bonbardatua izan zen, bereziki industria gunea eta alde zaharra. 707 Ulmdar hil ziren baina 25.000 pertsonek galdu zuten etxea.
Ekonomia
Beti izan da merkatal hiria, baina 1850an trenbidea ezartzean industrializazioa iritsi zen. 1967an Ulmeko Unibertsitate famatuak biomedikuntza, zientzia eta ingenieritza inguruko industria modernoa ekarri du Ulmera.
Ingurumena
Europako Energiaren Saria jaso zuen 2007an, aldaketa klimatikoaren aurka egindako lanengatik. Biomasa lantegiak energia sortzeko, Passivhaus bulego-etxea (energia efizientzia gorena duten etxeak), Alemaniako Eguzki plaka parke handiena dira Saria jasotzeko egindako merituak. Honetaz gain Ulmeko katedralaren energia eskari guztia energia berriztagarriek asetzen dute 2008tik aurrera.
Ondasun nabarmenak
- Ulmeko katedrala (Ulm Münster): XIV eta XIX mendeen artean eraikitako eliza protestantea, 1890 eta 1901 artean munduko eraikin altuena izan zena.
- Udaletxea (Rathaus): XIV mendeko eraikina, pizkundeko fatxadan 1520ko erloju astrologikoa duena.
Ulmdar ezagunak
Ulmdarrik ezagunena, dudarik gabe, Albert Einstein fisikaria da.
Demografia
2022ko zentsuaren arabera 127.116 biztanle zituen: 62.595 gizonezko (% 49,2) eta 64.521 emakumezko (% 50,8); 100 emakumeko 97,0 gizonezko zeuden. Biztanleen % 16,5 18 urtetik beherakoak ziren eta % 19,2 65 urte edo gehiagokoak. Biztanleen % 21,8 atzerriko herritartasuna zuen. Biztanleen % 47,7 ezkongabeak ziren eta % 39,6 ezkonduta edo izatezko bikote erregistratuan.
Jatorria
2022ko erroldaren arabera, udalerrian biztanleen % 64,6ek ez zuen inolako migrazio-jatorririk, ez berak ez gurasoek. % 32,9k migrazio-jatorri osoa zuten: beraiek etorkinak ziren edo bi gurasoak ziren etorkinak; eta % 2,5k gurasoetako bat bakarrik zuten etorkina. Migrazio-jatorri osoa zutenen artean, % 87,5 beraiek etorritakoak ziren eta % 12,5 bi guraso etorkinen ondorengoak ziren.
Migrazio-jatorria
Etxebizitza
2022ko erroldaren arabera, udalerrian 64.450 etxebizitza zeuden. Horietatik gehienak (41.122, % 63,8) alokairuan ziren. Etxebizitzen batez besteko azalera 87,64 m²-koa zen eta batez besteko alokairua 8,48 €/m²-koa. Hutsik zeuden etxebizitzen tasa % 3,2 zen, eta okupatutako etxebizitzen artean % 35,2 jabeak okupatzen zituzten.
Erabilera
Gela kopuruari dagokionez, etxebizitza gehienek 4 gela zituzten (19.405). Etxebizitza gehienak 1950-1959 artean eraiki ziren (10.411); eraikin guztien % 84,2 1980 baino lehen eraiki zen. Berogailuari dagokionez, berogailu zentrala (zentralheizung) zen nagusi (31.071 etxebizitza).
Gela kopurua
Eraikuntza garaia
Berogailu mota
Guztira 21.832 bizitegi-eraikin zeuden. Eraikinen gehiengoa etxe bakartua zen (9.709, % 44,5). Eraikinen artean, gehienek etxebizitza bakarra zuten (12.186). Guztira 61.887 etxegune zeuden. Etxegune gehienak pertsona bakarrekoak ziren (27.028, % 43,7).
Eraikin mota
Etxebizitza kopurua eraikineko
Etxegunearen tamaina
Erreferentziak
Erreferentziak
Kanpo estekak
- (Alemanez) Ulmgo webgune ofiziala
- (Alemanez) (Ingelesez) Ulmeko Unibertsitatearen webgunea
