Chiến tranh Sertorius

Trong cuộc nội chiến La Mã, Quintus Sertorius đứng về phe Marian-Cinnan để chống lại Sulla. Năm 83 TCN, do phát sinh mâu thuẫn với lãnh đạo phe mình, Sertorius được điều sang bán đảo Iberia làm Quan Chấp chính Ngoại tỉnh (proconsul). Tuy nhiên, phe Sertorius nhanh chóng thất bại tại Ý, và Sulla đã cử một đội quân sang đánh đuổi Sertorius khỏi Iberia.

Sau một thời gian bôn ba, Sertorius trôi dạt đến Tingis (Bắc Phi). Tại đây, Sertorius đã hỗ trợ dân địa phương lật đổ Ascalis, một kẻ bạo chúa thân Sulla. Cũng tại Tingis, Sertorius gặp phái đoàn người Lusitani (một tộc người Celtic hung tợn). Họ tìm đến và khẩn thiết mời Sertorius về làm người lãnh đạo để chống lại chính quyền do Sulla dựng lên, vốn đang bóc lột họ dữ dội tại quê nhà. Người Lusitani lựa chọn Sertorius chính vì chính sách cai trị ôn hòa mà Sertorius từng áp dụng khi làm Tổng đốc vào năm 82 TCN, trái ngược hoàn toàn với sự hà khắc của các đời Tổng đốc trước đó.

Người Lusitani vốn có lịch sử kháng chiến lâu đời chống lại ách cai trị của Rome. Một số nhà lịch sử học cho rằng người Lusitani muốn tìm kiếm sự độc lập hoàn toàn, và việc Sertorius chấp nhận nắm quyền lãnh đạo phong trào này đồng nghĩa với việc Sertorius đang đối đầu với chính La Mã. Tuy nhiên, nhà lịch sử học Philip Spann đánh giá khả năng này là rất thấp. Nếu Sertorius chấp nhận một đề nghị phản quốc như vậy, Sertorius sẽ tự tay dập tắt mọi hy vọng quay trở về Rome của chính mình. Nhiều khả năng hơn, người Lusitani nhận thức được rằng họ không thể đánh bại hoàn toàn La Mã; do đó, hy vọng tốt nhất của họ là hỗ trợ thiết lập một chính quyền mới tại Rome có thiện chí với họ. Cũng theo Spann, lý do cốt lõi khiến Sertorius chấp nhận lời mời là vì Sertorius ngày càng nhận ra một thực tế phũ phàng: Sulla và chính quyền mới sẽ không bao giờ ân xá cho mình cùng các đồng sự, cũng như không có bất kỳ cơ hội hòa giải nào.

Sau khi đánh bại một hạm đội nhỏ La Mã do Aurelius Cotta chỉ huy tại Mellaria, Sertorius đã đổ bộ thành công lên bán đảo Iberia tại Baelo, gần Cột trụ Hercules (Gibraltar ngày nay). Theo ghi chép của Plutarch, Sertorius tiến vào Lusitania trước để tổ chức và tập hợp các bộ tộc, sau đó mới quay trở lại thung lũng Baetis và đánh bại lực lượng La Mã do Lucius Fufidius (nhiều khả năng là Tổng đốc tỉnh Hispania Ulterior) chỉ huy. Tuy nhiên, nhà nghiên cứu Philip Spann đưa ra góc nhìn hợp lý hơn, Trận chiến sông Baetis nhiều khả năng đã diễn ra ngay trên đường Sertorius đang hành quân tiến vào Lusitania, thay vì sau khi Sertorius đã tới đó.

Sau chiến thắng tại sông Baetis, Quintus Sertorius đã nắm quyền kiểm soát phần lớn tỉnh Hispania Ulterior. Trong khi Sertorius tập trung củng cố quyền lực ở vùng đông nam, và phái vị tướng tin cậy của mình là Lucius Hirtuleius sang tỉnh Hispania Citerior để giải quyết Tổng đốc Cotta và lực lượng còn lại của phe Sulla trên bán đảo Iberia. Lo ngại trước mối dọa ngày càng lớn, chính quyền tại Rome đã nâng cấp Hispania Ulterior thành một Tỉnh thuộc Quan Chấp chính Ngoại tỉnh (proconsular province) và bổ nhiệm Quintus Caecilius Metellus Pius (bạn đồng sự của Sulla năm 80 TCN) làm Tổng đốc mới. Năm 79 TCN, khi Metellus đang trên đường tới, Marcus Domitius Calvinus (người tiếp quản Hispania Citerior từ Cotta) đã tiến quân sang Hispania Ulterior. Tuy nhiên, đường đi của ông đã bị lực lượng của Hirtuleius chặn đứng tại khu vực Consabura.

Hirtuleius tiếp tục sử dụng chiến thuật du kích để làm suy yếu quân đội Domitius Calvinus, dụ đối phương tiến sâu vào nội địa. Cuối cùng, hai bên giao tranh tại sông Anas. Domitius bị đánh bại hoàn toàn; Domitius đã tử trận hoặc bị chính các binh sĩ của mình sát hại khi họ quay sang đào tẩu sang phe nổi dậy.

Metellus, lúc này chưa hay biết về thảm bại của Domitius, đã cử phó tướng Lucius Thorius Balbus đi tiếp viện. Tuy nhiên, Balbus cũng bị đánh bại, lần này là do chính Sertorius trực tiếp cầm quân. Sau cái chết của Domitius Calvinus, Quintus Calidius được bổ nhiệm làm Tổng đốc mới thay thế.

