Perandoria Mongole

Perandoria Mongole njihet gjithashtu si "Perandoria Mongolike" apo "Perandoria Botërore Mongole" në disa burime anglishtfolëse.

Perandoria e quante veten Kombi i Mongolëve të Mëdhenj apo Kombi i Madh Mongol (transliteruar: yeke mongɣol ulus) në mongolisht, ose Kombi i Tërë i Madh (kür uluγ ulus) në turqisht.

Pas luftës për trashëgimi të viteve 1260–1264 mes Kubilaj Hanit dhe vëllait të tij Ariq Böke, fuqia e Kubilajit u kufizua në pjesën lindore të perandorisë, me qendër në Kinë. Kubilaji lëshoi zyrtarisht një dekret perandorak më 18 dhjetor 1271 për t'i dhënë perandorisë emrin dinastik kinez "Yuani i Madh" (Dai Yuan, ose Dai Ön Ulus), duke themeluar Dinastinë Yuan. Disa burime japin emrin e plotë mongol si Dai Ön Yehe Monggul Ulus.

Paraardhësit e fisit mongol u përmendën për herë të parë në fund të shekullit X, kur u shpërngulën nga Mançuria lindore drejt Rrafshnaltës Mongole, ku u vendosën në juglindje të Liqenit Bajkal, pranë malit Burkhan Khaldun. Gjatë shekullit XII, mongolët u ngritën në pushtet ndërsa hanët e tyre bënin aleanca dhe udhëhiqnin sulme kundër Dinastisë Jin kineze. Vrasja e hanëve Kutula dhe Ambagai në vitet 1160 i dha fund kësaj konfederate të parë. Mongolët u varfëruan ndjeshëm; fise të tjera, si Najmanët në perëndim të rrafshnaltës dhe Kereitët në qendër, u bënë shumë më të fuqishme, ndërkohë që mongolët konkurronin me fise më të vogla si Merkitët dhe Tatarët, aleatë të Jinit, në lindje e në veri.

Një nip i Kutula Hanit, i quajtur Yesugei, pati disa suksese në luftën kundër tatarëve, dhe ishte mik i madh i Togrulit, hanit të Kereitëve. Me gruan e tij Hö'elün, të cilën e kishte kidnapuar nga burri i saj i mëparshëm merkit, Yesugei pati disa fëmijë, mes tyre një djalë të quajtur Temuxhin (Xhingis Han-i i ardhshëm), i lindur rreth vitit 1162.

Yesugei u helmua nga tatarët kur Temuxhini ishte ende i ri, dhe familja e Hö'elünit u braktis nga fisi i saj në stepë. Ata i mbijetuan armiqësisë së fiseve të tjera dhe rreziqeve të vetë stepës, ndërkohë që Temuxhini vrau gjysmëvëllain e tij më të madh, Behterin, për të siguruar pozitën e tij familjare. Si i rritur, Temuxhini formoi aleanca me aleatin e babait të tij, Togrulin, dhe një shok të vjetër të quajtur Xhamuka, tashmë udhëheqës i fisit të vet; ata bashkëpunuan për të rimarrë gruan e sapomartuar të Temuxhinit, Bërten, të cilën e kishin kidnapuar sulmuesit merkit si hakmarrje për rrëmbimin e Hö'elünit. Bërtja u rimor me sukses, por meqë ishte përdhunuar gjatë robërisë, atësia e djalit të saj Xhoçi ishte e pasigurt. Me Temuxhinin, ajo pati edhe tre djem të tjerë, Çagataj, Ögedei dhe Tolui, dhe pesë vajza, Qojin, Çeçejigen, Alaka, Tümelün dhe Al-Altan.

