Filamu ya mapigano (kutoka Kiingereza: action film) ni aina ya filamu ambayo kwa kiasi kikubwa huonyesha matukio ya kufuatana, mapigano, mirindimo ya risasi, milipuko, na kazi za hatari (stunts). Maelezo mahususi ya nini kinajumuisha filamu ya mapigano yamekuwa katika mjadala wa kitaaluma tangu miaka ya 1980. Wakati wasomi wengine kama David Bordwell walipendekeza kuwa hizi ni filamu zinazopendelea mandhari ya kuvutia kuliko usimulizi wa hadithi, wengine kama Geoff King walieleza kuwa huruhusu matukio hayo ya kuvutia yaendane na usimulizi wa hadithi. Filamu za mapigano mara nyingi huchanganywa na aina nyingine za filamu, zikijumuika katika mifumo mbalimbali kama vile filamu za vichekesho, filamu za bunilizi ya kisayansi, na filamu za kutisha.
Ingawa neno "action film" au "action adventure film" lilitumika mapema miaka ya 1910, tafsiri ya kisasa kwa kawaida hurejelea filamu iliyokuja na kuingia kwa New Hollywood na kuongezeka kwa mashujaa wasio na sifa za kawaida walioonekana katika filamu za Marekani mwishoni mwa miaka ya 1960 na 1970 wakichota maudhui kutoka kwenye filamu za vita, filamu za uhalifu na Westerns. Aina hizi zilifuatiwa na kile kinachoitwa "kipindi cha asili" katika miaka ya 1980. Hii ilifuatiwa na enzi ya baada ya kipindi cha asili ambapo filamu za mapigano za Marekani ziliathiriwa na filamu za mapigano za Hong Kong na kuongezeka kwa matumizi ya vionjo vya kompyuta katika filamu. Kufuatia mashambulizi ya Septemba 11, kurejea kwa mifumo ya awali ya aina hiyo kulionekana kufuatia filamu za Kill Bill na mfululizo wa filamu za The Expendables.
Scott Higgins aliandika mwaka 2008 katika jarida la Cinema Journal kuwa filamu za mapigano ni moja ya aina za filamu maarufu zaidi na wakati huohuo zinazokosolewa zaidi katika sinema za kisasa, akieleza kuwa "katika mijadala mikuu, aina hii ya filamu mara kwa mara hushambuliwa kwa kupendelea mandhari ya kuvutia kuliko simulizi iliyopangwa vizuri." Bordwell alikariri hili katika kitabu chake, The Way Hollywood Tells It, akiandika kuwa mapokezi ya aina hiyo ya filamu ni kama "ishara ya kile ambacho Hollywood hukifanya vibaya zaidi."
Sifa
Katika jarida la Journal of Film and Video, Lennart Soberson alieleza kuwa aina ya filamu ya mapigano imekuwa mada ya mjadala wa kitaaluma tangu miaka ya 1980. Soberson aliandika kuwa sifa zinazojirudia za aina hiyo ni pamoja na matukio ya kufuatana, mapigano, mirindimo ya risasi, milipuko, na kazi za hatari, wakati wasomi wengine walisisitiza kuwa kuna sifa zaidi za msingi zinazofafanua aina hiyo ya filamu. David Bordwell katika The Way Hollywood Tells It aliandika kuwa watazamaji "huambiwa kuwa mandhari ya kuvutia hushinda usimulizi" katika sinema ya mapigano wakati Wheeler Winston Dixon alikariri kuwa filamu hizi zilitambulika kwa "mandhari ya kuvutia yaliyopitiliza" kama "jaribio la kukata tamaa la kuficha ukosefu wa maudhui." Geoff King alidai kuwa mandhari ya kuvutia yanaweza pia kuwa chombo cha usimulizi, kinyume na kuingiliana nacho. Soberson alieleza kuwa Harvey O'Brien alikuwa na "labda uelewa wenye nguvu zaidi wa aina hii ya filamu", akisema kuwa filamu ya mapigano "inaeleweka vyema kama mchanganyiko wa muundo na maudhui. Inawakilisha wazo na maadili ya mapigano kupitia muundo ambao mapigano, msisimko na harakati ni vitu muhimu zaidi."