Metellus vốn quen với kiểu chiến tranh chính quy của bộ binh hạng nặng, những khối quân đông đúc, vững chắc, được huấn luyện bài bản để đè bẹp đối thủ trong giao tranh cận chiến. Quân đội này hoàn toàn bất lực khi phải liên tục rượt đuổi những chiến binh di chuyển "nhanh như gió" qua các dãy núi hiểm trở, hay phải chịu đựng cái đói triệt hạ mà không có lều trại hay lửa sưởi như đối phương. Nhờ giáp nhẹ và sự linh hoạt của các chiến binh bản địa Iberia, Sertorius liên tục thay đổi trọng tâm và cục diện trận đánh, khiến Metellus hoàn toàn bế tắc. Metellus lúc này cũng đã già, muốn hưởng thụ an nhàn sau những thời danh vọng trẻ tuổi, trong khi Sertorius đang ở độ tuổi sung sức nhất. Khi Sertorius công khai thách đấu tay đôi, các binh sĩ Metellus đã hò reo cổ vũ chỉ huy bước ra nghênh chiến, rồi chế nhạo khi thấy Metellus từ chối.

Do thiếu các căn cứ vững chắc ở miền trung Hispania, Metellus bắt đầu thiết lập hệ thống đồn bốt nhằm củng cố quyền kiểm soát đối với các thành phố và bộ tộc (đây là chiến lược từng được cha của Metellus áp dụng hiệu quả trong Chiến tranh Jugurtha chống lại vua Jugurtha của Numidia, nơi Metellus từng làm sĩ quan dưới quyền cha mình). Các căn cứ này bao gồm Metellinum (Medellin), Castra Caecilia (Cáceres), Viccus Caecilius và Caecilina. Chiến lược này có thể phát huy tác dụng với một đối thủ yếu hơn, nhưng Sertorius liên tục tung ra các đòn phục kích, đánh và rút dồn dập làm tiêu hao sinh lực đối phương, buộc Metellus sớm phải cầu cứu viện binh.

Lucius Manlius, Tổng đốc tỉnh Gallia Transalpina, đã mang 3 quân đoàn (legions) cùng 1.500 kỵ binh vượt dãy Pyrenees sang tiếp viện. Tuy nhiên, Manlius chạm trán với Hirtuleius gần Ilerda, bị đánh bại và phải rút chạy vào trong thành phố. Hirtuleius vây hãm Ilerda nhưng Manlius đã trốn thoát được. Khi tháo chạy về lại Gaul, Manlius tiếp tục bị tộc người Aquitani phục kích tấn công.

Năm 78 TCN, Metellus quyết định tấn công thành Langobriga (nhiều khả năng là Laccobriga gần Lisbon ngày nay), một đồng minh của Sertorius, nhằm làm răn đe các bộ tộc Celtic rằng Sertorius không đủ sức bảo vệ họ. Biết trước ý đồ, Sertorius đã chủ động tiếp tế, củng cố phòng thủ cho thành phố và thực hiện chiến thuật "tiêu thổ", dọn sạch mọi nhu yếu phẩm xung quanh Langobriga. Hành động này không chỉ buộc Metellus phải rơi vào thế vây hãm kéo dài mà còn nhanh chóng cạn kiệt lương thực. Khi Metellus phái một quân đoàn đi kiếm nhu yếu phẩm, Sertorius đã phục kích đánh tan tành đội quân này, thu giữ toàn bộ lương thực. Không còn gì để nuôi quân, Metellus đành ngậm ngùi dỡ bỏ vòng vây và rút quân về lại vùng duyên hải.

Cũng trong năm 78 TCN, Sulla qua đời tại Rome do nguyên nhân tự nhiên, khiến phe ủng hộ ông rơi vào tình trạng mất đi người lãnh đạo tối cao. Đến năm 77 TCN, Metellus chuyển sang chiến thuật thận trọng hơn, chỉ tập trung cố thủ dọc theo tuyến sông Baetis để nghe ngóng tình hình tại Rome, nơi một cuộc nổi dậy mới đang chực chờ bùng phát. Nhận thấy Metellus không còn là mối đe dọa trực tiếp, Sertorius tạm thời để yên và tập trung lực lượng đi thu phục các bộ tộc ở sâu trong nội địa chưa chịu quy phục chính quyền của mình.

Mối đọa dai dẳng và ngày càng lớn từ Sertorius đã buộc chính quyền tại Rome phải đưa ra các biện pháp quyết liệt. Thượng viện thống nhất trao quyền Quan Chấp chính Ngoại tỉnh (proconsular command) cho Tổng đốc mới của tỉnh Hispania Citerior, đồng thời cử người này đi kèm một lực lượng quân đội đông đảo để hỗ trợ Metellus trong cuộc chiến chống lại phe nổi dậy. Năm 76 TCN, Thượng viện đã thông qua đề xuất của Lucius Marcius Philippus, cử con rể của ông là Gnaeus Pompeius Magnus (Pompey) sang Hispania thay mặt cho hai quan Chấp chính quan (vốn là những người đã từ chối nhận vị trí chỉ huy này). Đáng chú ý, lúc bấy giờ Pompey chưa từng nắm bất kỳ Chính vụ quan (magistrate) chính thức nào. Pompey nhanh chóng chiêu mộ một quân đội gồm 30.000 bộ binh và 1.000 kỵ binh. Quy mô quân đội khổng lồ này chính là minh chứng rõ nhất cho thấy mức độ nghiêm trọng mối đe dọa mang tên Sertorius đối với Rome.