Fitorja mbi merkitët i solli Temuxhinit prestigj dhe një ndjekje të konsiderueshme; megjithëse ai dhe Xhamuka mbetën fillimisht të afërt, ambiciet e tyre individuale shpejt u përplasën dhe u bënë armiqësore. Në 1187, Xhamuka e mundi vendimtarisht Temuxhinin, i cili gjeti strehim në Kinë. I sponsorizuar nga Jini, ai u kthye në stepë në 1196 dhe drejtoi një fushatë të suksesshme me Togrulin kundër tatarëve po atë vit, gjë që rivendosi prestigjin e tij. Temuxhini dhe Togruli e rritën vazhdimisht fuqinë e tyre gjatë pesë viteve të ardhshme, duke kulmuar me një fitore në 1201 mbi një koalicion të udhëhequr nga Xhamuka. Në 1202, Temuxhini shfarosi tatarët; kjo i la mongolët si fuqia mbizotëruese në Mongolinë lindore. Marrëdhëniet me Togrulin u prishën në 1203, por Temuxhini arriti të shmangte një disfatë të plotë dhe ta mposhtte Togrulin. Najmanët u nënshtruan dhe Xhamuka u ekzekutua në dy vitet e ardhshme. Me këto fitore, Temuxhini u bë sundimtari i padiskutueshëm jo vetëm i Mongolisë, por i një populli të porsabashkuar.

Organizimi i hershëm

Në një kurultai (kuvend) në 1206, shamani Teb Tenggeri e shpalli Temuxhinin han të "Kombit të Madh Mongol". Këtu Temuxhini mori titullin Xhingis Han, kuptimi i të cilit nuk është i sigurt. Ai më pas nisi një sërë reformash institucionale që përbënin, sipas historianit Timothy May, një "revolucion shoqëror". Xhingisi e rikonstruktoi shoqërinë stepore duke rishpërndarë popujt fisnorë në një "kompleks ushtarako-industrial" të bazuar në sistemin dhjetor. Të favorizuarit e tij – disa prej të cilëve ishin me origjinë të ulët – u caktuan të komandonin nëntëdhjetepesë minqad (njëjës minkan), pra njësi prej një mijë vetash, të cilat ndaheshin më tej në qindra e dhjetëra.

Krahasuar me njësitë që u dha shokëve të tij besnikë, ato të caktuara për anëtarët e familjes së tij ishin relativisht të pakta. Ai shpalli një kod të ri ligjor për perandorinë, Ikh Zasag ose Jasa; më vonë e zgjeroi për të përfshirë pjesën më të madhe të jetës së përditshme dhe çështjeve politike të nomadëve. Ai ndaloi shitjen e grave, vjedhjen, përleshjet mes mongolëve dhe gjuetinë e kafshëve gjatë sezonit të riprodhimit.

Ai emëroi gjysmëvëllain e tij Shikhikhutugun si gjyqtar suprem (jarugaçi), duke e urdhëruar të mbante regjistra të perandorisë. Përveç ligjeve për familjen, ushqimin dhe ushtrinë, Xhingisi dekretoi liri fetare dhe mbështeti tregtinë e brendshme e ndërkombëtare. Ai përjashtoi të varfrit dhe klerin nga taksat. Ai gjithashtu inkurajoi shkrim-leximin dhe përshtatjen e alfabetit ujgur në atë që do të bëhej alfabeti mongol i perandorisë, duke urdhëruar ujgurin Tata-tonga, i cili më parë kishte shërbyer hanin e najmanëve, t'i mësonte djemtë e tij.

Depërtimi në Azinë Qendrore

Xhingisi shpejt hyri në konflikt me Dinastinë Jin të xhurçenëve dhe Xia-në Perëndimore të tangutëve në Kinën veriore. Ai gjithashtu pati të bënte me dy fuqi të tjera, Tibetin dhe Qara Khitai-n.

Para vdekjes së tij, Xhingis Hani e ndau perandorinë mes djemve dhe familjes së tij të ngushtë, duke e bërë perandorinë pronë të përbashkët të gjithë familjes perandorake, e cila, së bashku me aristokracinë mongole, përbënte klasën sunduese. Xhingisi organizoi një vizitë të mjeshtrit taoist kinez Qiu Chuji tek ai në Afganistan, dhe u dha nënshtetasve të tij të drejtën e lirisë fetare, pavarësisht besimeve të tij shamanike.