O'Brien aliandika zaidi katika kitabu chake Action Movies: The Cinema of Striking Back akipendekeza kuwa filamu za mapigano ni za kipekee na si mfululizo tu wa matukio ya mapigano, akieleza kuwa huo ndio ulikuwa utofauti kati ya Raiders of the Lost Ark (1981) na Die Hard (1988), kwamba ingawa zote zilikuwa filamu kubwa za Hollywood (blockbusters) zenye shujaa anayedhihirisha uanaume na kushinda vikwazo kwa ajili ya suluhisho la kibinafsi na kijamii, John McClane katika Die Hard akifyatua bastola yake ya otomatiki mara kwa mara huku akining'inia kwenye jengo refu hakuendana na taswira ya Indiana Jones katika Raiders akizungusha mjeledi wake ili kuwafukuza wahalifu katika mitaa ya Cairo. Mwandishi na msomi wa Uingereza Yvonne Tasker alipanua mada hii, akieleza kuwa filamu za mapigano hazina picha (iconography) au mazingira yaliyo wazi na ya kudumu. Katika kitabu chake The Hollywood Action and Adventure Film (2015), aligundua kuwa mada zinazofanana zaidi huwa ni harakati za wahusika kutafuta uhuru kutoka kwa ukandamizaji, kama vile shujaa kushinda maadui au vikwazo na migogoro ya kimwili au changamoto, kwa kawaida akipambana na binadamu wengine au wapinzani kutoka anga za mbali.
Kufikia masomo ya uchambuzi wa aina za filamu ya mwishoni mwa miaka ya 2010, neno "genre" (aina) lenyewe mara nyingi hubadilishwa au kuongezewa na maneno "mode" (mfumo) na "narrative form" (muundo wa usimulizi) huku maneno yote matatu yakitumiwa kwa kubadilishana. Johan Höglund na Agnieszka Soltysik Monnet walisema kuwa tofauti kati ya dhana hizi ni ngumu kueleweka, lakini walieleza kuwa "genre" inaweza kufafanuliwa kama inayomilikiwa na nyakati maalum za kihistoria na kitamaduni wakati "mode" na "form" vinaweza kurejelea muundo mpana unaofanya kazi katika nyanja pana ya kihistoria na kitamaduni. Katika kitabu chao Action Cinema Since 2000 (2024), Tasker, Lisa Purse, na Chris Holmlund walieleza kuwa kufikiria mapigano kama "mode" (mfumo) kunasaidia zaidi kuliko kuyafikiria kama "genre" (aina). Waandishi hao watatu walipendekeza kuwa mapigano huweka muundo wa namna fulani ya utengenezaji na utazamaji wa filamu unaovuka mipaka ya aina bila kuifunika, wakieleza kuwa tovuti kama IMDb na Wikipedia mara chache huweka alama kwenye filamu kwa aina moja tu na kwamba huduma za utiririshaji (streaming services) kama Amazon Prime na Netflix vivyo hivyo hupunguza kile kinachouzwa na kupokelewa kama filamu ya mapigano.
Historia
Katika sinema za kimataifa, kuna mienendo mikuu miwili katika filamu za mapigano: filamu za mapigano za Hollywood na mtindo wake unaoigwa kote ulimwenguni, na upande wa pili ni filamu za sanaa ya mapigano (martial arts) za lugha ya Kichina. Mizizi ya filamu za mapigano inaanzia mwanzo kabisa wa sinema, lakini ilikuwa katikati ya karne ya 20 ambapo filamu za mapigano zilikua na kuwa aina (genre) inayotambulika yenyewe badala ya kuwa mkusanyiko wa aina nyingine za filamu kama vile Westerns, swashbucklers au filamu za matukio (adventure films).
Filamu zimeelezewa kama "filamu za mapigano" (action films) au "filamu za mapigano na matukio" (action-adventure films) mapema tangu miaka ya 1910. Ni kufikia miaka ya 1980 tu ambapo neno "action" kama aina ya kipekee lilianza kutumika mara kwa mara katika masuala ya matangazo na taratibu za mapitio ya filamu.