Cũng trong năm 76 TCN, Marcus Perperna đã dẫn theo tàn quân từ cuộc nổi dậy của Chấp chính quan Marcus Aemilius Lepidus từ đảo Sardinia sang hội quân cùng Sertorius. Thực chất, Perperna chỉ miễn cưỡng chấp nhận đặt mình dưới quyền chỉ huy Sertorius. Ban đầu, Perperna đã cho hạm đội tiến sang Liguria để chiêu mộ thêm binh sĩ từ các bộ tộc Liguria và Gaul tại đây. Tuy nhiên, khi binh sĩ dưới quyền hay tin Pompey đang rầm rộ tiến quân về phía bắc để tiêu diệt họ, họ đã đồng loạt yêu cầu Perperna phải đưa toàn quân sang Hispania để hợp lực với Sertorius. Perperna mang đến Tây Ban Nha một lực lượng rất đáng kể gồm 53 đại đội (cohorts - tương đương gần 5,5 quân đoàn).

Nhờ được tăng cường lực lượng mạnh mẽ, Sertorius quyết định tiến công các thành phố phía đông đang công khai ủng hộ phe Sulla. Mục tiêu đầu tiên ông nhắm tới là thành phố Lauron (nằm giữa Valentia và Saguntum). Cùng lúc đó, Pompey đã vượt qua dãy Pyrenees và dẫn quân rầm rộ tiến về phía Sertorius. Pompey đầy tự tin, dự định dập tắt cuộc nổi dậy chỉ bằng một đòn quyết định thông qua việc ép Sertorius vào một trận đánh trực diện để tiêu diệt.

Song song với mũi tiến công đường bộ, Pompey phái một hạm đội do em rể ông là Gaius Memmius (cùng với người hỗ trợ bản địa là Balbus) chỉ huy tiến đánh New Carthage. Mục tiêu của Pompey là chiếm giữ nơi này làm căn cứ hậu phương, từ đó đánh ngược lên phía bắc dọc theo bờ biển. Tuy nhiên, kế hoạch này lập tức phá sản, Memmius vừa đến nơi đã bị cướp biển, lực lượng đồng minh với Sertorius, phong tỏa chặt chẽ ngay trong thành phố, khiến mũi tiến công đường biển này hoàn toàn bị tê liệt và không thể hỗ trợ cho chiến dịch của Pompey.

Trận Lauron

Pompey tiến vào chiến dịch với một quân đội dày dạn kinh nghiệm gồm 30.000 bộ binh và 1.000 kỵ binh (được chiêu mộ từ các cựu binh của chính ông và của Sulla). Rất tự tin vào sức mạnh lực lượng, Pompey lập tức chủ động mở các đợt tiến công. Ngay khi đặt chân đến Hispania, Pompey bắt đầu giải phóng toàn bộ dải duyên hải từ dãy Pyrenees kéo dài đến New Carthage nhằm mở đường hội quân với Metellus, người đang cắm chốt tại Hispania Ulterior. Dù gặt hái được một số thành công ban đầu, Pompey đã gặp phải một gáo nước lạnh khi chạm trán với Sertorius tại thành phố Lauron. Sertorius là người đến Lauron trước và đã triển khai vây hãm thành phố này. Muốn dập tắt đối thủ nhanh chóng, Pompey cho dựng trại ngay sát trại của Sertorius để ép Sertorius phải bước vào một trận chiến trực diện.

Pompey vô cùng hài lòng với cục diện lúc bấy giờ. Pompey tin rằng mình đã dàn trận khéo léo để kẹp chặt Sertorius vào giữa, một bên là bức tường thành Lauron và một bên là đại quân của mình. Pompey còn tự tin phái người đưa tin vào trong thành Lauron, nhắn cư dân ở đây cứ ăn mừng và lên vách thành ngồi xem Sertorius "thưởng thức" cảm giác bị vây hãm ngược ra sao. Khi hay tin, Sertorius cảm thấy hành động này hết sức buồn cười. Ông coi Pompey chỉ là một "học trò của Sulla" và quyết định dạy cho người trẻ tuổi này một bài học đích thực về thuật cầm quân.

Sertorius bắt đầu kế hoạch bằng việc tung lực lượng giáp nhẹ và kỵ binh liên tục quấy rối các đội quân đi kiếm nhu yếu phẩm (lương thảo) của Pompey. Sertorius hạ lệnh cho quân sĩ chỉ tập trung đánh phá các đội kiếm lương ở khu vực gần, đồng thời cố tình để yên cho các đội kiếm lương ở khu vực xa hơn. Sau nhiều ngày liên tục bị tập kích, quân của Pompey mệt mỏi và bắt đầu chuyển toàn bộ hoạt động tìm kiếm lương thảo sang các vùng xa hơn, đúng như dự tính của Sertorius. Ngay trong đêm, Sertorius bí mật xuất quân, ông điều 10 đại đội (cohorts) bộ binh nặng, 10 đại đội bộ binh nhẹ dưới quyền chỉ huy của Octavius Gracinus, cùng 2.000 kỵ binh dưới quyền Tarquitius Priscus rời trại để phục kích toàn bộ lực lượng kiếm lương của Pompey.

