Song thị hay nhìn đôi là hiện tượng nhận thức thấy hai hình ảnh của cùng một vật thể thay vì chỉ một. Hai hình ảnh này có thể nằm cạnh, xếp chồng lên hoặc chéo nhau. Đây là tình trạng mất khả năng hợp thị trong điều kiện bình thường dù đôi khi được chủ động tạo ra. Khi xuất hiện ngoài ý muốn, song thị thường liên quan đến sự suy giảm chức năng các cơ vận nhãn, trong đó hai mắt vẫn hoạt động nhưng không thể phối hợp để cùng hướng vào mục tiêu quan sát. Những vấn đề ở các cơ này có thể bắt nguồn từ nguyên nhân cơ học như rối loạn tại điểm nối thần kinh–cơ, tổn thương các dây thần kinh sọ (III, IV và VI) chi phối các cơ, đôi khi do rối loạn các đường dẫn truyền vận nhãn trên nhân hoặc do nhiễm độc.
Song thị có thể là một trong những dấu hiệu sớm của bệnh lý toàn thân, đặc biệt là bệnh lý về cơ hoặc thần kinh, có thể làm gián đoạn khả năng giữ thăng bằng, vận động hoặc đọc của người bệnh.
Nguyên nhân
Song thị có nhiều nguyên nhân khác nhau liên quan đến nhãn khoa, nhiễm trùng, tự miễn dịch, thần kinh và khối u:
- Áp-xe
- Aniseikonia
- Lệch khúc xạ
- Thuốc chống loạn thần (haloperidol, fluphenazine, chlorpromazine v.v)
- Các hội chứng parkinson không điển hình, đặc biệt là bệnh teo đa hệ thống và liệt trên nhân tiến triển
- Ngộ độc thịt
- U não
- Cần sa
- Ung thư
- Tổn thương dây thần kinh sọ số III, IV hoặc VI, những dây kiểm soát chuyển động của mắt
- Đục thủy tinh thể
- COVID-19
- Đái tháo đường
- Say rượu
- Thuốc kháng sinh nhóm Quinolone
- Bệnh Basedow
- Hội chứng Guillain-Barré
- Giác mạc hình chóp
- Biến chứng sau phẫu thuật bằng LASIK
- Bệnh Lyme
- Đau nửa đầu
- Đa xơ cứng
- Bệnh nhược cơ
- Viêm não tủy cơ/Hội chứng mệt mỏi mãn tính
- Thuốc giảm đau nhóm opioid
- Viêm cơ hốc mắt
- Phù gai thị
- Chấn thương
- Hội chứng xệ mắt
- Ngộ độc salicylate
- Viêm xoang
- Mắt lác
- Bệnh mắt liên quan tuyến giáp
- Bệnh não Wernicke
- Tăng áp lực nội sọ (chèn ép dây thần kinh sọ số VI dẫn đến song thị)
Chẩn đoán
Việc chẩn đoán song thị chủ yếu dựa trên triệu chứng do người bệnh mô tả. Bác sĩ có thể sử dụng các xét nghiệm máu, thăm khám lâm sàng, chụp cắt lớp vi tính hoặc chụp cộng hưởng từ để xác định nguyên nhân cơ bản.
Phân loại
Một trong những bước đầu tiên trong chẩn đoán song thị là xác định liệu tình trạng này thuộc loại song thị một mắt hay song thị hai mắt. Việc này được thực hiện bằng cách che một mắt để đánh giá các triệu chứng khi từng mắt hoạt động riêng lẻ. Nếu tình trạng nhìn đôi vẫn tồn tại khi che một mắt, thì hiện tượng đó được phân loại là song thị một mắt.
Song thị hai mắt
Song thị hai mắt là tình trạng nhìn đôi chỉ xảy ra khi bệnh nhân nhìn bằng cả hai mắt cùng lúc. Tình trạng này xuất hiện trong khoảng 10% đến 40% các trường hợp chấn thương phức hợp gò má. Ngoài ra, song thị có thể chỉ thoáng qua hoặc kéo dài dai dẳng. Việc chẩn đoán không đầy đủ, điều trị không đúng thời điểm, liệt hoặc xơ hóa cơ vận nhãn có thể khiến song thị kéo dài.
Nguyên nhân phổ biến của song thị hai mắt là do lác mắt, tức trục nhìn hai mắt bị lệch. Tình trạng này có thể biểu hiện dưới dạng lác trong (mắt lệch vào trong) hoặc lác ngoài (mắt lệch ra ngoài). Khi đó, điểm vàng của một mắt hướng đúng vào vật cần quan sát, trong khi điểm vàng của mắt còn lại hướng sang vị trí khác, khiến hình ảnh của vật rơi vào vùng ngoài điểm vàng của võng mạc. Song thị khởi phát cấp tính có thể gây khó khăn trong chẩn đoán. Nguyên nhân thường gặp nhất của song thị cấp tính là liệt các dây thần kinh vận nhãn.
