Amurrio

Udalerri mugakideak

Honako udalerri hauek ditu mugakide: Zuia, Urduña, Aiara, Orozko, Urkabustaiz, Berberana, Junta de Villalba de Losa eta Kuartango.

Amurrio Nerbioi ibaiaren haranean dago. Ibai horrek Amurrioko lurrak hegoaldetik iparraldera zeharkatzen ditu, inguruan mendixka leunak dituela. Paisaia eta landa ingurune horrek lotura estua du, bestalde, industriarekin, fabrika eta lantegietan aritzen baita biztanleen % 60. Aldaiturriaga eta Saratxo izeneko industrialdeek, trenbidearen eta errepidearen ondoan egonik, horretarako lur eta ekipamendu egokiak eskaintzen dituzte.

Amurrio Euskal Herriko kantauriar isurialdean eta itsas mailatik 219 metro gorago dagoenez, klima ozeanikoa du, hau da, klima hezea eta epela, euria urte osoan banatuta izanik. Tenperaturak neurritsuak dira: minimoak 8-10 Celsius gradu ingurukoak izaten dira; eta maximoak 20-22 ingurukoak.

Udalerri mugakideak

• Iparraldean: Aiara eta Orozko (Bizkaia).
• Ekialdean: Orozko (Bizkaia), Zuia eta Urkabustaiz.
• Hegoaldean: Urduña (Bizkaia), Junta de Villalba de Losa (Burgos), Berberana (Burgos), Kuartango eta Urkabustaiz.
• Mendebaldean: Urduña (Bizkaia) eta Aiara.

Amurrioko lurretan aurkitutako giza aztarnarik zaharrenak Brontze Arokoak dira. Izan ere, aldi hartakoak dira Erretes Tudelan eta Okondon topatutako geldikinak. Gero, Burdin Aroko aztarnak ere badira, Babioko eta Peregañako gailurretan.

Erromatarrek adierazi zutenez, karistiarren eta autrigoien artean kokatuta zegoen Aiara lurraldea (eta bertan, Amurrio). Erromatarren aztarnak daude Alorian, Delikan, Artomañan eta Amurrio herrigunean bertan.

XI. eta XII. mendeen artean, lurralde hau Nafarroako Erresumaren menpe egon zen, eta lehen jaunak, jatorrian, Nafarroako koroaren buruzagi militarrak izan ziren. Gero Gaztelako Erresumaren eskuetara igaro zen. Kokaleku estrategikoa zuen Gaztelarentzat, Gaztelak esportatzen zuen artilea Amurriotik igarotzen baitzen Bilboko porturantz.

Amurriok 1463an egin zuen bat Arabako ermandadeekin, baina eutsi egin zien kapare gisa zituzten usadio eta ohiturei. Ez zuten errege armadei zerbitzatzeko betebeharrik (kontratatzen zituztenean izan ezik). Pribilegio horiek 1875ean bukatu ziren, foruak galdu zirenean.

XIX. mendearen hasieran, Napoleondar Gerretan, frantses soldaduek arpilatzeak eta gehiegikeriak egin zituzten Amurrion. Urte batzuk geroago, gerrak berriz ere arrastoa utzi zuen Amurrion, karlistaldiekin: behin baino gehiagotan izan zen bertan Don Karlos, eta 1835. urtean Amurrion jarri zuen kuartel nagusia.

1842. urtean banatu zen Aiaratik, udalerri propioa osatzeko. Garai hartan, gaur egun San Anton baseliza eta Landako auzoa dauden muinoaren inguruan zegoen herri txiki bat zen Amurrio, eta herritar gutxi zituen. 1919. urtera arte ez zuen hiribildu izaera lortu. 1976an bederatzi herri hartu zituen Amurriok bere udalerrian, eta gaur egun duen banaketa administratiboa eratu zen.