Trận Lauron đã trở thành một chiến thắng thuật xuất sắc của phe Sertorius, chứng minh cho Rome thấy rằng cuộc chiến này còn lâu mới kết thúc và Pompey không thể dễ dàng đày ải họ. Tuy nhiên, thật không may cho Sertorius, tướng Metellus phía bên kia chiến tuyến đã đánh bại lực lượng cản đường của Perperna để kịp thời đến giải cứu cho Pompey. Không muốn rơi vào thế "lưỡng đầu thọ địch" khi phải đối đầu với cả hai đại quân cùng lúc, Sertorius đã chủ động chủ động rút quân trong trật tự.

Trận Valentia và Italica

Mở đầu mùa chiến dịch năm 75 TCN, Pompey đã giành chiến thắng lớn trước hai phó tướng của Sertorius là Marcus Perperna và Gaius Herennius trong một trận đánh gần thành phố Valentia. Perperna và Herennius đã mắc sai lầm nghiêm trọng khi quyết định dàn quân đánh trực diện, xuất phát từ suy nghĩ chủ quan rằng họ có thể dễ dàng đè bẹp vị tướng trẻ tuổi Pompey trên chiến trường mở. Tuy nhiên, họ lại chấp nhận giao tranh trong một khoảng không gian vô cùng chật hẹp, bị kẹp giữa bờ sông và vách thành. Điều kiện địa hình này đã mang lại lợi thế tuyệt đối cho các cựu binh dày dạn kinh nghiệm tác chiến cận chiến của Pompey. Trận đánh kết thúc với thất bại thảm hại cho phe nổi dậy, khoảng 10.000 binh sĩ tử trận, bao gồm chính tướng Gaius Herennius. Thành Valentia ngay sau đó bị quân của Pompey chiếm đóng và cướp phá. Hay tin dữ, Sertorius, lúc này đang trực tiếp chiến đấu với Metellus, đã phải gác lại chiến dịch, giao lại quyền chỉ huy ở Hispania Ulterior cho Lucius Hirtuleius để vội vã hành quân về phía đông cứu hoãn cục diện.

Cùng thời điểm đó ở phía tây, Metellus đã chớp thời cơ đánh bại Hirtuleius trong một trận chiến nảy lửa gần thuộc địa Italica của La Mã. Ngay từ lúc bình minh, Hirtuleius đã tập hợp lực lượng và rầm rộ tiến quân về phía trại quân Metellus để khiêu chiến. Nhận thấy đối phương nôn nóng, Metellus cũng cho dàn quân nhưng giữ nguyên lực lượng cố thủ an toàn phía sau hệ thống hào và công sự phòng thủ cho đến tận giữa trưa. Thời tiết khi đó cực kỳ oi nóng. Binh sĩ quân Hirtuleius phải đứng phơi nắng suốt nhiều giờ liền nên nhanh chóng bị vắt kiệt sức lực và ngột ngạt vì nắng nóng. Trái lại, các quân đoàn La Mã của Metellus vẫn giữ được thể lực tương đối sung sức nhờ ở trong bóng râm và được nghỉ ngơi. Việc quân nổi dậy phải đứng chịu trận suốt nhiều giờ trước trại đã cho Metellus thừa thời gian để quan sát kỹ lưỡng đội hình đối phương và đưa ra phương án tác chiến tối ưu, Metellus nhận thấy Hirtuleius đặt những đơn vị tinh nhuệ và mạnh nhất của mình ở khu vực trung tâm hàng ngũ. Khi trận chiến chính thức khai hỏa, Metellus chủ động cho lực lượng trung tâm của mình lùi lại cố thủ, đồng thời dồn toàn lực tập trung đè bẹp hai cánh của đối phương. Sau khi đánh tan hai cánh, quân Metellus nhanh chóng khép góc, khép chặt gọng kìm vây hãm toàn bộ lực lượng trung tâm quân Hirtuleius.

Tại Italica, Hirtuleius phải trả giá đắt khi tổn thất tới 20.000 quân. Rút kinh nghiệm sâu sắc sau thảm bại, Hirtuleius dẫn tàn quân tháo chạy lên phía bắc để hội quân cùng Sertorius, người lúc này đang trực tiếp dàn quân đối đầu với Pompey. Ở phía sau, Metellus lập tức xua quân truy kích, quyết tâm tận dụng tối đa lợi thế chiến thắng để tạo thế kẹp chả, đưa Sertorius vào bẫy giữa đại quân của mình và Pompey.

Trận Sucro và Saguntum

Sau khi hay tin Hirtuleius bị đánh bại và mất toàn bộ quân đội tại Italica, Sertorius nhận ra ông phải nhanh chóng tiêu diệt Pompey trước khi đại quân của Metellus kịp từ phía tây tiến sang hội quân. Về phía Pompey, vì lý do nào đó, ông cũng chấp nhận lời khiêu chiến. Cả hai bên lập tức dàn trận chuẩn bị cho một cuộc đụng độ trực diện. Hai bên bước vào một trận chiến khốc liệt tại khu vực Sông Sucro. Tại cánh trái của Pompey, Sertorius trực tiếp cầm quân đè bẹp cánh này, bản thân Pompey dù đã nỗ lực xông xáo để xóc lại tinh thần cho binh sĩ đang vỡ trận nhưng bất thành, cuối cùng buộc phải bỏ chạy khỏi chiến trường để giữ mạng. Tại cánh còn lại, Phó tướng Afranius của Pompey lại đánh bại lực lượng đối diện quân Sertorius. Trận đánh kết thúc với kết quả hòa bất phân thắng bại, khi lợi thế ở hai cánh của hai bên tự triệt tiêu lẫn nhau.