Filamu za mapigano za Hong Kong
Filamu za kwanza za sanaa ya mapigano za lugha ya Kichina zinaweza kufuatiliwa kwenye sinema za Shanghai mwishoni mwa miaka ya 1920. Filamu hizi zilikuwa maarufu kipindi hicho, zikijumuisha karibu asilimia 60 ya jumla ya filamu zote za Kichina. Man-Fung Yip alieleza kuwa filamu hizi zilikuwa "tulivu kiasi" kwa viwango vya sasa. Aliandika kuwa zilikosa aina ya mpangilio wa mapigano (action choreography) wa kuvutia kama unavyotarajiwa leo na zilikuwa na vionjo maalum duni na vya msingi. Filamu hizi zilianza kushambuliwa sana na maafisa wa serikali na wasomi wa kitamaduni kwa madai ya kuwa na mienendo ya kishirikina na kianaki, jambo lililopelekea kupigwa marufuku mwaka 1932. Haikuwa hadi kituo cha utengenezaji wa filamu za kibiashara za Kichina kilipohamishiwa kutoka Shanghai kwenda Hong Kong mwishoni mwa miaka ya 1940 ndipo sinema za sanaa ya mapigano zilifufuliwa. Filamu hizi zilikuwa na sifa nyingi za kipindi kilichopita. Katika kipindi hiki, zaidi ya filamu 100 zilitokana na matukio ya shujaa wa kweli wa kienyeji wa Cantonese, Wong Fei-hung, ambaye alionekana kwa mara ya kwanza kwenye filamu mwaka 1949. Filamu hizi zilisambaa zaidi ndani ya Hong Kong na maeneo yanayozungumza Kikantonese yenye watu wa asili ya China (diaspora). Yip aliendelea kusema kuwa filamu hizi za Hong Kong bado zilikuwa nyuma katika viwango vya urembo na ufundi ikilinganishwa na filamu kutoka Marekani, Ulaya, na Japani katika kipindi hicho.
Yip alielezea sinema ya Japani kama iliyoendelea zaidi barani Asia wakati huo. Hii ilionyeshwa na mafanikio ya kimataifa ya filamu za Akira Kurosawa kama vile Rashomon (1950). Aina ya filamu inayojulikana kama chanbara ilikuwa kwenye kilele chake nchini Japani. Mtindo huo ulikuwa aina ndogo (sub-genre) ya jidai-geki, au tamthilia za kihistoria (period drama) zenye msisitizo kwenye mapigano ya panga na vitendo. Ilikuwa na kiwango sawa cha umaarufu na kile cha Western nchini Marekani. Filamu zilizojulikana zaidi kimataifa katika enzi hii zilikuwa filamu za Kurosawa kama vile Seven Samurai (1954), The Hidden Fortress (1958), na Yojimbo (1961). Kufikia angalau miaka ya 1950, filamu za Kijapani zilitazamwa kama kielelezo cha kuigwa na utengenezaji wa filamu wa Hong Kong, na makampuni ya filamu ya Hong Kong yalianza kuajiri wataalamu kutoka Japani kwa bidii, kama vile mpiga picha wa sinema (cinematographer) Tadashi Nishimoto ili kuchangia katika sinema za rangi na skrini pana. Vyanzo vipya vya fasihi pia vilistawi katika filamu za sanaa ya mapigano za kipindi hiki, huku xinpai wuxia xiaoshuo (au "hadithi za sanaa ya mapigano za shule mpya") zikipata umaarufu kutokana na mafanikio ya kazi ya Liang Yusheng iitwayo Longhu Dou Jinghua (1954) na ya Jin Yong iitwayo Shujian enchou lu (1956) ambazo zilionyesha ushawishi wa filamu za sanaa ya mapigano za Shanghai lakini pia zilisambaa kutoka Hong Kong kwenda Taiwan na jumuiya za Wachina nje ya nchi. Hii ilisababisha ongezeko la mahitaji katika masoko ya ndani na ya kikanda mapema miaka ya 1960 na kuonekana kwa ongezeko la utengenezaji wa filamu za sanaa ya mapigano za Hong Kong zilizovuka hadithi za Wong Fei-hung ambazo zilikuwa zinaanza kupoteza umaarufu. Filamu hizi mpya za sanaa ya mapigano zilionyesha mapigano ya panga ya ajabu, viwango vya juu vya utengenezaji na vionjo maalum vya kisasa zaidi kuliko filamu za awali, huku kampuni ya Shaw Brothers ikianzisha kampeni ya filamu za mapigano ya panga za "shule mpya" (xinpai) kama vile Temple of the Red Lotus (1965) ya Xu Zenghong na Come Drink with Me (1966) ya King Hu.