Amurrio udalerria hamar herriz osatua dago:

• Aloria kontzejua
• Amurrio, udalerriko herriburua
• Artomaña kontzejua
• Baranbio kontzejua
• Delika kontzejua
• Larrinbe kontzejua
• Lekamaña kontzejua
• Lezama kontzejua
• Ontsoño kontzejua
• Saratxo kontzejua
• Tertanga kontzejua

Amurrioren ekonomiaren ardatza zerbitzuak eta batez ere industria dira. Historikoki, altzairuzko hodien ekoizpena izan da industriarik garrantzitsuena, eta XXI. mendearen hasierako petrolioaren garestitzeak eskaria asko handitu zuen eta, ondorioz, lanpostu gehiago sortu ziren. Amurrio eta Laudio bitartean Euskal Herriko eta Europako altzairuzko hodien ekoizle garrantzitsuenetako bi daude, Tubacex eta Tubos Reunidos, bien artean 1.500 langile dauzkate.

Amurrion 50 langiletik gorako enpresak honakoak dira:

• Aceralava Acería de Álava: 150 langile.
• Amurrio Ferrocarril y Equipos: 175 langile.
• Industria Auxiliar Alavesa (INAUXA): 140 langile.
• Kime: 110 langile.
• Lázaro Ituarte Internacional: 50 langile.
• Möllertech: 330 langile.
• Tubacex Tuberías Inoxidables (TTI): 160 langile.
• Tubos Reunidos: 940 langile.

Industria-konpainia handien presentzia sendoa dela eta, Amurriok metalaren sektorearekin erlazionatutako enpresa ertainen sare trinkoa garatu du.

• Talleres F.Larrinaga: balbulagintzara bideratutako produktuen fabrikazioa, hala nola engranaje konikoaren erreduktoreak.
• Castinox: altzairu herdoilgaitza eta aleazio berezien galdaketa. Balbula eta beste hainbat industria-osagairen fabrikazioa.

Egurraren eta eraikuntzaren sektorearekin erlazionatutako jarduera ere azpimarratzekoa da.

• Etxeguren: industria-proiektuak: muntaketak, Industria Instalazioak, mantentze-lanak eta makineriaren lekualdaketak.
• Plaza Amurrio: eraikuntzarako hornidura, materialak, kanilak, altzariak, e.a.

Nekazaritza bigarren maila batean badago ere, aipagarriak dira baratz ekologikoarekin baita behi-aziendarekin zein ardi-aziendarekin ere erlazionatutako enpresak, esate baterako:

• Industrias Cárnicas Burutxaga: animalia bizien ustiapenean, zatikatzean eta aziendaren haragien prestaketan aritzen da.
• Lur Denok: elikagai ekologikoak ekoizteko eta banatzeko ekimen bat, hau guztia Euskal Herrian, eta tarteko Amurrion, dituen baratzen bidez.

Diru-sarrerak

Jarduera ekonomikoa

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Amurrio udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 4.798 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 55,3; gainerako % 44,7 inaktibo zeuden (erretiratuak % 53,6, beste inaktiboak % 33,1 eta ikasleak % 13,3).<ref name="ine-harremana">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Población de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y relación con la actividad (agrupado) (Municipios de 500 habitantes o más)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=66846%7Chizkuntza=es}}</ref> Aktiboen artean, langabezia-tasa % 11,4 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 57,7 zen eta emakumezkoena % 52,9; langabezia-tasa, aldiz, % 9,1 eta % 13,9 zen, hurrenez hurren.<ref name="ine-harremana" />

Okupatuen kopurua 4.253 zen 2023ean, 2021eko 4.092etik gora.<ref name="ine-jarduera">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Ocupados de 16 y más años por sexo y actividad económica (1 letra) (Municipios de 500 habitantes o más)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=69992%7Chizkuntza=es}}</ref> Emakumeek okupatuen % 47,0 osatzen dute, eta gizonek % 53,0.

Jarduera-sektoreak

Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 63,2), industria (% 29,1), eraikuntza (% 6,0) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 1,6).<ref name="ine-jarduera" /> Xeheago, jarduera-adarrik handiena manufaktura-industria da (% 28,1), ondoren merkataritza (% 12,0) eta osasuna eta gizarte-zerbitzuak (% 9,9) datoz.