Hay tin Metellus đang tiến sát, Sertorius chủ động cho quân rút vào sâu trong nội địa, kéo theo sự truy đuổi sát sao của cả Pompey lẫn Metellus. Khi đến một thị trấn có tên là Saguntum (nhiều khả năng không phải là thành phố cảng Saguntum nổi tiếng mà là một thị trấn trùng tên ở sâu trong nội địa), binh sĩ của Sertorius, do đã quá mệt mỏi với chiến thuật du kích kéo dài, đã gây áp lực buộc ông phải chấp nhận một trận đánh chính quy trực diện với lực lượng hiệp đồng của đối phương. Trận chiến tại Saguntum tiếp tục kết thúc mà không có bên nào giành thắng lợi tuyệt đối. Tuy nhiên, đây lại là một đòn đau đối với Sertorius, lực lượng của ông chịu tổn thất cực kỳ nghiêm trọng về quân số và buộc phải tiếp tục rút lui sâu hơn nữa vào vùng nội địa.

Tái thiết lực lượng

Sau những tổn thất nghiêm trọng tại Saguntum, Sertorius chủ động dẫn quân rút về Clunia, một thị trấn pháo đài kiên cố thuộc vùng Celtiberia, nhằm kéo theo sự truy đuổi của cả hai đại tướng La Mã là Metellus và Pompey. Tại Clunia, Sertorius đã triển khai một kế hoạch tác chiến vô cùng mưu trí. Sertorius kiên cường thủ vững pháo đài, chịu đựng cuộc vây hãm của liên quân Pompey và Metellus để "gạt chân", giam chân toàn bộ bộ chỉ huy cùng đại quân đối phương tại đây. Trong lúc đối phương bị thu hút hoàn toàn vào cuộc vây hãm, các tay chân thân tín của Sertorius ở các vùng đất khác đã âm thầm chiêu mộ binh sĩ, huấn luyện và tái thiết lại một lực lượng quân đội hoàn toàn mới. Ngay khi quân đội mới đã sẵn sàng chiến đấu, Sertorius đã thực hiện một cuộc rút lui tài tình, phá vỡ vòng vây tại Clunia để thoát ra ngoài an toàn và hội quân thành công với lực lượng mới tái lập.

Chiến dịch năm 74 TCN

Chiến sự năm 74 TCN không được ghi chép lại thật đầy đủ. Trong mùa đông trước đó, tướng Metellus (lúc này cắm quân tại Gaul) đã nhận được hai quân đoàn (legions) viện binh. Khi mùa chiến dịch bắt đầu, Metellus tiến quân qua dãy Pyrenees để hội quân cùng Pompey, tập trung đánh phá khu vực sinh sống của các bộ tộc Celtiberia và Vaccaei. Nhìn chung, thế lực quân Sertorius trong năm này đã bị bào mòn đáng kể. Theo sử gia Frontinus, Metellus thậm chí còn gặp may mắn trong chiến dịch năm đó:

Nhằm duy trì kỷ luật quân sĩ, Metellus phao tin rằng ông có thông tin tình báo về một cuộc phục kích của đối phương, đồng thời hạ lệnh nghiêm cấm bất kỳ ai được rời khỏi đội hình hoặc bỏ cờ hiệu. Mục đích ban đầu chỉ là để rèn luyện tính kỷ luật, nhưng quân đội của ông lại bất ngờ chạm trán với một cuộc phục kích thật sự. Nhờ đã trong tư thế chuẩn bị sẵn sàng, các binh sĩ đã bình tĩnh phản công và xử lý gọn gàng mối đe dọa.

Pompey gặp ít may mắn hơn khi vây hãm thành Palentia. Ngay khi Sertorius dẫn quân xuất hiện giải vây, Pompey đã không dám ở lại quyết chiến mà chủ động rút lui trước khi Sertorius kịp giao tranh. Kể từ thời điểm đó, Pompey phối hợp chặt chẽ hơn với Metellus, cả hai luôn giữ khoảng cách đủ gần để sẵn sàng hỗ trợ nhau khi cần. Ở phía tây, Phó tướng Marcus Perperna đã luồn qua lực lượng La Mã đang tác chiến ở nội địa, tiến ra bờ biển phía tây bán đảo Iberia và đánh chiếm thành phố Portus Cale. Ở phía đông, sau khi củng cố lại tường thành Palentia, Sertorius bất ngờ ngoặt sang hướng đông tiến vào thung lũng sông Ebro. Ông đánh úp lực lượng La Mã đang vây hãm thị trấn pháo đài Calgurris, tiêu diệt khoảng 3.000 quân địch.

Thượng viện Rome đã cử Đô đốc Antonius dẫn một hạm đội sang mở chiến dịch trên biển nhằm triệt hạ lực lượng hải quân và duyên hải của Sertorius. Antonius nỗ lực giải vây cho thành Emporion, nhưng không đạt được nhiều tiến triển trước sự cố thủ kiên cường của phe Sertorius. Cuối cùng, Antonius bị gọi về do Thượng viện cần hạm đội của ông cho một chiến trường khác.