Vdekja e Xhingis Hanit dhe zgjerimi nën Ögedein (1227–1241)

Xhingis Hani vdiq më 18 gusht 1227, kur Perandoria Mongole sundonte nga Oqeani Paqësor deri në Deti Kaspik, dyfishi i madhësisë së Perandorisë Romake apo Kalifatit Umajad në kulmin e tyre, dhe shteti më i madh i vazhdueshëm në histori. Xhingisi e emëroi djalin e tij të tretë, karizmatikun Ögedei, si trashëgimtar. Sipas traditës mongole, Xhingis Hani u varros në një vend të fshehtë. Regjenca u mbajt fillimisht nga vëllai i vogël i Ögedeit, Tolui, derisa Ögedei u zgjodh zyrtarisht në kurultain e vitit 1229.

Ndër veprimet e para të tij, Ögedei dërgoi trupa për të nënshtruar Bashkirët, bullgarët dhe kombe të tjera në stepat e kontrolluara nga kipçakët. Në lindje, ushtritë e Ögedeit rivendosën autoritetin mongol në Mançuri, duke shtypur regjimin e Xia-së Lindore dhe tatarët e ujit. Në 1230, han-i i madh drejtoi personalisht ushtrinë e tij në fushatën kundër Dinastisë Jin të Kinës. Gjenerali i Ögedeit, Subutaji, zuni kryeqytetin e perandorit Vanjan Shousu gjatë rrethimit të Kaifengut në 1232. Dinastia Jin u shemb në 1234 kur mongolët zunë Kaizhou-n, qytetin ku ishte strehuar Vanjan Shousu. Në 1234, tri ushtri të komanduara nga djemtë e Ögedeit, Koçu dhe Koten, dhe gjenerali tangut Çagan, pushtuan Kinën jugore. Me ndihmën e Dinastisë Song, mongolët e likuiduan Jinin në 1234.

Në perëndim, gjenerali i Ögedeit, Çormakani, shkatërroi Jalal al-Din Mangburni-n, shahun e fundit të Perandorisë Horezmiane. Mbretëritë e vogla të Persisë jugore pranuan vullnetarisht sovranitetin mongol. Në Azinë Lindore, pati një sërë fushatash mongole në Koreanë e Goryeo-s, por përpjekja e Ögedeit për të aneksuar Gadishullin Korean pati pak sukses. Gojong i Goryeo-s, mbreti i Goryeo-s, u dorëzua, por më vonë u rrebelua dhe masakroi darugaçi-t (mbikëqyrësit) mongolë; ai atëherë e zhvendosi oborrin perandorak nga Gaeseong-u në Ishulli Ganghwa.

Në 1235, mongolët themeluan Karakorumin si kryeqytet, i cili funksionoi si i tillë deri në 1260. Gjatë asaj periudhe, Ögedei Han-i urdhëroi ndërtimin e një pallati brenda mureve rrethuese.

Pushtimet e Rusisë Kievane dhe të Kinës

Ndërkohë, në një ofensivë kundër Dinastisë Song, ushtritë mongole zunë Sijang-jangun, Jangcenë dhe Sichuanin, por nuk arritën të siguronin kontrollin mbi territoret e pushtuara. Gjeneralët e Songut arritën ta rimerrnin Sijang-jangun nga mongolët në 1239. Pas vdekjes së papritur të djalit të Ögedeit, Koçu, në territorin kinez, mongolët u tërhoqën nga Kina jugore, megjithëse vëllai i Koçut, princi Koten, e pushtoi Tibetin menjëherë pas tërheqjes së tyre.

Batu Hani, një tjetër nip i Xhingis Hanit, mundi territoret e bullgarëve, alanëve, kipçakëve, bashkirëve, mordvinëve, çuvashëve dhe kombeve të tjera të stepës jugore ruse. Deri në 1237, mongolët po afroheshin drejt Rjazanit, principata e parë e Rusisë Kievane që do të sulmonin. Pas një rrethimi trëditor me luftime të ashpra, mongolët e zunë qytetin dhe masakruan banorët e tij. Ata më pas shkatërruan ushtrinë e Principatës së Madhe të Vladimirit në Beteja e lumit Sit.

Mongolët zunë kryeqytetin e Alanisë, Magasin, në 1238. Deri në 1240, e gjithë Rusia Kievane kishte rënë nën pushtuesit aziatikë, me përjashtim të disa qyteteve veriore. Trupat mongole nën Çormakanin në Persi, duke lidhur pushtimin e tyre të Transkaukazisë me atë të Batusë dhe Subutait, i detyruan të dorëzoheshin edhe fisnikët gjeorgjianë dhe armenë.