Okupazioa eta lan-egoera

Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 49,2; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 32,4), eta oinarrizko okupazioak % 13,9.<ref name="ine-okupazioa">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y ocupación (agregada) (Municipios de 500 habitantes o más)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=69998%7Chizkuntza=es}}</ref> Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 54,1 eta emakumeen % 43,7).

Okupatuen % 83,8 besteren konturako langileak dira, eta % 16,2 norberaren konturakoak.<ref name="ine-egoera">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (Municipios de 500 habitantes o más)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=69993%7Chizkuntza=es}}</ref>

Jaiolekuaren arabera

Jarduera

16 urte edo gehiagokoen % 89,4 estatuan jaio zen, eta % 10,6 atzerrian.<ref name="ine-harremana" /> Jarduera-egoerak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 53,3 okupatuak dira, % 34,3 erretiratuak, % 5,3 ikasleak, % 4,1 langabeak eta % 3,0 bestelako inaktiboak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 51,0 okupatuak dira, % 23,1 bestelako inaktiboak, % 13,9 langabeak, % 7,6 ikasleak eta % 4,4 erretiratuak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 46,2 okupatuak dira, % 23,7 bestelako inaktiboak, % 18,7 erretiratuak, % 6,0 langabeak eta % 5,4 ikasleak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 40,6 okupatuak dira, % 33,4 bestelako inaktiboak, % 18,6 langabeak eta % 5,7 ikasleak.

Okupazioa

Okupatuen % 90,1 estatuan jaio zen, eta % 9,9 atzerrian.<ref name="ine-okupazioa" /> Okupazio-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 51,9 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 28,8 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 14,6 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 73,9 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 14,5 oinarrizko okupazioetakoak eta % 9,0 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 44,0 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 41,4 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 10,2 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 41,4 oinarrizko okupazioetakoak dira, % 40,3 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial eta % 14,0 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari.

Jarduera-sektoreak

Jarduera-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera.<ref name="ine-jarduera-jaiolekua">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y rama de actividad (Municipios de 500 habitantes o más)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=70000%7Chizkuntza=es}}</ref> Estatuan jaiotako gizonen artean, % 47,2 industrian ari dira, % 43,6 zerbitzuetan, % 6,9 eraikuntzan eta % 2,3 nekazaritzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 35,9 eraikuntzan ari dira, % 33,8 zerbitzuetan, % 27,4 industrian eta % 3,0 nekazaritzan. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 85,5 zerbitzuetan ari dira, % 11,9 industrian; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 96,2 zerbitzuetan ari dira, % 3,2 industrian.

Lehen sektorea

Nekazaritza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 113 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 2.105 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten. Udalerriaren azalera 96,4 km² denez, NAE lurraldearen % 21,8 da. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 81,8 larre iraunkorrak (1.722 ha, 96 ustiategitan), % 14,5 lur goldagarria (306 ha, 64 ustiategitan), % 3,6 arbolak (75,3 ha, 39 ustiategitan), norberaren kontsumorako baratzeak (1,4 ha, 49 ustiategitan) eta berotegiak edo babes garai irisgarriak (0,09 ha, 6 ustiategitan).

Abeltzaintza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 3.181 behi (probintziako 3. kopururik handiena), 3.024 ardi, 281 ahuntz, 30 txerri, 213 zaldi, 273 hegazti, 3 untxi eme eta 226 erlauntz zeuden.

Ibilgailu-parkea

Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 6.374 gidari zeuden erroldatuta: 3.690 gizon (% 57,9) eta 2.684 emakume (% 42,1). Biztanleen % 61,6 gidatzeko gai zen.

Ibilgailu-parkea 7.649 ibilgailuk osatzen zuten: 5.383 turismo, 632 motozikleta, 563 furgoneta, 420 kamioi eta 189 ziklomotor. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 520 turismokoa zen (probintziako 3. baxuena), probintziako batez bestekoaren (479) gainetik eta Espainiakoaren (525) parean.

Turismoen batez besteko adina 12,8 urtekoa zen; turismoen % 8,7k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 9,8k 25 urte baino gehiago. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 60,4 diesel zen eta % 38,5 gasolinazko; 48 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 0,6; probintzian % 1,2). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 5,1k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 26,6k ez zuen etiketarik.

