Географи

Географис Ӏамо объект — йахкаран законаш а, законе хьаьжжина хилар а, географин хьелийн компоненташа цхьаьна гӀуллакх дар, уьш тайп-тайпана тӀегӀанашкахьцхьаьнайар. Талламан объектан чолхалло а, предметан областан шоралло а йукъара географин цхьа могӀа башха Ӏилманийн географин Ӏилманийн система йечу дисциплинашна дифференциаци йира. Цунна чохь къаьста Ӏаламан (физикин-географин) а, йукъараллин а (социалан-экономикин) географин Ӏилманаш. Наггахь ша къастайо географин картографи, ша йолу географин дисциплина санна.

Географи — уггаре ширачех цхьаъ Ӏилма ду. Дукхаха болу цуьнан бух биллина эллинийн муьрехь. Зиеделлачун жамӀ дина гӀараваьллачу географо Птолемей Клавдийс I бӀешарахь дуьйна. Малхбузен географин ламаст къега ЙухаметтахӀотторан муьрехь, иза билгалдоккху тӀаьхьарчу эллиналлин муьран кхиамашка йухаойлайарца хьажаро а, картографин ладаме кхиамаша а, иза дихкина лору Герхард Меркаторан цӀарца. ХӀокху заманан академин географин бух биллина XIX бӀешеран 1-ра декъехь Гумбольдт Александра а, Риттер Карла а.

Ӏаламан Ӏилманийн муьлхха а Ӏаламан дукхалла низме дало универсалан хьесапаш, — логика а, математика а.

Карта географин талламийн бух санна

«Муьлхха а географин таллам картин тӀера бола а ло, картин тӀехь чекх а болу» (Н. Н. Баранский). Географин чун керла хьесапаш далийна долушшехь, картографин хьесап талламаш бечу хенахь коьртачех цхьаъ ду. Иза доьзна ду, карта — шортенан хаам дӀабаларан уггаре дика хьесап хиларца. Географера модель йаран хьесап, геохаамийн а, дистанцин хьесапаш тӀетовжу картографин хьесапна.

Дуьненан географин сурт а, географин культура а

Географин культура дукха хьолехь кхетайо географин Ӏилманан культура санна. Географи йовзаран культура Ӏилманчийн-географий а, бахархойн а. «Географин культура» а, «Дуьненан географин сурт» а белхашкахь В. П. Максаковскийн го и вовшашца уьйр йолу кхетамаш таханлера географин меттигера. Географин культурин цуо йукъатуху лахара компоненташ: 1) дуьненан географин сурт, 2) географин ойлайар, 3) географин хьесапаш, 4) географин мотт. Массийн а, Ӏилманан а географин культурашна йукъахь доккха ор ду, хӀунда аьлча йукъаралла, коьртаниг, Ӏоттало дийцаран географица, цунна ца го таханлера географин мотт а, хьесап а.

Теоретикин географи — лакхара формалан бина географин хиламийн шортенан талламийн область, иза лерина фундаментан законаш гучудаха физикин географин а, йукъараллин-географин хьесапийн а. Теоретикин географин бух биллина географера барамийн революци йолучу хенахь, кхин дӀа дикаллин хьесапаш а кхиира.

Физикин географин Ӏаморан объект йу цуьнан Ӏаламан комплексаш а, компоненташ а йолу дерриг географин чкъор.

Физикин географин бух бу йукъара латтадовзар а, ландшафтйовзар а. Йукъара латтадовзаро Ӏамадо географин чкъоьран дерриг Ӏедал, ландшафтйовзаро Ӏамайо ландшафтан комплексаш.

XIX бӀешо чекхдолуш Ф. Рихтгофена а, Д. Н. Анучина а билгалдаьккхира, географи дийнна цхьа могӀа Ӏилманийн комплек хилар, лаххара а ворхӀанна:

1. Астрономин а, математикин а географи
2. Дуьненан геофизика а, физика а
3. Физикин географи (орографи, океанографи, климатологи)
4. Биологин географи
5. Антропогеографи
6. Долара географи йа мехкашдовзар
7. Географин истори.

