Гаўтама Буда

Пры нараджэнні яго назвалі Сідхартха Гаўтама (Сідхартха – асабістае імя, – азначае “той, хто дасягнуў мэты”; Гаўтама – радавое імя, у гонар яго знакамітага продка, настаўніка брахманізму). У далейшым яго таксама сталі зваць Шак’ямуні – “мудрэц з племені шак’яў”. Пасля дасягнення абуджэння ён стаў вядомы як Буда — «абуджаны» або «прасветлены». Гэтае найменне з часам стала найбольш пашыраным і дало назву заснаванай на яго вучэнні рэлігіі.

У будыйскіх тэкстах ужываюцца і іншыя найменні Буды, у тым ліку Татхагата і Бхагаван. Яны выступаюць пераважна як ганаровыя эпітэты і характарыстыкі рэлігійнага статусу.

Крыніцы звестак

Пісьмовых крыніц, створаных пры жыцці Буды, не захавалася. Найранейшыя надзейна датаваныя пісьмовыя помнікі будызму — надпісы індыйскага цара Ашокі III стагоддзя да н. э. Звесткі пра больш ранні доўгі час існавалі і захоўваліся ў вуснай форме.

Асноўныя звесткі пра жыццё Буды змяшчаюцца ў будыйскіх кананічных і пазнейшых жыццяпісных тэкстах. У іх гістарычныя падзеі спалучаюцца з легендарнымі і міфалагічнымі матывамі. Да найбольш вядомых твораў пра жыццё Буды належаць Махавасту, Лалітавістара, Будачарыта Ашвагхошы і Ніданакатха. Яны адыгралі важную ролю ў фарміраванні традыцыйнага жыццяпісу Буды, аднак былі складзены праз некалькі стагоддзяў пасля ягонай смерці.

Датаванне

Дакладныя даты нараджэння і смерці Буды невядомыя. Да канца XX стагоддзя ў заходняй навуковай літаратуры шырока ўжывалася храналогія, паводле якой ён жыў прыблізна ў 560—480 гадах да н. э. Пасля перагляду храналогіі ў канцы XX стагоддзя большасць сучасных даследчыкаў адносіць жыццё Буды да V стагоддзя да н. э. З прычыны позняга паходжання пісьмовых крыніц гэтыя даты застаюцца ўмоўнымі.

Будызм узнік у Паўночнай Індыі ў сярэдзіне I тысячагоддзя да н. э. У рэлігійным жыцці таго часу значнае месца займаў брахманізм, заснаваны на аўтарытэце Ведаў і асаблівай ролі брахманаў. Індыйскае грамадства падзялялася на варны, прыналежнасць да якіх вызначала грамадскае становішча і рэлігійныя абавязкі чалавека.

Узнікненне Будызму звязваецца з рэакцыяй на брахманізм і каставы падзел старажытнаіндыйскага грамадства. У гэты ж перыяд пашыраліся аскетычныя практыкі і вучэнні, звязаныя з пошукам вызвалення ад кола перараджэнняў. Будызм адкінуў залежнасць духоўнага вызвалення ад паходжання чалавека і пасрэдніцтва брахманаў.

У паўночнаіндыйскіх землях у VI—V стагоддзях да н. э. існавалі шматлікія дзяржавы і племянныя ўтварэнні. Асабліва значныя змены адбываліся ў басейне Ганга, дзе ўзмацнілася дзяржава Магадха. Адначасова шырока распаўсюджваліся пустэльніцтва, аскетызм і вандроўнае манаства, узнікалі новыя рэлігійныя і філасофскія вучэнні.

Паходжанне і маладосць

Гаўтама паходзіў з роду шак’яў, якія жылі каля перадгор’яў Гімалаяў. Яго бацькам быў Судхадана, кіраўнік шак’яў, а маці — Мая. Нарадзіўся ён у Лумбіні на тэрыторыі сучаснага Непала; цэнтрам зямель шак’яў быў Капілавасту.

Паданні апісваюць маладосць Сідхартхі як жыццё ў дастатку і раскошы. Ён ажаніўся і меў сына. Значная частка аповедаў пра гэты перыяд сфарміравалася пазней і мае легендарны характар.

Адрачэнне і пошукі вызвалення

У маладым узросце Сідхартха пакінуў сям’ю і адмовіўся ад ранейшага ладу жыцця, каб шукаць спосаб вызвалення ад пакут. Паданні звязваюць ягонае рашэнне з «чатырма сустрэчамі»: са старым чалавекам, хворым, нябожчыкам і вандроўным манахам. Гэтыя сустрэчы павінны былі адкрыць яму непазбежнасць старасці, хваробы і смерці і паказаць магчымасць іншага жыцця.