1960 eta 1970eko hamarkadetan Amurrioko biztanleria asko handitu zen, batez ere Bizkaian izandako industrializazio prozesuaren ondorioz (kontuan izan behar da Amurrio Bilbo Handiaren eragin eremuan dagoela). Laurogeiko hamarkadatik aurrera, ordea, krisi ekonomikoaren eraginez, biztanleria egonkortu egin zen. 2008an, herriak 1990eko hamarkadan galdutako 10.000 biztanleen maila berreskuratu zuen.

Jatorria

Etxebizitza

Eustaten 2024ko Biztanleriaren eta Etxebizitzen Erroldaren arabera, udalerrian 5.022 etxebizitza zeuden: 4.208 (% 83,8) nagusiak eta 807 (% 16,1) gainerakoak (bigarren egoitzak edo hutsik).<ref name="EUSTAT-etxe">{{erreferentzia|izenburua=Etxebizitzen parkea|lana=Biztanleriaren eta etxebizitzen errolda. Etxebizitzak|argitaletxea=Eustat|url=https://eu.eustat.eus/estadisticas/tema_443/opt_0/tipo_1/ti_etxebizitza-parkea/temas.html%7Chizkuntza=eu%7Curtea=2024}}</ref> 2021eko Zentsuaren kontsumo elektrikoaren arabera, 465 (% 9,4) noizbehinkako erabilerakoak ziren eta 356 (% 7,2) hutsik zeuden.<ref name="INE-59531">{{erreferentzia|izenburua=Etxebizitzak erabilera-intentsitatearen arabera (kontsumo elektrikoa)|lana=2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|argitaletxea=Espainiako Estatistika Institutua|url=https://www.ine.es/jaxi/Tabla.htm?tpx=59531%7Chizkuntza=es%7Curtea=2021}}</ref> Etxebizitza nagusien % 83,2 jabetzan zegoen eta % 14,9 alokairuan.<ref name="EUSTAT-etxe" /> INEren estatistika esperimentalaren arabera, 2026ko maiatzean 13 etxebizitza turistiko zeuden udalerrian, guztira 74 plazarekin (5,69 plaza etxebizitzako).<ref name="INE-39363">{{erreferentzia|izenburua=Etxebizitza turistikoak, plazak eta plazak etxebizitza turistiko bakoitzeko. Udalerriak|lana=Etxebizitza turistikoen kopuruaren neurketa (estatistika esperimentala)|argitaletxea=Espainiako Estatistika Institutua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=39363%7Chizkuntza=es%7Curtea=2026}}</ref>

Guztira 4.208 etxegune zeuden, batez beste 2,4 egoiliarrekoak; horietatik 1.197 (% 28,4) pertsona bakarrekoak ziren.<ref name="EUSTAT-etxe" />

Etxebizitzen batez besteko azalera erabilgarria 98,1 m²-koa zen eta batez besteko antzinatasuna 43,4 urtekoa.<ref name="EUSTAT-etxe" /> Etxebizitzen % 20,4 etxebizitza bakarreko eraikinetan zeuden eta % 7,9 21 etxebizitza edo gehiagoko eraikinetan.<ref name="EUSTAT-etxe" /> Etxebizitzen % 61,6 igogailua zuten.

Berokuntzari dagokionez, etxebizitza nagusien % 9,7 berokuntza zentrala zuten, % 76,0 banakakoa eta % 13,6 noizean behingoa.<ref name="EUSTAT-etxe" /> Horrez gain, % 64,1 hodien bidezko gasa zuten eta % 65,8 igogailua.

Hezkuntza-maila

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 8.794 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 40,0 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 24,8; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 22,3; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 12,9.<ref name="ine-ikasketa-maila">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios (Municipios de 500 habitantes o más)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=66621%7Chizkuntza=es}}</ref> Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 38,2 zen 2021ean eta % 40,0 2024an; beraz, 1,8 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 15,1 izatetik % 12,9 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 40,4 ziren, eta gizonen artean % 39,6; aldea, beraz, txikia da. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 15,2 eta gizonen % 10,5 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.