Vào cuối mùa chiến dịch năm 74 TCN, Pompey đưa quân về đóng trại mùa đông tại tỉnh Gallia Transalpina (miền nam nước Pháp), nơi Thống đốc Fronteius đã chuẩn bị sẵn kho lương tiếp tế. Tận dụng khoảng thời gian này, Pompey đã gửi nhiều lá thư khẩn cấp về Rome. Trong đó, bức thư chấn động gửi Thượng viện đã được sử gia Sallust ghi chép và lưu giữ lại:

Từ thời trai trẻ, tôi đã kinh qua biết bao nguy hiểm và gian khổ, dẫn dắt các đại đoàn đánh đuổi những kẻ thù nguy hiểm nhất của các ngài để mang lại bình yên cho đất nước. Thế nhưng, thưa các Nghị sĩ, giờ đây khi tôi chinh chiến xa nhà, những gì các ngài đối xử với tôi chẳng khác nào tôi đang cầm vũ khí chống lại các ngài, chống lại quê hương và thần linh tổ tiên!

Bất chấp tuổi trẻ của tôi, các ngài đã bỏ mặc tôi tự sinh tự quản trong cuộc chiến tàn khốc nhất. Các ngài đã đẩy tôi và một quân đội trung thành vào cái chết cay đắng nhất: cái chết vì chết đói. Đây có phải là những gì nhân dân La Mã kỳ vọng khi gửi con em họ ra chiến trường? Và sau khi chịu biết bao thương tích, đổ máu vì tổ quốc, đây là phần thưởng họ nhận được sao?

Khi đã mệt mỏi với việc viết thư và gửi sứ giả vô ích, tôi đã dùng sạch tài sản cá nhân và thậm chí là uy tín tín dụng của mình. Trong ba năm qua, các ngài chỉ tiếp tế cho tôi vỏn vẹn lượng nhu yếu phẩm đủ dùng cho một năm!

Nhân danh các vị thần bất tử! Các ngài nghĩ tôi là gì, một kho báu, hay một kẻ có thể vận hành một quân đội mà không cần lương thực lẫn quân lương? Tôi thừa nhận mình bắt đầu cuộc chiến này với nhiều nhiệt huyết hơn là sự tính toán. 40 ngày sau khi các ngài trao cho tôi danh hiệu tướng lĩnh hờ, tôi đã tự mình chiêu mộ một quân đội. Khi kẻ thù [tức Perperna] đang đe dọa Ý, tôi đã đánh đuổi chúng từ dãy Alps sang Hispania, mở ra một con đường vượt núi vượt trội hơn nhiều so với con đường của Hannibal. [...]

Dù bị áp đảo về quân số và chỉ có trong tay những binh sĩ thiếu kinh nghiệm, tôi vẫn chống đỡ được đợt tấn công đầu tiên của một Sertorius bách chiến bách thắng. Sau đó, tôi trải qua mùa đông không phải trong sự an nhàn hay ở các đô thị, mà là trong lều trại giữa những kẻ thù hung tàn nhất.

Tôi có thật sự phải diễn giải lại các trận đánh, các chiến dịch, hay những thành phố đã bị phá hủy và đánh chiếm không? Thực tế đã tự lên tiếng: việc đánh chiếm trại địch ở Sucro, trận chiến trên sông Turia, việc tiêu diệt tướng địch Gaius Herennius cùng toàn bộ quân đội của hắn, rồi chiến thắng ở Valentia, các ngài đều biết quá rõ.

Thế mà, thưa các ngài, đáp lại tất cả những điều đó, chúng tôi nhận lại sự thiếu thốn và đói khát. Cả quân đội của tôi lẫn quân đội kẻ thù đều đang ở trong cùng một hoàn cảnh: chẳng ai có quân lương, và cả hai đều có thể tiến về Ý để lấy nó!

Hãy ghi nhớ điều này và xin hãy cẩn trọng với lời cảnh báo của tôi, các ngài sẽ không muốn chính tay tôi phải tự đứng ra lấy những gì mình cần đâu! Những phần đất thuộc Hispania Citerior không rơi vào tay địch thực chất lại là gánh nặng tốn kém, bởi ngoài các thành phố duyên hải, cả chúng tôi lẫn Sertorius đã tàn phá nó đến mức kiệt quệ hoàn toàn. Tỉnh Gaul đã viện trợ tiền bạc và lương thực cho Metellus vào năm ngoái, nhưng năm nay mất mùa và bản thân tỉnh này còn khó tự nuôi sống mình.

Vì vậy, tôi đã hết lựa chọn, hết tiền và hết cả tín dụng. Quyền quyết định thuộc về các ngài. Hoặc là các ngài giải cứu tình thế, hoặc quân đội của tôi sẽ kéo về Ý và mang theo cả cuộc chiến này về đó. Đó không phải là điều tôi muốn, nhưng tôi đã cảnh báo trước rồi đấy!

Lời đe dọa kéo quân về Ý của Pompey đã làm chấn động giới quý tộc tại Rome. Nhận thấy ngân kho nhà nước đang cạn kiệt trong khi mối đe dọa từ Sertorius ngày càng đáng sợ, giới tinh hoa La Mã đã phải cuống quýt đứng ra tổ chức một chiến dịch quyên góp quỹ khẩn cấp. Nhiều quý tộc đã chấp nhận móc tiền túi từ tài sản tư nhân của mình để đài thọ quân lương, tránh nguy cơ Pompey đưa đại quân về san bằng chính thủ đô.