Katika miaka ya 1970, filamu za sanaa ya mapigano za Hong Kong zilianza kukua chini ya mfumo wa yanggang ("uanaume thabiti") zaidi kupitia filamu za Chang Cheh ambazo zilikuwa maarufu. Mpito huu ulipelekea kuanza kwa aina ndogo (sub-genre) ya filamu ya kung fu mwanzoni mwa muongo huo na kuvuka filamu za mapigano ya panga kwa kutumia mazingira ya kisasa ya mwishoni mwa kipindi cha Qing au mapema kipindi cha Jamhuri, na zilikuwa na mapigano zaidi ya ana kwa ana (hand-to-hand combat) kuliko mapigano ya panga ya ajabu na vionjo maalum. Studio mpya, Golden Harvest, haraka ikawa moja ya studio zilizowaruhusu watengenezaji filamu uhuru wa kibunifu na malipo mazuri, na kuvutia waongozaji na waigizaji wapya, akiwemo Bruce Lee. Umaarufu wa filamu za kung fu na Bruce Lee ulipelekea kuvutia watazamaji wa kimataifa wa filamu hizi nchini Marekani na Ulaya, lakini ulikatishwa na kifo cha Lee mwaka 1973, jambo lililopelekea umaarufu wa kipindi hicho kupungua. Baada ya kipindi cha mdororo, Chang Cheh na Lau Kar-leung walihuisha aina hiyo kwa filamu za kung fu za shaolin na mfululizo wa filamu za mapigano ya panga zenye giza za Chor Yuen zilizotokana na riwaya za Gu Long. Vichekesho vya Kung Fu vilionekana vikimshirikisha Jackie Chan wakati filamu za sanaa ya mapigano zilipostawi kuelekea miaka ya 1980. Filamu nyingine tena zilifanya mfumo huo kuwa wa kisasa kwa filamu za majambazi (gangster films) za John Woo (A Better Tomorrow (1986), The Killer (1989)) na sakata la Wong Fei Hung kurejea katika filamu ya Tsui Hark iitwayo Once Upon a Time in China ikimshirikisha Jet Li, ambayo tena ilihuisha filamu zenye mtindo wa mapigano ya panga. Kufikia mwanzoni mwa karne, filamu za mapigano za Hollywood zilianza kuitazama sinema ya Hong Kong na kuwachukua baadhi ya waigizaji na waongozaji wao wakuu ili kutumia mtindo wao kwenye filamu zao, kama vile Chan, Woo, Li, Michelle Yeoh na Yuen Woo-Ping. Kutolewa kwa filamu ya Ang Lee ya Crouching Tiger, Hidden Dragon (2000) kulipelekea filamu za sanaa ya mapigano za lugha ya Kichina kupata hadhi ya kutolewa ulimwenguni kote, hususan filamu za Zhang Yimou za Hero (2002) na House of Flying Daggers (2004), filamu ya Stephen Chow ya Kung Fu Hustle (2004) na ya Chen Kaige ya The Promise (2005). Filamu nyingi za mapigano za Hong Kong katika robo ya kwanza ya karne ya 21, kama zile za Cold War (2012), Cold War 2 (2016) na mfululizo wa filamu za The White Storm zimepunguziwa ukali wa vurugu zake, hususan ikilinganishwa na kazi za awali za waongozaji kama Woo na Johnnie To. Antong Chen, katika utafiti wake juu ya filamu ya mapigano ya Hong Kong, aliandika kuwa ushawishi wa China na idadi ya ushirikiano wa utengenezaji wa filamu kati ya China na Hong Kong ilileta mabadiliko katika filamu hizi, hususan kufuatia kutolewa kwa Infernal Affairs (2002).