ХӀокху заманан географин коьрта Ӏилманан агӀонаш:

Географин циклан а, цуьнца уьйр йолу Дуьненах лаьцна Ӏилманийн а кхин Ӏилманаш, царна йукъахь:

Социалан-экономикин географи — Ӏамабо йукъараллин мехкан хӀоттам, лаьтта лахарчу отраслех:

• экономикин географи
• йуьртан бахаман географи
• социалан географи
• политикин географи
• оьздангаллин географи
• историн географи
• мехкашдовзар а, геоурбанистика а — цхьацца мехкаш массо а агӀора дуьйцу, уьш кхиаран баланаш Ӏамо дакъа.

ТӀеман географи — стратегин а, тактикин а план хӀотторехь а, географин шортенехь цунна хӀоттийна тӀеман Ӏалашонна новкъарло йен башхаллин чот йеш тӀом дӀахьуш аьтту баккха лерина географин дакъа. Термин чӀагӀделла Россин Ӏилманан гуонехь 1846 шарахь гӀараваьллачу тӀеман гӀуллакххочун, географан, Ӏилманчин-теоретикан Милютин Дмитрийн къинхьегам «ТӀеман географин а, тӀеман статистикин а йемаллин талламийн маьӀнаш» зорба тоьхча

Шира Малхбален географи

Вайн эрал хьалхара шолгӀачу эзар шарахь Шира Мисрахь кечйора лаьттайукъара а, ЦӀен а хӀордаш чухула Африкин йуккъе йахийта экспедицеш. Къаьмнаш даржаро а, тӀемаша а, махлелоро а шордора гуонахьарчу шортенех лаьцна хаарш, Мелхаца, Беттаца, седарчашца ориентаци йан Ӏамадора. Эркаш даржарх а, кхин муьрашкара Ӏаламан хиламех а латталелор а, даьхнийлелор а дозуш хиларо рузма йукъайаьккхира.

Вайн эрал хьалхара III—II эзар шерашкахь Хараппийн цивилизацин векалша (хӀинцалера Пакистанан махкахь) дӀайиллира муссонаш. Деза ширахӀиндин жайнашкахь ду географин дакъолгаш. «Ведашкахь» дийнна корта бу космологина лерина. «Махабхаратехь» карон тарло Ӏапказийн, лаьмнийн, эркийн исписка. Вайн эрал хьалхара IX—VIII бӀешерашкахь Шира Цийчохь гӀап йогӀа меттиг хоржуш карташ хӀиттадора гӀоле йолчу дакъойн. Вайн эрал хьалхара III бӀешарахь йукъайовлу йерриг географин лерина сочиненеш, компас, йохаллин барам бусту гӀирс, Цийчоьнан «Регионан атлас».

Антикин лаьттайуккъерахӀордан географи

Сократал хьалхара философин ламасто кхоьллина географи йукъайаларан боккха бух. Уггаре шира Дуьне довзийтарх желтоша олура «муьраш» (περίοδοι), аьлча а «гуо тасар»; и цӀе лелайора цхьатерра карташна а, дийцаршна а; и лелайора сих-сиха а, тӀаьхьа а «географи» цӀеран меттана а; иштта, Арриана и цӀе йоккху Эратосфенан йукъара географех. Цуьнца цхьаьна лелайора кхин а «перипл» (περίπλος) цӀе хӀордан гуо тасаран маьӀнехь, бердаш дийцарехь, ткъа «периегез» (περιήγησις) — лаьттан тӀехула гуо тасаран йа некъбуьйцурган маьӀнехь.

Страбон дуьхьалахӀиттайо «периплаш» (хӀордахоша хӀиттийна гаванаш цхьаьна агӀора йийцар, бердашна гено болу мехкех хаамаш ца гулбеш) «периегезашна» а (царна чохь дикка буьйцура мехкаш), Ӏалашо астрономин-математикин билгалонашца дуьненан барам хаар йолу Эратосфенан санна географин къинхьегамашна а.