Xeheago, goi-mailako ikasketak zituztenen % 56,8 unibertsitate-tituludunak ziren (gradua, diplomatura, lizentziatura, masterra edo doktoretza), eta % 43,2 goi-mailako lanbide-heziketakoak. Guztira, 50 pertsonak zuten doktore-titulua. Bigarren etapakoen artean, batxilergoa zutenak % 47,0 ziren, eta erdi-mailako lanbide-heziketa zutenak % 53,0. Ikasketarik gabekoak, azkenik, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 2,6 ziren.<ref name="ine-ikasketa-maila" />

Ikasten ari direnak

2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 10,8 ikasten ari zen (953 pertsona).<ref name="ine-ikasten">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=66627%7Chizkuntza=es}}</ref> Ikasten ari zirenetatik, % 44,0 goi-mailako ikasketetan zebilen, % 27,0 batxilergoan, % 13,3 erdi-mailako lanbide-heziketan eta % 9,5 DBHn edo antzekoetan. Sexuaren arabera, ikasten ari ziren emakumeen % 45,7 goi-mailako ikasketetan zebilen, eta gizonen % 42,0; erdi-mailako lanbide-heziketan, aldiz, gizonen % 18,3 eta emakumeen % 9,0. Adinaren arabera, 15–19 urtekoen % 94,5 ikasten ari zen, 20–24 urtekoen % 51,3 eta 25–29 urtekoen % 15,0; 30 urtetik gorakoen artean, berriz, % 3,0 baino ez.<ref name="ine-ikasten-adina">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Población de 15 y más años por sexo, edad (grupos quinquenales) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=66629%7Chizkuntza=es}}</ref> 20–24 urtekoen artean, emakumeen % 54,2 ari zen goi-mailako ikasketak egiten, eta gizonen % 39,9.

Jaiolekuaren arabera

2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 88,8 estatuan jaio zen, eta % 11,2 atzerrian.<ref name="ine-ikasketa-maila" /> Ikasketa-egituran badira aldeak jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 41,3 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 9,8; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 26,2 eta % 16,0, hurrenez hurren. Estatuan jaiotako emakumeen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 41,8 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 14,5; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 29,1 eta % 21,1, hurrenez hurren.

Ikasten ari zirenei dagokienez, 2024an estatuan jaiotako 15 urte edo gehiagokoen % 10,6 ari zen ikasten, eta atzerrian jaiotakoen % 13,1.<ref name="ine-ikasten" /> Ikasten ari zirenen artean, goi-mailako ikasketetan zebiltzanak % 46,7 ziren estatuan jaiotakoetan eta % 26,4 atzerrian jaiotakoetan. Konparazio hauek ez daude adinaren arabera doituta: talde bakoitzaren adin-egiturak (gazteen proportzioak, batez ere) eragin handia du emaitzan.

2023-2027 legegintzaldia

Alkateak

Honakoak izan dira Amurrioko azken alkateak:

^a 2020ko Azaroan Josune Irabien Marigorta Alkateak dimisioa aurkeztu zuen, kargu publiko berri bat onartzeko.

Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote udalerri honi:

Araba Bus

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu udalerrian:

Eskualdeko Garraioa

Euskara

Udalerrian biztanleen laurdena, gutxi gorabehera, euskaraduna da, erabilera maila, ordea, txikiagoa da. Herrian ikastola ("Aresketa") eta bertso-eskola daude. Amurrioarrek Araba Euskaraz hainbatetan antolatu dute: 1986, 1996, 2005 eta 2013 urteetan. Gainera, 2010. urtean Lucas Rey herri ikastetxean eskola publikoaren jaia ospatu zuten. Belaiki Euskara Elkartea ere aipatzekoa da, Baranbion sortua da bera.

Bertako euskalkia mendebaleko euskararen aldaera bat zen.

22. KORRIKA bertatik hasi zen 2022ko martxoaren 31n.

Azpiegiturak

Herrian, Euskal herriko zeramika biltzen eta erakusten duen Felix Murga Museo Etnografikoa dago. Kultur-etxea Ugarte dorretxean dago.