Filamu za mapigano za Hollywood
Harvey O'Brien aliandika mwaka 2012 kwamba filamu ya kisasa ya mapigano iliibuka kupitia aina nyingine za filamu, kimsingi Westerns, uhalifu na filamu za vita, na inaweza kugawanywa katika mifumo minne: hatua ya uundaji (formative), ya asili (classical), ya baada ya asili (post-classical) na hatua ya mamboleo (neoclassical). Yvonne Tasker alikariri hili katika kitabu chake kuhusu filamu za mapigano na filamu za matukio, akisema kuwa filamu za mapigano zilikuja kuwa aina inayojitegemea wakati wa kipindi cha New Hollywood cha miaka ya 1970.
Filamu za hatua ya uundaji zilikuwa za kuanzia miaka ya 1960 hadi mwanzoni mwa miaka ya 1980 ambapo shujaa asiye na sifa za kawaida (Anti-hero) anaonekana kwenye sinema, akishirikisha wahusika ambao hutenda na kuvuka mipaka ya sheria na misingi ya kijamii. Hii inaonekana awali katika filamu kama Bullitt (1968) ambapo afisa wa polisi mkali analinda jamii kwa kusimamia sheria dhidi ya ufisadi wa kimfumo. Hali hii ilienea katika filamu ambazo O'Brien alizielezea kama "majibu ya haraka" (knee-jerk responses) dhidi ya vitisho vinavyohisiwa, zikiwa na askari waasi na filamu za kujichukulia sheria mkononi (vigilante films) kama vile Dirty Harry (1971) na Death Wish (1974) ambapo urejeshaji wa amani unawezekana tu kwa nguvu na wahusika wasiofuata kanuni za kijamii walio tayari kuchukua hatua wakati jamii inaposhindwa. Harakati za kujichukulia sheria mkononi zinaonekana tena katika filamu nyingine zilizokuwa zikitumia hali ya jamii ya kusini mwa Marekani kama Billy Jack (1971) na White Lightning (1973) na vichekesho vya "good ol' boy" kama Smokey and the Bandit (1977). Enzi hii pia inasisitiza matukio ya kufukuzana kwa magari kama nyakati za kuvutia (spectacle) katika filamu kama Bullitt na The French Connection (1971). O'Brien alizielezea filamu hizi kama zinazosisitiza "muungano wa mwanadamu na mashine" huku madereva na magari yao wakifanya kazi kama kitu kimoja, ikihitimishwa na kile alichokielezea kama "kilele cha hali ya kisasa ya maangamizi na ufutaji wa kijamii" katika filamu ya Mad Max 2 (1981).
O'Brien alielezea mfumo wa asili (classical form) wa sinema ya mapigano kuwa ni wa miaka ya 1980. Muongo huo uliendeleza mienendo ya kipindi cha uundaji kukiwa na mashujaa kama walipiza kisasi (Lethal Weapon (1987)), maafisa wa polisi waasi (Die Hard (1988)) na wapiganaji mamluki (Commando (1985)). Kufuatia mwendelezo wa mchanganyiko wa gari na mwanadamu wa muongo uliopita, miaka ya 1980 ilishirikisha wanaume waliogeuzwa kuwa silaha ambao aidha walikuwa wamebeba silaha kama katika Sudden Impact (1983), waliofunzwa kuwa silaha (American Ninja (1985)) au waliowekewa teknolojia miilini mwao (RoboCop (1987)). O'Brien alibainisha kuwa mienendo ya uundaji katika hatua hii ilikuwa imekuwa ya "aina inayotambulika kote" (identifiably generic) huku viwanda vya filamu vikianza kuzalisha filamu hizi kwa wingi wakati wa muongo huo; watayarishaji kama Joel Silver na makampuni kama The Cannon Group, Inc. walianza kutengeneza mifumo ya utengenezaji wa filamu hizi kwa bajeti kubwa na ndogo. Filamu za mapigano za enzi hii zina mizizi katika usimulizi wa hadithi wa asili, haswa zikitokana na filamu za sanaa ya mapigano na Westerns, na zimejengwa kwenye muundo wa sehemu tatu (three-act structure) unaozingatia selivabo (survival), upinzani na ulipizaji kisasi kukiwa na simulizi ambapo mwili wa shujaa hujaribiwa, huumizwa na hatimaye hupata ushindi.
