| Puleʻanga: | ʻakau |
| Vahe: | ʻakau matala |
| Haʻa: | lautengaʻiua |
| Haʻa siʻi: | rosidae |
| Holongā: | sapindales |
| Kāinga: | RUTACEAE |
| Kāinga ofi: | Citrus |
| Faʻahinga: | aurantium |
Kola
Fakafaʻafaʻahinga fakasaienisi Hingoa kakato lōua Citrus aurantium L.
Hingoa lea fakapilitānia: Sour/bitter orange, Seville orange
Vakai ki he tala fakalahi:
Commons & Wikispecies
| Puleʻanga: | ʻakau |
| Vahe: | ʻakau matala |
| Haʻa: | lautengaʻitaha |
| Holongā: | poales |
| Kāinga: | mohuku |
| Kāinga ofi: | Sorghum |
| Faʻahinga: | halepense |
Kola
Fakafaʻafaʻahinga fakasaienisi Hingoa kakato lōua Sorghum halepense (L.) Pers.
Hingoa lea fakapilitānia: Johnson grass
Vakai ki he tala fakalahi:
Wikispecies
ʻOku ua ʻa e ngaahi ʻakau ʻoku ui ko e kola ʻi Tongá ni.
- Ko e fuʻu ʻakau lahi ia, ʻoku tatau mo e Citrus vulgaris, mo e hono foʻi fua, ʻoku meimei tatau mo e ngaahi moli kae siʻi ange mo e mahi ange.
- Ko e faʻahinga mohuku, ʻoku tui ʻe he kau saienisi ʻe taha ko e Sorghum sudanense ia, pea ʻikai ko e S. halepense. Ko hono ʻuhinga tatau ko e Andropogon halepensis. ʻOku ngāueʻaki foki maʻa e Sorghum bicolor, ko e faʻahinga kehe (pe tatau ?), ka meimei tatau ʻene ʻasi. Taimi ʻe niʻihi ʻoku ui foki ko hana, kā ko e mohuku kehe ia.
Ko e mohuku ko e ʻakau vaoa taʻefiemaʻu ʻaupito ia. ʻOku ui ko e ʻakau kovi ʻoku mafola mo tupu vao ʻe he palemia ʻi 1927 (lao fakalahi 1988, vahe 128) maʻa Haʻapai mo Vavaʻu, pea ʻi 1929 maʻa Niuatoputapu mo Tafahi.
Hingoa ʻi he ngaahi lea kehe
- moli uʻu (lea fakahaʻamoa, Citrus aurantium)
- tarapī (lea fakakuki, Sorghum bicolor)
Toe meʻa kehe
Tokua naʻe ʻomi ʻa e ngaahi tenga ʻo e kola mohuku ki Tongá ni ʻi he kola hoosi.
Tataku
- https://web.archive.org/web/20070907125948/http://www.hear.org/pier/species/sorghum_halepense.htm
- Hokohoko ngaahi ʻakau; Vaʻa fekumi ngoue Vainī
- Tongan dictionary; C.M. Churchward
- Multipurpose trees for agroforestry in the Pacific islands; R.R. Thaman, C.R. Elevitch, K.M. Wilkinson