«Периегезаш» цӀе Страбона ло оцу хенахь девзаш хилла мехкаш дуьйцу шен сочиненин декъашна а, наггахь, цу тӀе, иэдо «периегез» а, «перипл» а терминаш, ткъа кхечу автораш периплаш къастайо периегезех, цу тӀе цхаболчу тӀаьхьарчу авторша «периегез» цӀе лелайо дерриг адам деха гайтаме маьӀнехь.

Муьраш йа периплаш (рядом с документами или грамотами об основании городов, ктизисами) дуьххьарлера желтойн манускрипташ хилар билгалдаьккхина ду, дуьххьара йозанан говзалла схьаийцира финикихошкара.

Географин «гуо тасарш» хӀитточарех олура «логографаш»; уьш хилла желтойн хьалхара йаздархой-прозаикаш а, желтойн историкийн хьалханчаш а. Геродота кӀезиг ца лелийна уьш шен истореш хӀиттош. Вайга кӀезиг кхаьчна и «гуо тасарш», кхаьчнарш а гуттара тӀаьхьарчу заманера кхаьчна: царех цхьайерш, масала, Аррианан «ЦӀенчу хӀордан перипл» (I бӀешо) йа «Эвксин Понтан Перипл» (II бӀешо), ширачу географех ладаме хьосташ ду. Периплан кеп лелайора тӀаьхьарчу заманаш «адам деха латта» дийцарехь», цунна гуонаха ойланца гуо тосуш. Иштта амал йу, масала, Помпоний Мелин географин (I бӀешо).

«Гуо тасар» цӀе оцу меттехь чӀогӀа йогӀуш йара, хӀунда аьлча желтошна Дуьне горга гуо санна хетара. И гуш йолчу анин гоьрга сиз гар, хаало Гомерехь, цигахь цуьнан башхалла йу, дуьненан экъа го «Ӏапказ» олучу эрко бердаш дашош санна, цунна дехьа лаьтта къайленан ӀиндагӀийн паччахьалла.

Ӏапказ-эрко шен меттиг дукха хан йалале дӀабелира Ӏапказ-хӀордан адам деха лаьттана гуо баьккхина болчу арахьара хӀордан маьӀнехь, амма чӀапа экъа санна долу Дуьненан кхетам, дукха бехира, лаххара а халкъанна хетарехь, йуха ден делира керлачу ницкъаца йуккъера бӀешерашкахь. Оцу хенахь Геродот воьлура Дуьне говза пхьеро дина экъа хетачарех, цуо олура адам деха латта массо агӀора Ӏапказо гуо тесна хилар гучудаьккхина дац, амма Дуьне шен тӀехь гӀайренан кепара тӀехь адам деха гоьрга экъа хилар хетар, коьрта дара ширачу ионикин ишколехь. Иза карадора Дуьненан карташ тӀехь, уьшша а дора гоьрга, дуьххьарлераниг царех тӀейаздо Анаксимандран.

Вайга кхаьчна Аристагоран гоьрга картех хаам, иза ву Милетан Гекатейн нийсархо, хӀорд а, латта а, эркаш а гойту карта диллинера цӀаста тӀехь. Геродота а, Аристотела а тешаллаш дарехь маьӀна дан мега, ширачу карташ тӀехь адам деха латта дуьллуш хилла гоьрга, гуо баьккхина Ӏапказ а долуш; малхбузехьара, Геркулесан богӀамашна тӀера, йукъ ойкуменаш хедийна йара чоьхьарчу (Лаьттайуккъера) хӀордо, цунна малхбален йистера тӀебогӀура малхбален чоьхьара хӀорд, и шинне а хӀордо боькъура Дуьненан къилба ахгуо къилбаседерчух. Гоьрга чӀапа карташ лелаш дара Желтойчохь Аристотелан заманахь а, цул тӀаьхьа а, ткъа Дуьненан горгалалла берриг аьлча санна философаша къобал дича, Анаксимандра йукъакхоьссира Дуьненан цилиндран кеп хилар шен хетар, тӀаккха тардалийтира «цилиндран» вукха агӀора а адамаш дехаш хиларх. Цуо арахоьцура цхьацца географин сочиненеш.