Mabadiliko ya tatu katika sinema ya mapigano, yaitwayo "baada ya asili" (postclassical), yalifafanuliwa na kutawala kwa sinema ya Mashariki na urembo wake, kimsingi matumizi ya kamba (wire-work) ya sinema ya mapigano ya Hong Kong kutoka enzi ya asili, kupitia mbinu ya kuongezeka kwa vionjo vya kutengenezwa na kompyuta (CGI). Hali hii ilishuhudia kupungua kwa sifa za kiume zilizopitiliza (overt masculinity) katika filamu za mapigano ambako kuliendana na mwisho wa Vita Baridi mwaka 1991, huku kukiwa na ongezeko la filamu zinazojirejelea na vichekesho vya kejeli (parodies) vya enzi hii vilivyokua katika filamu kama Last Action Hero (1993). O'Brien alielezea enzi hii kama "laini" ambapo miili migumu ya enzi ya asili ilibadilishwa na picha za kutengenezwa na kompyuta kama ile ya Terminator 2: Judgment Day (1991). Hii ilionyeshwa ikiendana na wasiwasi wa milenia na hali ya maangamizi (apocalypticism) iliyoonyeshwa kwenye filamu kama Independence Day (1996) na Armageddon (1998). Filamu za mapigano za uharibifu mkubwa zilianza kuhitaji wahusika wenye sifa za kishujaa zaidi (super heroic) huku marekebisho zaidi ya vitabu vya vibonzo (comics) yakifanywa kukiwa na ongezeko la mazingira yasiyo ya uhalisia kwenye filamu kama The Matrix (1999).
Hatua ya nne iliwadia kufuatia mashambulizi ya Septemba 11 mwaka 2001, ambayo yalishauri mwisho wa vipengele vya njozi vilivyokuwa vikimtafsiri shujaa wa mapigano na aina hiyo ya filamu. Kutolewa kwa filamu za Quentin Tarantino za Kill Bill: Volume 1 (2003) na Kill Bill: Volume 2 (2004) kulirejelea mbinu za filamu za mapigano za miaka ya 1970, na kupelekea kurejea kwa simulizi za ulipizaji kisasi katika filamu kama The Brave One (2007) na Taken (2008). O'Brien aligundua kuwa filamu za Tarantino zilikuwa mtazamo wa post-modern juu ya maudhui yaliyojiondoa kwenye dhihaka ili kurejesha "uhalisia wa kisinema (cinephile) wa mbinu za aina hiyo ya filamu." Aina hii ya filamu ilizunguka na kurudi mwanzo ikifufua filamu za kipindi cha asili kukiwa na Live Free or Die Hard (2007) na Rambo (2008) zikionyesha wahusika wakipita kwenye ulimwengu wa kisasa huku pia wakitambua umri wao, jambo lililofikia kilele chake katika filamu ya The Expendables (2010).
Filamu za mapigano na mfululizo (franchise) zilizofanikiwa zaidi kibiashara katika karne ya 21 zimekuwa ni marekebisho ya vitabu vya vibonzo, ambayo yalianza na X-Men na kuonekana katika mfululizo mingine kama Spider-Man, na mfululizo wa Iron Man. Tasker aliandika kwamba licha ya wahusika wakuu katika sinema za mashujaa (superhero cinema) kuwa wa ajabu, wakati mwingine hata kama miungu, mara nyingi walifuata nyayo za mhusika mkuu kuwa na nguvu jambo ambalo ni la msingi katika filamu za mapigano, mara nyingi likishughulikiwa kupitia hadithi za asili (origin stories) katika filamu za mashujaa.