Сідхартха далучыўся да вандроўных аскетаў і на працягу некалькіх гадоў практыкаваў строгі аскетызм. Урэшце ён адмовіўся ад крайняга самакатавання, не бачачы ў ім шляху да вызвалення. Гэтае адмаўленне ад дзвюх крайнасцей — жыцця, прысвечанага пачуццёвым асалодам, і празмернага аскетызму — пазней стала асновай вучэння пра сярэдні шлях.

Абуджэнне і пачатак прапаведавання

Пасля адмовы ад крайняга аскетызму Гаўтама аддаўся медытацыі. Паводле будыйскай традыцыі, пад дрэвам бодхі каля Урувелы ён дасягнуў абуджэння і стаў Будам — «абуджаным», «прасветленым».

Пасля гэтага Буда пачаў прапаведаваць сваё вучэнне ў Паўночнай Індыі. Першая пропаведзь традыцыйна звязваецца з мясцовасцю каля Варанасі. У ёй былі выкладзены асноўныя палажэнні новага вучэння, у тым ліку чатыры высакародныя ісціны і сярэдні шлях.

Сангха і прапаведніцтва

Вакол Буды паступова склалася супольнасць вучняў — сангха. Частку паслядоўнікаў ён адпраўляў прапаведаваць самастойна, з іншымі вандраваў па паўночна-ўсходніх землях Індыі. Да канца яго жыцця будыйскія супольнасці існавалі ўжо ў розных мясцовасцях Паўночна-Усходняй Індыі.

Прапаведніцкая дзейнасць Буды працягвалася шмат гадоў. Яго вучэнне было звернута не толькі да аскетаў і манахаў: сярод паслядоўнікаў былі таксама свецкія мужчыны і жанчыны. З узнікненнем сангхі пачалося фарміраванне правіл манаскага жыцця і перадача вучэння, якое першапачаткова захоўвалася вусна.

Апошнія гады і смерць

Паводле будыйскай традыцыі, Буда памёр у глыбокай старасці ў Кушынагары пасля шматгадовых вандровак і прапаведавання. У будызме яго смерць называецца парынірванай — канчатковым адыходам у нірвану.

Цела Буды было крэміравана паводле тагачаснага звычаю. Пасля крэмацыі яго рэшткі былі падзелены паміж некалькімі групамі паслядоўнікаў і кіраўнікамі суседніх зямель. Кожная з іх захоўвала атрыманую частку як рэліквію і ўзвяла над ёй ступу — памятнае збудаванне, якое стала месцам шанавання. Культ рэліквій і ступ у далейшым атрымаў шырокае распаўсюджанне ў будызме.

У цэнтры вучэння Буды знаходзіцца праблема вызвалення чалавека ад пакут. Ён не надаваў вырашальнага значэння разважанням пра паходжанне і будову свету, а засяроджваўся на тым, што павінна весці да вызвалення.

Сярэдні шлях

Важным прынцыпам вучэння Буды стаў сярэдні шлях. Адмовіўшыся як ад жыцця, прысвечанага пачуццёвым асалодам, так і ад крайняга аскетызму, ён лічыў абедзве крайнасці непрыдатнымі для дасягнення вызвалення. Сярэдні шлях звязваўся з самапазнаннем, маральным жыццём і медытацыяй, якія павінны былі весці да абуджэння.

Чатыры высакародныя ісціны і васьмярычны шлях

Аснову ранняга будыйскага вучэння складаюць чатыры высакародныя ісціны: пра існаванне пакут, іх прычыну, магчымасць іх спынення і шлях, які вядзе да гэтага спынення. Прычына пакут звязваецца са прагнасцю быцця, жаданнямі і прыхільнасцямі, якія падтрымліваюць кола перараджэнняў. Спыненне гэтай прагнасці вядзе да вызвалення.

Шлях да спынення пакут атрымаў назву высакароднага васьмярычнага шляху. Ён уключае правільныя погляды, намеры, мову, паводзіны, лад жыцця, намаганні, уважлівасць і засяроджанне. Гэтыя складнікі ахопліваюць маральныя паводзіны, працу са свядомасцю і развіццё мудрасці.

Нірвана

Канчатковай мэтай будыйскага шляху з’яўляецца нірвана — вызваленне ад прагнасці, прыхільнасцей і далейшых перараджэнняў. Само слова традыцыйна перадаецца як «згасанне»: спыненне прычын, якія падтрымліваюць кола сансары. У Дхамападзе вызваленне таксама звязваецца з пераадоленнем прагнасці, стрыманасцю і пазбаўленнем ад прывязанасцей.