Pavarësisht suksesit ushtarak, mosmarrëveshjet vazhdonin brenda radhëve mongole. Marrëdhëniet e Batusë me Güjükun, djalin më të madh të Ögedeit, dhe me Bürin, nipin e dashur të Çagataj Hanit, mbetën të tensionuara dhe u përkeqësuan gjatë banketit fitimtar të Batusë në Rusinë Kievane jugore. Megjithatë, Güjuku dhe Büri nuk mund të bënin asgjë për të dëmtuar pozitën e Batusë, përderisa xhaxhai i tij, Ögedei, ishte ende gjallë. Ögedei vazhdoi me ofensiva në nënkontinentin indian, duke pushtuar përkohësisht Uçin, Lahorin dhe Multanin e Sulltanatit të Delhit dhe duke vendosur një mbikëqyrës mongol në Kashmir, megjithëse pushtimet në Indi dështuan përfundimisht dhe forcat u detyruan të tërhiqeshin. Në Azinë verilindore, Ögedei pranoi t'i japë fund konfliktit me Goryeo-n duke e bërë atë shtet vasal dhe dërgoi princesha mongole për t'u martuar me princa të Goryeo-s.

Depërtimi në Evropën Qendrore

Përparimi drejt Evropës vazhdoi me pushtimet mongole të Polonisë dhe Hungarisë. Kur krahu perëndimor i mongolëve plaçkiti qytetet polake, një aleancë evropiane mes polakëve, moravëve dhe urdhrave ushtarake të krishtera – ospitalierëve, kalorësve teutonikë dhe templarëve – mblodhi forca të mjaftueshme për ta ndalur, edhe pse shkurtimisht, përparimin mongol te Legnica.

Ushtria hungareze, aleatët e saj kroatë dhe kalorësit templarë u mundën nga mongolët në brigjet e lumit Sajo më 11 prill 1241. Para se forcat e Batusë të mund të vazhdonin drejt Vjenës dhe Shqipërisë veriore, lajmi për vdekjen e Ögedeit në dhjetor 1241 i dha fund pushtimit. Siç ishte zakon në traditën ushtarake mongole, të gjithë princat e linjës së Xhingisit duhej të merrnin pjesë në kurultai për të zgjedhur një pasardhës.

Batu dhe ushtria e tij perëndimore mongole u tërhoqën nga Evropa Qendrore vitin e ardhshëm. Sot studiuesit dyshojnë se vdekja e Ögedeit ishte arsyeja e vetme e tërheqjes mongole. Batu nuk u kthye në Mongoli, kështu që një han i ri nuk u zgjodh deri në 1246. Faktorët klimatikë dhe mjedisorë, si dhe fortifikimet dhe kështjellat e forta të Evropës, luajtën një rol të rëndësishëm në vendimin e mongolëve për t'u tërhequr.

Luftërat për pushtet pas Ögedeit (1241–1251)

Pas vdekjes së han-it të madh Ögedei në 1241, dhe para kurultait tjetër, e veja e Ögedeit, Töregenja, mori kontrollin e perandorisë. Ajo persekutoi zyrtarët e burrit të saj, kitanë dhe myslimanë, dhe u dha poste të larta aleatëve të vet. Ajo ndërtoi pallate, katedrale dhe struktura shoqërore në shkallë perandorake, duke mbështetur fenë dhe arsimin. Ajo arriti të fitonte shumicën e aristokratëve mongolë për të mbështetur djalin e Ögedeit, Güjukun. Por Batu, sundimtar i Hoardës së Artë, refuzoi të vinte në kurultai, duke pretenduar se ishte i sëmurë dhe se klima ishte tepër e ashpër për të. Ngërçi i mëpasshëm zgjati më shumë se katër vjet dhe destabilizoi më tej bashkimin e perandorisë.