Ondarea

• Andra Maria eliza, Amurrion. XII-XVI. mende bitartekoa.
• Artomaña dorretxea
• Ginea jauregia (Urrutia izenez ere ezaguna)
• Mariaka dorretxea
• Ugarte dorretxea
• Larrako jauregia, Lezaman. 1640an eraikia.
• Landako baserria, Lezaman.
• Iruaritz baserria, Lezaman.
• Elexazar, erromatar garaiko aztarnategia.

Jaiak

• Abuztuaren 15ean, Ama Birjinaren Jasokundearen eguna.
• Abuztuaren 16an, San Roke.
• Urtarrilaren 17an, San Anton.
• Urriaren 28an, San Simon eta San Judas.
• Maiatzaren 9an, Las Entradillasen dantza.

Amurrio Arabako Txakolinaren ekoizle nagusia da.

Diru-sarrerak

Jarduera ekonomikoa

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Amurrio udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 4.798 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 55,3; gainerako % 44,7 inaktibo zeuden (erretiratuak % 53,6, beste inaktiboak % 33,1 eta ikasleak % 13,3).<ref name="ine-harremana">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Población de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y relación con la actividad (agrupado) (Municipios de 500 habitantes o más)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=66846%7Chizkuntza=es}}</ref> Aktiboen artean, langabezia-tasa % 11,4 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 57,7 zen eta emakumezkoena % 52,9; langabezia-tasa, aldiz, % 9,1 eta % 13,9 zen, hurrenez hurren.<ref name="ine-harremana" />

Okupatuen kopurua 4.253 zen 2023ean, 2021eko 4.092etik gora.<ref name="ine-jarduera">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Ocupados de 16 y más años por sexo y actividad económica (1 letra) (Municipios de 500 habitantes o más)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=69992%7Chizkuntza=es}}</ref> Emakumeek okupatuen % 47,0 osatzen dute, eta gizonek % 53,0.

Jarduera-sektoreak

Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 63,2), industria (% 29,1), eraikuntza (% 6,0) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 1,6).<ref name="ine-jarduera" /> Xeheago, jarduera-adarrik handiena manufaktura-industria da (% 28,1), ondoren merkataritza (% 12,0) eta osasuna eta gizarte-zerbitzuak (% 9,9) datoz.

Okupazioa eta lan-egoera

Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 49,2; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 32,4), eta oinarrizko okupazioak % 13,9.<ref name="ine-okupazioa">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y ocupación (agregada) (Municipios de 500 habitantes o más)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=69998%7Chizkuntza=es}}</ref> Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 54,1 eta emakumeen % 43,7).

Okupatuen % 83,8 besteren konturako langileak dira, eta % 16,2 norberaren konturakoak.<ref name="ine-egoera">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (Municipios de 500 habitantes o más)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=69993%7Chizkuntza=es}}</ref>

Jaiolekuaren arabera

Jarduera

16 urte edo gehiagokoen % 89,4 estatuan jaio zen, eta % 10,6 atzerrian.<ref name="ine-harremana" /> Jarduera-egoerak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 53,3 okupatuak dira, % 34,3 erretiratuak, % 5,3 ikasleak, % 4,1 langabeak eta % 3,0 bestelako inaktiboak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 51,0 okupatuak dira, % 23,1 bestelako inaktiboak, % 13,9 langabeak, % 7,6 ikasleak eta % 4,4 erretiratuak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 46,2 okupatuak dira, % 23,7 bestelako inaktiboak, % 18,7 erretiratuak, % 6,0 langabeak eta % 5,4 ikasleak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 40,6 okupatuak dira, % 33,4 bestelako inaktiboak, % 18,6 langabeak eta % 5,7 ikasleak.

Okupazioa

Okupatuen % 90,1 estatuan jaio zen, eta % 9,9 atzerrian.<ref name="ine-okupazioa" /> Okupazio-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 51,9 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 28,8 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 14,6 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 73,9 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 14,5 oinarrizko okupazioetakoak eta % 9,0 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 44,0 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 41,4 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 10,2 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 41,4 oinarrizko okupazioetakoak dira, % 40,3 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial eta % 14,0 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari.