Цудадзейныя матывы жыццяпісу

З цягам часу аповед пра жыццё Гаўтамы быў дапоўнены шматлікімі цудадзейнымі і сімвалічнымі матывамі. Паводле падання, перад яго нараджэннем маці Мая ўбачыла сон пра белага слана; нараджэнне суправаджалася незвычайнымі падзеямі, а немаўляці прадказвалі будучыню вялікага кіраўніка або духоўнага настаўніка. Да пазнейшага легендарнага пласта належаць таксама падрабязныя аповеды пра сустрэчу з Марам перад абуджэннем і іншыя звышнатуральныя падзеі.

Гэтыя сюжэты сталі часткай рэлігійнага жыццяпісу Буды і атрымалі адлюстраванне ў будыйскай літаратуры і мастацтве. Яны не аддзяляліся ў традыцыі ад яго зямной біяграфіі, але ў сучасным гістарычным выкладзе разглядаюцца асобна ад звестак, якія могуць адносіцца да жыцця гістарычнага Гаўтамы.

Папярэднія жыцці

Будыйская традыцыя разглядае жыццё Сідхартхі Гаўтамы як завяршэнне доўгага шляху да абуджэння. Лічылася, што ў шматлікіх папярэдніх існаваннях будучы Буда нараджаўся ў розных чалавечых і жывёльных абліччах і паступова набываў якасці, неабходныя для дасягнення стану Буды. Апавяданні пра такія папярэднія жыцці склалі асобны пласт будыйскай літаратуры — джатакі.

Шанаванне рэліквій Буды стала адной з ранніх форм будыйскага культу. З ім звязана развіццё ступ — культавых збудаванняў, у якіх захоўвалі святыя рэліквіі. З часам ступы сталі адным з найбольш характэрных тыпаў будыйскай архітэктуры; вядомым раннім помнікам з’яўляецца Вялікая ступа ў Санчы.

Асаблівае значэнне для будыстаў маюць чатыры месцы, звязаныя з галоўнымі падзеямі жыцця Гаўтамы: Лумбіні, дзе ён, паводле традыцыі, нарадзіўся; Бодх-Гая, дзе дасягнуў абуджэння; Сарнатх, дзе прамовіў першую пропаведзь; і Кушынагар, дзе памёр і дасягнуў парынірваны. Лумбіні стала месцам паломніцтва ўжо ў старажытнасці; у III стагоддзі да н. э. яго наведаў Ашока, які паставіў там памятную калону з надпісам. Бодх-Гая застаецца адным з галоўных цэнтраў будыйскага паломніцтва; цэнтральнае месца там займаюць храм Махабодхі і дрэва бодхі.

У будыйскім мастацтве Буда не заўсёды паказваўся ў чалавечым абліччы. Яго прысутнасць маглі перадаваць сімвалічна — праз пусты трон, сляды ног, дрэва бодхі і іншыя знакі. Значнае месца займалі таксама ступы і рэльефы з сюжэтамі, звязанымі з жыццём і папярэднімі нараджэннямі Буды.

Антрапаморфныя выявы Буды атрымалі шырокае распаўсюджанне ў першых стагоддзях н. э. Адным з ранніх цэнтраў іх стварэння была Гандхара, дзе ў будыйскай скульптуры спалучаліся індыйскія і эліністычныя мастацкія рысы. Паступова склаліся характэрныя спосабы адлюстравання Буды: у манаскім адзенні, у паставе медытацыі або стоячы, з устойлівымі жэстамі рук — мудрамі. Позы, жэсты і сімвалічныя прыкметы дазвалялі паказваць розныя падзеі яго жыцця і аспекты вучэння.

Пасля смерці Буды яго вучэнне працягвала перадавацца ў супольнасцях манахаў і свецкіх паслядоўнікаў. На працягу першых стагоддзяў будызм распаўсюдзіўся па значнай частцы Індыі, асабліва шырока — у часы Ашокі ў III стагоддзі да н. э. Пазней ён выйшаў за межы Індыі: распаўсюдзіўся на Шры-Ланцы, у Паўднёва-Усходняй і Цэнтральнай Азіі, Кітаі, Карэі і Японіі.

У працэсе развіцця будызму ўзніклі розныя школы і напрамкі, якія па-рознаму развівалі асобныя бакі вучэння і разумелі прыроду Буды. Найбуйнейшымі традыцыямі сталі тхеравада, махаяна і ваджраяна. Пры ўсіх адрозненнях Гаўтама Шак’ямуні захаваў цэнтральнае месца як настаўнік.

Вучэнне, якое звязваецца з Будам, аказала значны ўплыў на рэлігію, філасофію, літаратуру і мастацтва многіх народаў Азіі. Будызм стаў адной з сусветных рэлігій, а месцы жыцця Гаўтамы, яго рэліквіі і створаныя ў розных краінах выявы працягваюць заставацца аб’ектамі шанавання і паломніцтва.