Urmiye veya Urumiye (Azerice: اورمو, Urmu, اورمیه, Urumiyə; Farsça: ارومیه, Kürtçe: Ûrmiye, Orumieh, Süryanice: ܐܘܪܡܝܐ, Wurmê; Eski adı: رضائیه, Rızaiye), İran'ın Güney Azerbaycan bölgesinde yer alan, idari Batı Azerbaycan Eyaleti'nin yönetim merkezi olan şehir.
Şehir, bağlı olduğu eyaletin orta kısmında, Urmiye Gölü ile Türkiye sınırı arasında karayoluyla Türkiye sınırına 50 km uzaklıkta kendi adıyla anılan ovada kuruludur.
Şehrin tarihi
Adının kaynağı
Urmiye, kadim bir şehirdir. Pek çok medeniyete ev sahipliği yapmıştır. Öneminden dolayı çevresindeki medeniyetler ve milletler tarafından da tanınan her dilde farklı bir şekilde anılan bir şehirdi. Şehre Suriyeliler ve Araplar 'Urmiya', Ermeniler 'Ormi', Persler 'Urumi', Türkler 'Urumiye' demişlerdir. Kelimenin kaynağı tam olarak bilinmemektedir ama Süryanice 'su beşiği' anlamına gelen 'ur-mia' 'dan geldiği tahmin edilmektedir. Asuri kaynaklarında Urmiye Gölü çevresindeki Manna Devleti kayıtlarında 'Urmeyate' adında bir yer belirtilir. Fakat bu ismin şehrin adının kaynağı olması mümkün görülmemektedir çünkü eski Fars kaynaklarında bu isme hiç rastlanmaz.
20. yüzyıl
1914 yılının sonlarında, Enver Paşa komutasındaki Osmanlı kuvvetleri, Osmanlı İmparatorluğu’nu savaşa sokma amacıyla bölgede gizli faaliyetlerini artırdı. I. Dünya Savaşı sırasında şehir, takip eden iki yıl boyunca Rusya İmparatorluğu kuvvetleri ile Osmanlı birlikleri ve onların Kürt müttefikleri arasında birkaç kez el değiştirdi. 1914 yılında, Rusya’ya karşı savaş ilanından önce, Osmanlı kuvvetleri İran sınırını aşarak Hristiyan köylerini yok etti. Eylül sonu ve Ekim 1914’teki geniş çaplı saldırılar birçok Asuri köyünü hedef aldı ve saldırganlar Urmiye’ye kadar yaklaştı. Osmanlı saldırıları nedeniyle sınır boyunca yaşayan binlerce Hristiyan Urmiye’ye kaçtı. 1915 Ocak ayının başlarında Rusların Azerbaycan’dan çekilmesi sırasında birçok Hristiyan kaçtı ve 20.000 ila 25.000 mülteci Urmiye’de mahsur kaldı. Yaklaşık 18.000 Hristiyan, şehirdeki Presbiteryen ve Lazarist misyonlarına sığındı. Misyon yerleşkelerine saldırı konusunda isteksizlik olsa da, birçok kişi hastalık nedeniyle hayatını kaybetti. Şubat ile Mayıs ayları arasında (Osmanlı kuvvetlerinin çekildiği dönemde), Urmiye’de Hristiyanlara karşı toplu infaz, yağma, kaçırma ve zorla para alma kampanyası yürütüldü. Lazarist yerleşkesinde 100’den fazla erkek tutuklandı ve (Tergaver piskoposu Mar Dinkha dahil) onlarcası 23–24 Şubat tarihlerinde idam edildi. Rus ordusu 1915’in ilerleyen dönemlerinde yeniden ilerledi.Şablon:Kaynak needed Ancak 1917’deki Rus Devrimi sonucunda Rusya’nın çekilmesinin ardından yaklaşık 5.000 Asuri ve Ermeni milis bölgede güvenliği sağladı; ancak bu milisler sık sık yetkilerini kötüye kullanarak Müslümanları sebepsiz yere öldürdü. 