Jarduera-sektoreak

Jarduera-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera.<ref name="ine-jarduera-jaiolekua">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y rama de actividad (Municipios de 500 habitantes o más)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=70000%7Chizkuntza=es}}</ref> Estatuan jaiotako gizonen artean, % 47,2 industrian ari dira, % 43,6 zerbitzuetan, % 6,9 eraikuntzan eta % 2,3 nekazaritzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 35,9 eraikuntzan ari dira, % 33,8 zerbitzuetan, % 27,4 industrian eta % 3,0 nekazaritzan. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 85,5 zerbitzuetan ari dira, % 11,9 industrian; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 96,2 zerbitzuetan ari dira, % 3,2 industrian.

Lehen sektorea

Nekazaritza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 113 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 2.105 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten. Udalerriaren azalera 96,4 km² denez, NAE lurraldearen % 21,8 da. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 81,8 larre iraunkorrak (1.722 ha, 96 ustiategitan), % 14,5 lur goldagarria (306 ha, 64 ustiategitan), % 3,6 arbolak (75,3 ha, 39 ustiategitan), norberaren kontsumorako baratzeak (1,4 ha, 49 ustiategitan) eta berotegiak edo babes garai irisgarriak (0,09 ha, 6 ustiategitan).

Abeltzaintza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 3.181 behi (probintziako 3. kopururik handiena), 3.024 ardi, 281 ahuntz, 30 txerri, 213 zaldi, 273 hegazti, 3 untxi eme eta 226 erlauntz zeuden.

Ibilgailu-parkea

Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 6.374 gidari zeuden erroldatuta: 3.690 gizon (% 57,9) eta 2.684 emakume (% 42,1). Biztanleen % 61,6 gidatzeko gai zen.

Ibilgailu-parkea 7.649 ibilgailuk osatzen zuten: 5.383 turismo, 632 motozikleta, 563 furgoneta, 420 kamioi eta 189 ziklomotor. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 520 turismokoa zen (probintziako 3. baxuena), probintziako batez bestekoaren (479) gainetik eta Espainiakoaren (525) parean.

Turismoen batez besteko adina 12,8 urtekoa zen; turismoen % 8,7k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 9,8k 25 urte baino gehiago. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 60,4 diesel zen eta % 38,5 gasolinazko; 48 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 0,6; probintzian % 1,2). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 5,1k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 26,6k ez zuen etiketarik.

• Jesus Galindez (1915-1956), zuzenbide-irakaslea, idazlea eta EAJko politikaria.
• Jesus Etxebarria (1916-2009), eskultorea.
• Federico Barrenengoa (1916-2005), irakaslea, filosofoa eta ohorezko euskaltzaina.
• Sabino Cuadra (1949-), Amaiurreko legebiltzarkide ohia Espainiako kongresuan.
• Santiago Abascal (1949-2017), Voxeko politikaria.
• Xabier Aspuru (1951-), irakaslea eta Aralar alderdiko politikaria.
• Zigor Urrutia Revuelta (Bilbo, 1971-), Amurrion bizi den argazkilari eta diseinatzailea.
• Inma Shara (1972-), orkestra-zuzendaria.
• Leyre Berrocal (1973-), aktorea. Bilbon jaioa, Amurrion hazi zen.
• Alfredo Remirez (1980-), Twitterreko txiolari eta euskal presoen aldeko ekintzailea.
• Eli Pinedo (1981-), eskubaloi jokalari profesionala.

• Araba
• Arabako udalerrien zerrenda
• Aiaraldea
• Iguarrako
• Zaraobe

• Amurrioko Udalaren webgunea.
• Aiarako Kuadrillako turismo bulegoaren webgunea.
• Amurriori buruzko informazioa, Eusko Jaurlaritzaren euskadi.net webgunean.
• (Gaztelaniaz) «Amurrio», Auñamendi Eusko Entziklopedia.