Kur vëllai më i vogël i Xhingis Hanit, Temüge, kërcënoi të merrte fronin, Güjuku erdhi në Karakorum për të siguruar pozitën e tij. Batu më në fund pranoi të dërgonte vëllezërit dhe gjeneralët e tij në kurultain e mbledhur nga Töregenja në 1246. Güjuku ishte deri atëherë i sëmurë dhe alkoolist, por fushatat e tij në Mançuri dhe Evropë i dhanë atij pozitën e nevojshme për han të madh. Ai u zgjodh siç duhet në një ceremoni me pjesëmarrjen e mongolëve dhe dinjitarëve të huaj brenda dhe jashtë perandorisë – udhëheqës të kombeve vasale, përfaqësues nga Roma dhe entitete të tjera që erdhën në kurultai për të treguar respekt dhe për të kryer diplomaci.

Güjuku ndërmori hapa për të reduktuar korrupsionin, duke njoftuar se do të vazhdonte politikat e babait të tij, Ögedeit, e jo ato të Töregenjas. Ai i dënoi mbështetësit e Töregenjas, me përjashtim të guvernatorit Arguni Plakut. Ai gjithashtu zëvendësoi të riun Qara Hülëgü, hani i Khanatit Çagataj, me kushëririn e tij të preferuar, Yesü Möngke, për të vendosur pushtetin e tij të porsafituar. Ai i ktheu zyrtarët e babait të tij në pozitat e tyre të mëparshme dhe u rrethua nga zyrtarë ujgurë, najmanë dhe të Azisë Qendrore, duke favorizuar komandantët kinezë han që e kishin ndihmuar babain e tij të pushtonte Kinën Veriore. Ai vazhdoi operacionet ushtarake në Kore, u avancua në Kinën Song në jug dhe në Irak në perëndim, dhe urdhëroi një regjistrim të popullsisë në të gjithë perandorinë.

Jo të gjitha pjesët e perandorisë e respektuan zgjedhjen e Güjukut. Hashashinët, ish-aleatë të mongolëve, të cilëve mjeshtri i tyre i madh, Hasan Xhelalud-Din, ia kishte ofruar nënshtrimin Xhingis Hanit në 1221, e zemëruan Güjukun duke refuzuar të nënshtroheshin. Përkundrazi, ata vranë gjeneralët mongolë në Persi. Güjuku emëroi babain e shokut të tij më të mirë, Eljigidei-n, si komandant kryesor të trupave në Persi, duke i dhënë detyrën e reduktimit të kështjellave të nizaritëve ismailitë dhe pushtimin e abbasidëve në qendër të botës islame, Iranin dhe Irakun.

Vdekja e Güjukut (1248)

Në 1248, Güjuku mblodhi më shumë trupa dhe befas u nis drejt perëndimit nga kryeqyteti mongol i Karakorumit. Arsyeja nuk ishte e qartë. Disa burime shkruajnë se ai kërkonte të shëndoshej në pasurinë e tij personale, Emyl; të tjerë sugjerojnë se mund të ishte duke shkuar për t'u bashkuar me Eljigideinë për të kryer një pushtim të plotë të Lindjes së Mesme, apo mundësisht për të sulmuar në befasi kushëririn e tij rival, Batu Hanin, në Rusinë Kievane.

Duke dyshuar për qëllimet e Güjukut, Sorkaktani Beki, e veja e djalit të Xhingisit, Toluit, e paralajmëroi fshehurazi nipin e saj, Batun, për afrimin e Güjukut. Batu vetë kishte qenë duke udhëtuar drejt lindjes në atë kohë, ndoshta për të bërë homazhe, ose ndoshta me plane të tjera në mendje. Para se forcat e Batusë dhe Güjukut të takoheshin, Güjuku, i sëmurë dhe i lodhur nga udhëtimi, vdiq gjatë rrugës në Qum-Senggir, në Xinjiang, ndoshta viktimë e helmimit.

E veja e Güjukut, Ogul Kaimishi, u përpoq të merrte kontrollin e perandorisë, por i mungonin aftësitë e vjehrrës së saj, Töregenjas, dhe djemtë e saj të rinj, Koxha dhe Naku, si dhe princa të tjerë, e sfiduan autoritetin e saj. Për të vendosur mbi një han të ri të madh, Batu thirri një kurultai në territorin e tij në 1250. Meqë ishte larg zemrës mongole, anëtarët e familjeve ögedeide dhe çagatajde refuzuan të merrnin pjesë. Kurultai i ofroi fronin Batusë, por ai e refuzoi, duke pretenduar se nuk kishte interes për pozitën. Në vend të kësaj, Batu nominoi Möngken, nip i Xhingisit nga linja e djalit të tij, Tolui. Möngke po drejtonte një ushtri mongole në Rusi, Kaukazin Verior dhe Hungari. Fraksioni protoluid mbështeti zgjedhjen e Batusë, dhe Möngke u zgjodh; megjithëse, duke pasur parasysh pjesëmarrjen e kufizuar dhe vendndodhjen e kurultait, vlefshmëria e tij ishte e diskutueshme.