1918 Şubat’tan Temmuz’a kadar bölge Urmiye çatışmaları kapsamında etnik şiddete sahne oldu. 22 Şubat’ta yerel Müslümanlar ve İranlı vali, Urmiye’deki Hristiyan milislere karşı ayaklanma başlattı. Ağa Petros liderliğindeki daha iyi organize olmuş Hristiyanlar ayaklanmayı sert biçimde bastırdı; yüzlerce (muhtemelen binlerce) kişi öldürüldü. 16 Mart’ta Mar Shimun ve birçok koruması, muhtemelen Asuri ayrılıkçılığından endişe eden İranlı yetkililerin teşvikiyle, bir ittifakı görüşmek üzere buluştukları sırada Kürt lider Simko Şikak tarafından öldürüldü. Asuriler bunun ardından öldürme ve yağma eylemlerine girişti; Simko’yu bulamayınca İranlı yetkilileri ve sivilleri hedef aldılar. Kürtler ise mezhep veya etnik köken gözetmeksizin Hristiyanları katletti. Hristiyanlar Haziran ayında Salmas’ta ve Temmuz başında Urmiye’de katledildi ve birçok Asuri kadın kaçırıldı. Azerbaycan’daki Hristiyan milisler, Temmuz 1918’de bölgeyi işgal eden Osmanlı ordusuna karşı koyamadı. On binlerce Osmanlı ve İranlı Asuri, 18 Temmuz’da Hemedan’a doğru güneye kaçtı; burada İngiliz Dunsterforce birlikleri konuşlanmıştı. Bu kaçış, Ali İhsan Sabis komutasındaki Osmanlı kuvvetlerinin Urmiye’ye yaklaşması nedeniyle gerçekleşti. Osmanlı işgalini, Keldani başpiskoposu Toma Audo da dahil olmak üzere Hristiyanların öldürülmesi ve Urmiye’nin yağmalanması izledi.
Kaçarlar devri
Şehir 1756 yılında Kaçar beyi Muhammed Hasan Han Kaçar tarafından alındı. Onun ölümünden sonra, şehir Afşar beyi Feth Ali Han Afşar tarafından ele geçirilse de Kerim Han Zend tarafından yedi aylık bir kuşatma ile 1759'da Zend Hanedanı'nın hakimiyetine girdi. Zend hanedanı'nın ortadan kalkmasından sonra, Urmiye Afşarları tekrar ayaklansa da başarılı olamadılar.
1828 yılında Urmiye, Rus-İran savaşı sırasında aylarca Rus kuvvetleri tarafından işgal edildi. Valinin yokluğunda şehir, Nacaf-Kulu Han Afşar tarafından idare edilmiştir. Kent yakınlarında, 9 Ocak 2011 tarihinde Iran Air'e ait iç hat seferi yapan bir yolcu uçağı düşmüş, 72 kişi ölmüştür.
Urmiye Gölü Protestoları
Etnik Gerilim
22 Mart 2025 günü on binlerce protestocu sokaklara indi ve Kürtler ve Kürdistan aleyhinde sloganlar attı. Bazı protestocular İran hükûmetinin Urmiye'ye Kürt göçünü teşvik ettiğini ve bu şekilde bölgede demografi mühendisliği gerçekleştirdiğini açıkladı. Söylenen sloganlar arasında Urmiye Türktür, Türk kalacak, Şehitler Ölmez Vatan Bölünmez, Urmiye'nin Türklüğü Tartışılamaz gibi Türkçe ifadeler olduğu belirtildi. 2 gün sonra İran güvenlik güçleri pantürkizm suçlamasıyla 22 göstericiyi gözaltına aldı.
