La planta Vigna angularis, conocida como xudía, frijol o poroto adzuki (o azuki) y tamién dacuando como soya colorada, ye una llegume cultivada n'estremu oriente y el Himalaya.
La so grana mide unos 5 mm y de normal tien un color coloráu intensu y uniforme con poques variaciones, anque raramente pue ser blanca, negra o gris.
Descripción
Son yerbes añales, erectas o trenzaes qu'algamen un tamañu de 30-90 cm d'altor. Tarmos angulares, esparcidamente pilosos. Axustes peltaes, llanceolaes, de 8 mm, puntu d'unión allargáu; foliolos ovaos o romboidales-ovaos, de 5-10 x 5-8 cm, esparcidamente pilosos en dambes superficies, ápiz llargamente triangular o subredondeáu, fueyuques llaterales oblicues, enteres o llixeramente con 3 lóbulos. Les inflorescencies en recímanos axilares con 5 ó 6 flores, con pedúnculos. Mota acampanada, de 3-4 mm. Corola mariella de 15 mm. Llegumes cilíndriques, de 5-8 x 0,5-0,6 cm, glabres o casi. Granes d'un colloráu opacu o con otros colores, oblonga, de 5-6 x 4-5 mm, atayar o subredondeada en dambos estremos. Fl. jun-jul, fr. setiembre-ochobre.
Distribución
Gastronomía
Pol so sabor duce, utilizar en delles gastronomíes pa la repostería na forma de pasta (en xaponés anko). En Malasia usar en xeláu, como Ais kacang. En Xapón y China utilícense tamién pa granar los "biltos de soya" solo que de color coloráu. Como tamién se fai pa la variedá negra (Vigna mungo) y la mariella (auténtica soya: Glycine max).
Amás tienen menos grases y son más fáciles de dixerir qu'otres variedaes de xudíes.
Historia
Nomes
El so nome occidental vien del so nome xaponés: アズキ (azuki). En Xapón tamién s'utiliza'l empréstamu chinu shōzu (小豆), que significa ‘pequeña grana’ (en comparanza cola soya: 大豆 [daizu], la ‘gran grana’). Ye común qu'en kanji ye escriba shozu pero pronúnciese /azuki/.
En China el so nome correspondiente (小豆 xiǎodòu) úsase inda na agricultura y la botánica. Pero'l términu más utilizáu anguaño ye hongdou (红豆; hóngdòu) que'l so significáu ye ‘xudía colorada’, por cuenta del so uniforme color coloráu.
Sicasí, n'otros idiomes hai que tener curiáu d'utilizar "xudía colorada" yá que puede llevar a tracamundios coles xudíes comunes de color coloráu.
Taxonomía
Vigna angularis describióse por (Willd.) Ohwi & H.Ohashi y espublizóse en Journal of Japanese Botany 44(1): 29. 1969.
Vigna: nome xenéricu que foi dau n'honor del botánicu italianu Dominicu Vigna que lo afayó nel sieglu XVII.
angularis: epítetu llatín que significa "con ángulos, angular"
- Variedá
- Vigna angularis var. nipponensis (Ohwi) Ohwi & H.Ohashi
- Sinonimia
- Azukia angularis (Willd.) Ohwi
- Dolichos angularis Willd.
- Phaseolus angularis (Willd.) W. Wight
- Phaseolus chrysanthos Savi
- Phaseolus mungo auct. non L.
- Krishná-mudga (‘frijol negru’, en sánscritu).
- Pachelima (‘bono de cocinar’ en sánscritu).
- Vigna angularis (Willd.) Ohwi & H. Ohwi
Ver tamién
Enllaces esternos
- Wikimedia Commons acueye conteníu multimedia sobre Vigna angularis.
- EOL.org
- Illustrated Plant Genetic Resources Database
- Alternative Field Crop Manual
- Variedaes de granaos de soya (enllaz rotu disponible n'Internet Archive; ver l'historial y la última versión).
- Adzuki Bean and rede bean Cultural Facts and Recipes (enllaz rotu disponible n'Internet Archive; ver l'historial y la última versión).