Batu dërgoi Möngken, nën mbrojtjen e vëllezërve të tij, Berke dhe Tukhtemur, dhe të djalit të tij, Sartak, për të mbledhur një kurultai më zyrtar në Kodoe Aral, në zemrën mongole. Mbështetësit e Möngkes i ftuan përsëri e përsëri Ogul Kaimishin dhe princat e tjerë kryesorë ögedeidë e çagatajdë të merrnin pjesë në kurultai, por ata refuzuan çdo herë. Princat ögedeidë e çagatajdë refuzuan të pranonin një pasardhës të djalit të Xhingisit, Tolui, si udhëheqës, duke kërkuar që vetëm pasardhësit e djalit të Xhingisit, Ögedei, të mund të bëheshin han i madh.

Sundimi i Möngke Hanit (1251–1259)

Kur nëna e Möngkes, Sorkaktani, dhe kushëriri i tyre, Berke, organizuan një kurultai të dytë më 1 korrik 1251, turma e mbledhur e shpalli Möngken han të madh të Perandorisë Mongole. Kjo shënoi një ndryshim të madh në udhëheqjen e perandorisë, duke e kaluar pushtetin nga pasardhësit e djalit të Xhingisit, Ögedei, tek pasardhësit e djalit të tij, Tolui. Vendimi u pranua nga disa prej princave ögedeidë dhe çagatajdë, si kushëriri i Möngkes, Kadan, dhe hani i shkarkuar, Qara Hülëgü, por një tjetër trashëgimtar legjitim, nipi i Ögedeit, Shiremuni, u përpoq ta rrëzonte Möngken.

Shiremuni u lëviz me forcat e tij drejt pallatit nomad të perandorit, me planin për një sulm të armatosur, por Möngken e paralajmëroi fajkonari i tij për planin. Möngke urdhëroi një hetim të komplotit, i cili çoi në një sërë gjyqesh të mëdha në të gjithë perandorinë. Shumë anëtarë të elitës mongole u shpallën fajtorë dhe u ekzekutuan, me vlerësime nga 77 deri në 300, megjithëse princat e linjës mbretërore të Xhingisit shpesh dëboheshin në vend që të ekzekutoheshin.

Möngke konfiskoi pronat e familjeve ögedeide dhe çagataje dhe ndau pjesën perëndimore të perandorisë me aleatin e tij, Batu Hanin. Pas spastrimit të përgjakshëm, Möngke urdhëroi një amnisti të përgjithshme për të burgosurit dhe robërit, por që atëherë e tutje pushteti i fronit të han-it të madh mbeti fort në duart e pasardhësve të Toluit.

Reformat administrative

Möngke ishte një njeri serioz që i respektonte ligjet e paraardhësve të tij dhe shmangte alkoolizmin. Ishte tolerant ndaj feve dhe stileve artistike të huaja, çka çoi në ndërtimin e lagjeve të tregtarëve të huaj, manastireve budiste, xhamive dhe kishave të krishtera në kryeqytetin mongol. Ndërsa projektet ndërtimore vazhdonin, Karakorumi u zbukurua me arkitekturë kineze, evropiane dhe persiane. Një shembull i famshëm ishte një pemë e madhe argjendi me tuba të konceptuara me mjeshtëri që lëshonin pije të ndryshme. Pema, e kurorëzuar nga një engjëll fitimtar, u krijua nga Guillaume Boucher, një argjendar parisien.