Вайн эрал хьалхара IV бӀешо хьалха — V бӀешо кхаччалц антикин Ӏилманчаш-энциклопедихой гӀиртира гуонахьара дуьне кхолларх а, дуьненан хӀоттамах а теори хӀотто, шайн девзу мехкаш чертежашца гайта. Оцу белхийн жамӀаш хилира хьекъало кхетадо Дуьне горгал хилар гар (Аристотель), карташ а, планаш а йар, Географин координаташ билгалайахар, параллелаш а, меридианаш, картографин проекцеш лелор. Маллан Кратета, философ-стоик, Ӏамийна дуьненан горгалан хӀоттам, цуьнан кеп а — глобус йина, кхин а цуо гойтура, муха хила йеза къилбаседин а, къилбин а эхигийн хенан-хӀоттаман хьелаш.

Клавдий Птолемейн 8 том йолу «географехь» хаамаш бара 8000 сов географин цӀерех а, 400 гергга меттиган координатех а. Киренан Эратосфена дуьххьара дуьстира меридианан Ӏад, мах хадийра Дуьненан бараман, цуьнан йу ша «географи» (дуьнедовзар) термин. Страбон мехкашдовзаран а, геоморфологин а, палеогеографин а бух биллинарг ву. Аристотелан белхашкахь охьабиллина гидрологин, метеорологин, океанологин бух, географин Ӏилманаш декъа дагахь а вара.

ГӀарабевлла дуьххьарлерачу новкъахойх цхьаъ вара историк Геродот — некъ бира Мисархула, Жима Азехула, Балканийн ахгӀайрен тӀехула, кхин а Малхбален-Европин аренийн къилба областашкахула.

XV—XVII бӀешерашкахь — йерриг оьздангалла а, дерриг Ӏилма а айаделлачу хенахь къегира географи. Географех ладаме Ӏилма хилира, иза дазделира дерриг лаьттан аьлча санна Ӏаламах а, бахархойх а болчу хаамашца, географи йекъайала йолайелира йукъара а, долара а дакъошка. Меркаторан картин тӀехь гайтира материкин ма-дарра долу сурт, ткъа Леонардо да Винчин картин тӀехь — гипотезин Къилба материк а. 1627 шарахь Россехь йиллира Россин пачхьалкхан «Йоккха чертёж».

Экспедицийн мур

XVII—XVIII бӀешерашкахь керла латтанаш а, некъаш а лахар дӀадаьхьира пачхьалкхаша. Доккха маьӀна лора фиксациешна, картографина, лехна хааршна жамӀ дарна. Къилба материк лахар чекхделира Австрали а, Океани а карорца (Янсзон). Дуьненан кхо гуо баьккхина Кук Джеймсан экспедицис, дӀадиллина Гавайш а, Йоккха Дуьхьалонан риф а. Сибрехара Генара Малхбузе гӀертара оьрсийн талламчаш.

М. В. Ломоносовс 1739 шарахь йиллира Географин департамент, ткъа Екатерина II-гӀаниг йолуш хӀоттийра латталелоран хьалхара кадастр. Цул сов, цуо чоьхьара а, арахьара а ницкъийн Ӏаткъамца Дуьненан сибат ца-хеддаша хийцадаларан, хӀаваан массаш леларех, дуьненан чкъоьрех лаьцна ойла кховдийра.

XIX — XX бӀешеран йуьххьера Ӏилманан экспедицеша а, теоретикин белламаша ладаме мехкаш дӀаделларца, дӀадиллира географин законаш (Гумбольдт, Риттер, Реклю, Тюнен). Географи факташ дӀайаздина ца Ӏара, амма церан кхетам бан гӀертара. Даладо прикладан географин талламаш, кхуллу Ӏилманан географин йукъараллаш.