Vào năm 73 TCN, sự rạn nứt giữa hai thành phần người La Mã và người bản địa trong liên minh Sertorius ngày càng trở nên nghiêm trọng. Trước đó, tướng Metellus đã treo thưởng 100 ta-lê bạc cùng 20.000 mẫu đất cho bất kỳ người La Mã nào phản bội và nộp mạng Sertorius. Để tự bảo vệ mình, Sertorius đã thay thế toàn bộ vệ sĩ người La Mã bằng các chiến binh người Iberian. Hành động này làm dấy lên sự bất bình sâu sắc trong cộng đồng người La Mã và Italic tại căn cứ của Sertorius, vì họ cho rằng vị chỉ huy không còn tin tưởng mình nữa. Một nhóm người La Mã bắt đầu lên kế hoạch lật đổ Sertorius, cho rằng ông ngày càng trở nên thất thường và hoang tưởng. Theo ghi chép của nhà sử học Plutarch, nhóm phản bội này còn cố tình đối xử hà khắc với các tộc người bản địa rồi đổ lỗi là do lệnh của Sertorius, nhằm phá hoại uy tín của ông mà ông không hề hay biết. Phần lớn các sử gia cho rằng Perperna đã ra tay ám sát Sertorius vào năm 72 TCN, dù cũng có những luận điểm thuyết phục cho rằng sự việc diễn ra ngay trong năm 73 TCN.

Marcus Perperna đã dàn xếp mời Sertorius đến dự một tiệc mừng để ăn mừng một chiến thắng giả định. Trong khi hầu hết các bữa tiệc trước đây Sertorius tham dự đều diễn ra rất mực thước và trang trọng, thì tiệc mừng này lại được cố tình tổ chức một cách thô tục nhằm làm phật lòng vị tướng tài ba. Ý đồ của Perperna là muốn chọc tức Sertorius khiến ông rời bàn tiệc đi ra ngoài đám đông, nơi họ dễ dàng ra tay hơn, bởi dù đã có tuổi, Sertorius vẫn là một chiến binh vô cùng thiện chiến. Cảm thấy ghê tởm trước khung cảnh dung tục, Sertorius nằm xoay người trên ghế nằm, cố tình ngó lơ tất cả. Nhận thấy kế hoạch không như ý, Perperna lập tức phát tín hiệu cho các đồng mưu. Nhóm sát thủ lập tức lao vào xâu xé và sát hại Sertorius ngay tại chỗ khi ông hoàn toàn không có sự phòng bị.

Hay tin Sertorius chết, một số đồng minh người Iberian đã cử sứ giả đến xin hòa giải với Pompey hoặc Metellus, số còn lại đơn giản là bỏ về quê nhà. Perperna vẫn nắm quyền kiểm soát một phần lực lượng người La Mã đảo tẩu, nhưng ông ta cần một chiến thắng nhanh chóng để gầy dựng lại lòng tin của binh sĩ. Tuy nhiên, Pompey đã giăng sẵn một cái bẫy hoàn hảo: ông giả vờ rút lui để dụ đối phương vào thế phục kích. Nhà quân sự Frontinus ghi lại:

Pompey bố trí quân rải rác ở những vị trí hiểm hóc có thể phục kích. Sau đó, ông giả vờ sợ hãi rút lui, kéo kẻ địch đuổi theo mình. Khi kẻ địch đã hoàn toàn lọt vào trận địa phục kích, ông cho đại quân quay đầu lại tấn công dồn dập, tàn sát đối phương cả ở mặt trước lẫn hai bên sườn.

Cụ thể, Pompey dùng 10 đại đội làm mồi nhử. Ông cố tình để lực lượng này bị tấn công khi đang phân tán trên diện rộng (có thể là đang kiếm lương thảo). Khi bị đánh, 10 đại đội này tháo chạy, kéo toàn bộ quân của Perperna rơi thẳng vào hàng ngũ phục kích của đại quân Pompey. Ngay khi chủ lực Pompey đánh xốc ra từ chỗ nấp, 10 đại đội mồi nhử cũng lập tức quay đầu ép ngược trở lại. Cuộc thảm sát diễn ra vô cùng nhanh chóng và mang tính quyết định.

Chiến thắng phục kích của Pompey đã minh chứng cho nhận xét đầy mỉa mai của Plutarch: "Perperna dở tệ trong việc chỉ huy cũng như khi làm kẻ phục tùng". Để xin giữ lại mạng sống, Perperna đã cầu xin Pompey và hứa sẽ nộp lại toàn bộ thư từ của Sertorius, những tài liệu ghi chép lại các mối liên hệ kín giữa Sertorius với các giới chức cao cấp nhất trong chính quyền và xã hội La Mã. Pompey tỏ ý đồng ý tiếp nhận, nhưng ngay khi gom đủ tài liệu, ông đã cho đốt sạch tất cả nhằm ngăn chặn nguy cơ bùng phát một cuộc nội chiến mới tại Rome. Ngay sau đó, Pompey ra lệnh xử tử Perperna cùng toàn bộ những kẻ đã tham gia vào vụ ám sát Sertorius. Sau trận đánh cuối cùng này (được cho là diễn ra gần thủ phủ Osca của Sertorius), Chiến tranh Sertorius về cơ bản đã đi đến hồi kết.