İklim
| Urmiye iklimi | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Aylar | Oca | Şub | Mar | Nis | May | Haz | Tem | Ağu | Eyl | Eki | Kas | Ara | Yıl |
| En yüksek sıcaklık (°C) | 16,4 | 18 | 26 | 26 | 30,6 | 36 | 38 | 38 | 35 | 30 | 22 | 17 | 38 |
| Ortalama en yüksek sıcaklık (°C) | 2,6 | 4,8 | 10,4 | 16,8 | 22,2 | 27,5 | 31,2 | 31,0 | 27,1 | 20,1 | 12,2 | 5,7 | 17,6 |
| Ortalama sıcaklık (°C) | −3,3 | −1,5 | 4,5 | 10,5 | 15,5 | 20,2 | 23,8 | 23,1 | 19,0 | 12,5 | 6,1 | 0,4 | 10,9 |
| Ortalama en düşük sıcaklık (°C) | −6,1 | −4,8 | −0,1 | 5,2 | 9,1 | 12,9 | 16,6 | 15,9 | 11,5 | 6,6 | 1,4 | −3,2 | 5,4 |
| En düşük sıcaklık (°C) | −22,8 | −22 | −19 | −12 | −1,6 | 4 | 10 | 8 | 3,4 | −5 | −13,4 | −20 | −22,8 |
| Ortalama yağış (mm) | 30,2 | 33,2 | 52,3 | 62,2 | 45,6 | 14,2 | 5,5 | 2,1 | 4,4 | 21,8 | 40,0 | 29,7 | 341,2 |
| Kaynak: Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi | |||||||||||||
Demografi
Şehir, tarihi boyunca çeşitli etnik gruplara ev sahipliği yapmıştır. Urmiye'nin erken İslam dönemindeki nüfusu Hristiyandı. 19. yüzyılın sonlarında George Curzon, nüfusun 30 ila 40 bin kişi olduğunu ve bunların başlıca Afşarlar, Nasturiler, Yahudiler ve Ermenilerden oluştuğunu bildirmiştir, diğer kaynaklar ise ayrıca bir Fars topluluğuna da atıfta bulunmuştur. 20. yüzyılın başında şehirde önemli bir Hristiyan azınlık (Asurîler ve Ermeniler) bulunuyordu. Macuç ve İşaya'ya göre, şehir Asurîlerin manevi başkentiydi ve 1830'dan I. Dünya Savaşı'nın sonuna kadar şehirde kurulan dört Hristiyan misyonunun etkisi altında kalmışlardı. 1914 yılında, Ermeni Tehciri ve Sayfo sırasında çok sayıda Asurî ve Ermeni öldürüldü, bu da şehrin demografik yapısında değişikliğe yol açtı. 1929 tarihli Encyclopædia Britannica'nın on dördüncü baskısında, şehrin savaş öncesindeki nüfusu yaklaşık 45 bin olarak tahmin edilmiştir. Nüfusun çoğunluğu Azeri, azınlıkları ise Ermeni ve Nasturilerdi. Rıza Pehlevi döneminde İranlı Asurîler bölgeye geri dönmeye davet edildi ve birkaç bin kişi geri döndü. Günümüzde şehirde yaklaşık 5.000 Asurî yaşamaktadır.
1946 İran krizi ve 1947'de İsrail Devleti'nin kuruluşuna kadar Urmiye'de birkaç bin Yahudi de yaşamaktaydı; onların dili olan Lişan Didan, bugün hâlâ İsrail'de yaşlı bir topluluk tarafından konuşulmaktadır.
ABD Kongre Kütüphanesi'nin Federal Araştırma Bölümü'ne göre, Urmiye bölgesinin nüfusunun yaklaşık %40'ını etnik Azeriler oluşturmaktadır. Şehir sakinlerinin çoğunluğunu Azeriler meydana getirirken, büyük bir Kürt azınlığı, daha küçük sayıda Asurî ve Ermeni azınlığı ile çoğunlukla iş amacıyla şehre göç eden Farsça konuşanlar toplum da vardır.
Nüfusun büyük çoğunluğu, kendi ana dillerine ek olarak İran'ın resmî dili olan Farsçayı da konuşabilmektedir.