Não bộ xác định vị trí vật thể dựa vào vị trí hình ảnh của vật đó trên võng mạc. Hình ảnh rơi đúng vào điểm vàng được cảm nhận là nằm thẳng phía trước, trong khi hình ảnh rơi vào vùng ngoài điểm vàng của võng mạc có thể được cảm nhận là nằm phía trên, phía dưới, bên phải hoặc bên trái tùy theo vùng võng mạc bị kích thích. Khi trục nhìn của hai mắt bị lệch, hình ảnh của cùng một vật thể sẽ rơi vào các vùng võng mạc không tương ứng ở hai mắt. Não bộ vì thế cảm nhận là hai hình ảnh khác nhau và gây ra song thị.
Sự tương ứng giữa các vùng nhất định của võng mạc ở một mắt với mắt còn lại được gọi là tương ứng võng mạc. Mối liên hệ này tạo ra một hiện tượng đi kèm với song thị hai mắt, nhưng người bệnh ít khi nhận thấy rõ. Do điểm vàng của mắt này tương ứng với điểm vàng của mắt kia, các hình ảnh rơi lên hai điểm vàng sẽ được não bộ cảm nhận là nằm cùng một vị trí trong không gian. Vì vậy, khi hai mắt bị lệch trục, não bộ cảm nhận thành hai hình ảnh khác nhau như chồng lên nhau tại cùng một vị trí. Hiện tượng này được gọi là "nhầm lẫn thị giác".
Song thị một mắt
Song thị có thể xuất hiện khi người bệnh chỉ nhìn bằng một mắt, gọi là song thị một mắt. Một số trường hợp nhìn thấy nhiều hơn hai hình ảnh thì gọi là đa thị một mắt. So với song thị hai mắt, song thị một mắt thường ít liên quan đến các bệnh lý nghiêm trọng hơn. Khi chẩn đoán song thị, cần xem xét nhiều nguyên nhân khác nhau, chẳng hạn như giác mạc hình chóp, lệch thủy tinh thể, bất thường cấu trúc trong mắt, tổn thương ở vỏ não thị giác trước, hoặc các tình trạng không do nguyên nhân thực thể. Các mô hình quang học dựa trên hiện tượng nhiễu xạ (thay vì quang hình học) cho thấy những tật khúc xạ thường gặp, đặc biệt là loạn thị, cũng có khả năng dẫn đến song thị.
Song thị tạm thời
Song thị hai mắt tạm thời có thể xảy ra do say rượu hoặc chấn thương đầu, chẳng hạn như chấn động não. Tình trạng này cũng có thể là tác dụng phụ của một số loại thuốc, bao gồm benzodiazepine hoặc opioid, đặc biệt khi được sử dụng với liều cao nhằm mục đích giải trí, các thuốc chống động kinh như phenytoin, zonisamide và lamotrigin, thuốc gây ngủ zolpidem và các chất gây ảo giác phân ly như ketamine và dextromethorphan. Ngoài ra, cơ mắt bị mệt mỏi hoặc căng thẳng cũng có thể dẫn đến song thị tạm thời.
Nếu song thị xuất hiện kèm theo các triệu chứng khác như mệt mỏi hoặc đau cấp tính hay mạn tính, người bệnh cần nhanh chóng đến gặp bác sĩ nhãn khoa.
Chủ động tạo ra
Một số người có thể chủ động tách hướng nhìn của hai mắt, bằng cách điều tiết quá mức vào vật ở gần hoặc thả lỏng tiêu điểm. Ngoài ra, khi nhìn vào một vật nằm phía sau vật khác, hình ảnh của vật ở phía trước sẽ xuất hiện thành hai hình. Theo nghĩa này, song thị không nguy hiểm hay có hại mà còn mang lại cảm giác thú vị. Hiện tượng này giúp con người xem được ảnh lập thể.
Song thị một mắt có thể được tạo ra ở nhiều người, kể cả những người có thị lực bình thường, thông qua các thí nghiệm làm mờ đơn giản với những đường mảnh có độ tương phản cao.
Điều trị
Việc điều trị song thị hai mắt phụ thuộc vào nguyên nhân gây bệnh. Trước hết, cần xác định và khắc phục nguyên nhân dẫn đến song thị. Các phương pháp điều trị có thể bao gồm tập luyện mắt, đeo băng che mắt luân phiên, điều chỉnh bằng lăng kính, và trong những trường hợp nặng hơn có thể cần phẫu thuật hoặc tiêm độc tố botulinum.