Theo góc nhìn của nhà sử học Scullard, cách xử trí của Pompey đối với bán đảo Hispania (Tây Ban Nha) sau chiến tranh được đánh giá là khá nhân đạo, nhất là khi so sánh với những hình phạt tàn khốc mà chính quyền La Mã thường áp dụng cho kẻ phản quốc và lực lượng nổi dậy. Thay vì thực hiện các cuộc trả thù đẫm máu, Pompey đã áp dụng chính sách thu phục và hòa giải dân tộc, quyền công dân La Mã đã được trao cho nhiều người trước đây từng ủng hộ phe Sertorius. Đối với nhóm những kẻ chống đối cực đoan và ngoan cố nhất, Pompey chọn phương án tái định cư và di dời họ đến vùng Lugdunum Convenarum thuộc phía nam xứ Gaul (Pháp ngày nay) để dễ dàng quản lý và triệt tiêu mầm mống nổi dậy.

• Năm 80 TCN: Sertorius cùng một quân đội nhỏ đổ bộ tại Baelo (gần Cột trụ Hercules).
• Năm 80 TCN: Tại cửa sông Baetis, Sertorius đánh bại lực lượng của Fufidius (nhiều khả năng là Thống đốc La Mã của tỉnh Hispania Ulterior).
• Năm 80 TCN: Hirtuleius (phó tướng của Sertorius) đánh bại Domitius Calvinus (Thống đốc tỉnh Hispania Citerior) trên bờ sông Anas.
• Năm 80/79 TCN: Sertorius đánh bại Lucius Thorius Balbus (một phó tướng của Chấp chính quan Metellus Pius).
• Năm 79 TCN: Metellus tiến quân vào Hispania; Sertorius bắt đầu làm tiêu hao lực lượng của ông bằng chiến thuật du kích.
• Năm 79/78 TCN: Hirtuleius đánh bại Lucius Manlius (Thống đốc tỉnh Gallia Transalpina) và buộc ông này phải rút chạy về Gaul.
• Năm 78 TCN: Metellus cố gắng chiếm thành Langobriga, nhưng Sertorius đã bẻ gãy nỗ lực của ông.
• Năm 77 TCN: Sertorius củng cố quyền lực, giành quyền kiểm soát phần lớn bán đảo Iberia.
• Năm 77 TCN: Thượng viện cử Gnaeus Pompey Magnus cùng một quân đội lớn sang tăng viện cho Metellus.
• Năm 76 TCN: Pompey bị thất thủ về mặt chiến thuật và bị đánh bại tại Trận Lauron (hai phần ba quân đội của ông vẫn sống sót và ông vẫn là một lực lượng đáng gờm).
• Năm 76 TCN: Gaius Memmius (quan tài vụ dưới quyền Pompey) chiếm được New Carthage, nhưng bị các đồng minh của Sertorius phong tỏa.
• Năm 75 TCN: Pompey đánh bại Herennius và Perperna tại Trận Valentia.
• Năm 75 TCN: Metellus đánh bại Hirtuleius tại Trận Italica.
• Năm 75 TCN: Pompey và Sertorius đụng độ trong Trận Sucro bất phân thắng bại; Sertorius rút quân vào sâu trong nội địa.
• Năm 75 TCN: Sertorius giao tranh với cả Metellus lẫn Pompey tại Trận Saguntum; Sertorius tiếp tục rút quân sâu hơn vào nội địa.
• Năm 75 TCN: Metellus và Pompey vây hãm Sertorius tại Clunia; Sertorius phá vỡ vòng vây của họ và tẩu thoát thành công.
• Năm 74 TCN: Pompey và Metellus mở chiến dịch tấn công các đồng minh của Sertorius.
• Năm 74 TCN: Sertorius đánh đuổi Pompey khỏi Palentia.
• Năm 74 TCN: Perperna chiếm Cale nằm ở bờ biển phía tây Hispania.
• Năm 74 TCN: Sertorius cho xây dựng lại tường thành Palentia.
• Năm 74 TCN: Sertorius tiến quân vào thung lũng Ebro và đánh bất ngờ lực lượng La Mã đang vây hãm Calgurris (tiêu diệt 3.000 quân vây hãm).
• Năm 74 TCN: Antonius (một đô đốc La Mã) cố gắng giải vây cho cuộc vây hãm Emporion của phe Sertorius nhưng thất bại và bị triệu hồi.
• Năm 74 TCN: Pompey gửi bức thư nổi tiếng cho Thượng viện, đe dọa sẽ dẫn quân ngược về Rome trừ khi Thượng viện gửi thêm ngân sách và quân tiếp viện.
• Năm 73 TCN: Metellus treo thưởng cho bất kỳ ai sát hại được Sertorius.
• Năm 73 TCN: Sự chia rẽ ngày càng lớn xuất hiện trong nội bộ phe Sertorius.
• Năm 73 TCN: Perperna cùng những kẻ đồng mưu ám sát Sertorius ngay trong một yến tiệc.
• Năm 72 TCN: Pompey phục kích quân đội của Perperna và đè bẹp những tàn quân cuối cùng của phe Sertorius.

• Philip Matyszak, Sertorius và cuộc đấu tranh giành Tây Ban Nha, Pen & Sword Military, Barnsley (2013) ISBN 978-1-84884-787-3
• Philip Spann, Quintus Sertorius và Di sản của Sulla, University of Arkansas Press (1987) ISBN 978-0-938626-64-0