Россехь кхоллайелира: Оьрсийн географин йукъаралла, географин ишколаш, церан векалша (Ф. П. Литке, П. П. Семёнов-Тян-Шанан, Н. М. Пржевальский, П. А. Кропоткин, Н. Н. Миклухо-Маклай, А. И. Воейков, В. В. Докучаев, К. И. Арсеньев) доккха дакъа лецира Еврази а, дуьненан кхин регионаш а талларехь.

1884 шарахь Москохан университетехь Д. Н. Анучина йиллира географин дуьххьарлера кафедра (МПУ Географин факультет).

Географаш

Географи кхиорехь ладаме дакъа лаьцна Ӏилманчаш:

Уггаре ладаме географин керланаш гучудаьхна новкъахой:

• Беллинсгаузен, Фаддей Фаддеевич
• Васко да Гама
• Веспуччи, Америго
• Колумб, Христофор
• Крузенштерн, Иван Фёдорович
• Кук, Джеймс
• Лазарев, Михаил Петрович
• Магеллан, Фернан
• Марко Поло
• Пржевальский, Николай Михайлович.

Хьажа кхин а: Россин географийн исписка.

Географи а, географин Ӏилма а кхиаран новкъа лаьтта баланаш.

• Географи Ӏилма санна йукъараллин бала а, талламан йукъара объект лахаран бала а.
• Теоретикин географи а, географера философин баххаш кхиоран бала.
• Практикин Ӏилманаш «да́ран» бала (мохкбиекъар, мелиораци, кхи дерш) а, географин йукъараллин хьашт дар.

ХӀара къийсамаш хӀинца а актуалан бу географехь, географин Ӏилманехь йоккха роль ловзайо, тарло, чолхе сацам хила а. Дукхаха болу географин къийсамаш гулбелла терминологешна, классификацешна, кхечу арахьара формалан хӀоттийна къийсамашна гуонаха. Амма терминологеш а, классификацеш а — кхин хӀума ду, масала концентраци йина охьадиллина Ӏилманчийн теоретикин гараш, билгалдаккхаран къовсаман тӀехьа лаьтта дийнна Ӏилманан ишколаш, теореш, гипотезаш.

• Географи Ӏилма санна билгалдаккхар, дуй теша географин Ӏилманаш Ӏамош иштта Ӏилма.
• «Географин чкъор» кхетам билгалбаккхар, Дуьненан географин чкъор геосферех къастар.
• «Географин шорте» кхетам билгалбаккхар; билгала ца йааьккхина оцу «шортенан» физикин область а, термин йалоран дозанаш а.
• «географин политика йа геополитика» кхетаман билгало, иза йа билгала ца баьккхина цхьа могӀа мехкийн къоман лексиконехь, йа тӀех шуьйра а, билгала доцу а маьӀна ду.
• Географин Ӏилманийн системин билгало, оцу системера цхьацца Ӏилманийн меттиг а, кхечу Ӏилманашна церан маьӀна а.
• Теоретикин географи а, йуй теша ишттаниг, муьлхачу Ӏилманах ала таро йу теоретикин географи йа иза ша дисциплина йу, йуй теша йукъарагеографин теореш.
• Хорологин тӀевар географехь, географин талламашкахь цуьнан коьрталла, дуй теша географи «цӀена» хорологин Ӏилма йа шортенан Ӏедал талла декхарийлахь хилла ца Ӏа.
• «Карта» кхетаман билгало, карта кхечу моделех къастар.
• «Ландшафт», «Ӏаламан-мехкан комплекс», «геосистема» кхетамийн билгало, йуй теша ландшафт объект санна, Физикин-географин кӀошташйаран маьӀна.
• Географин чкъоьран «дискреталла» а, «континуалалла» а.
• «Стратегин географи» олу Ӏилманан агӀо, ша керла хиларна а, тайп-тайпана стратегин амалера «ламастан географин» аспекташа шуьйра дӀалацарна а, чолхе чоьхьара структура хиларна а йерриг агӀора анализ йан йезаш йу, цуьнан гӀирсаш а, хьесапаш а лелор геополитикин процессийн практикехь Ӏамош талла дезаш ду.