Megjithëse kishte një kontingjent të fortë kinez, Möngke mbështetej fort tek administratorët myslimanë dhe mongolë dhe nisi një sërë reformash ekonomike për t'i bërë shpenzimet qeveritare më të parashikueshme. Oborri i tij kufizoi shpenzimet qeveritare dhe ndaloi fisnikët e trupat nga abuzimi me civilët apo lëshimi i dekreteve pa autorizim. Ai e shndërroi sistemin e kontributeve në një taksë të fiksuar për frymë, e cila mblidhej nga agjentët perandorakë dhe përcillej te njësitë në nevojë. Oborri i tij gjithashtu u përpoq të lehtësonte barrën tatimore mbi popullsinë e thjeshtë duke ulur normat e taksave. Ai gjithashtu centralizoi kontrollin mbi çështjet monetare dhe forcoi rojet në stacionet e postës. Möngke urdhëroi një regjistrim të popullsisë në të gjithë perandorinë në 1252, i cili mori disa vite për t'u përfunduar dhe nuk u mbyll deri sa Novgorodi në verilindje të largët u regjistrua në 1258.

Në një hap tjetër për të konsoliduar pushtetin e tij, Möngke i caktoi vëllezërit e tij, Hulagu dhe Kubilaj, të sundonin përkatësisht Persinë dhe pjesën kineze nën kontrollin mongol. Në pjesën jugore të perandorisë, ai vazhdoi luftën e paraardhësve të tij kundër Dinastisë Song. Për ta rrethuar Songun nga tre drejtime, Möngke dërgoi ushtri mongole nën vëllain e tij, Kubilaj, në Yunnan, dhe nën xhaxhain e tij, Iyeku, për të nënshtruar Korenë dhe për të ushtruar presion mbi Songun edhe nga ai drejtim.

Kubilaji pushtoi Mbretëria e Dalit në 1253, pasi mbreti i Dalit, Duan Xingzhi, kaloi tek mongolët dhe i ndihmoi ata të pushtonin pjesën tjetër të Yunnanit. Gjenerali i Möngkes, Qoridai, e stabilizoi kontrollin e tij mbi Tibetin, duke i shtyrë manastiret kryesore të nënshtroheshin ndaj sundimit mongol. Djali i Subutait, Uriankhadai, i nënshtroi popujt fqinjë të Yunnanit dhe shkoi në luftë me mbretërinë e Đại Việt nën Dinastinë Trần në Vietnamin verior në 1258, por u detyruan të tërhiqeshin. Perandoria Mongole u përpoq të pushtonte përsëri Đại Việt-in në 1285 dhe 1287, por u mund të dyja herët.

Pushtime të reja në Lindjen e Mesme dhe Kinën Jugore

Pasi stabilizoi financat e perandorisë, Möngke kërkoi sërish të zgjeronte kufijtë e saj. Në kurultait e mbajtura në Karakorum në 1253 dhe 1258, ai miratoi pushtime të reja në Lindjen e Mesme dhe Kinën jugore. Möngke e vendosi Hulagun në krye të përgjithshëm të çështjeve ushtarake dhe civile në Persi, dhe caktoi princër çagatajdë e xhoçidë t'i bashkoheshin ushtrisë së Hulagut.

Myslimanët nga Qazvini denoncuan kërcënimin e nizaritëve ismailitë, një sekt i njohur i shiitëve. Komandanti najman i mongolëve, Kitbuka, nisi të sulmonte disa kështjella ismailite në 1253, para se Hulagu të përparonte në 1256. Mjeshtri i madh ismailit, Rukn al-Din Khurshah, u dorëzua në 1257 dhe u ekzekutua. Të gjitha kështjellat ismailite në Persi u shkatërruan nga ushtria e Hulagut në 1257, me përjashtim të Girdkuhut, i cili qëndroi deri në 1271.

Qendra e botës islame në atë kohë ishte Bagdadi, i cili kishte mbajtur pushtet për 500 vjet, por vuante nga përçarje të brendshme. Kur kalifi i tij, al-Mustasim, refuzoi t'u nënshtrohej mongolëve, Bagdadi u rrethua dhe u pushtua nga mongolët në 1258 dhe iu nënshtrua një plaçkitje të pamëshirshme, një ngjarje e konsideruar si një nga më katastrofalet në historinë e Islamit, e krahasuar ndonjëherë me shkatërrimin e Qabes. Me shkatërrimin e Kalifatit Abbasid, Hulagu pati një rrugë të hapur drejt Sirisë dhe u lëviz kundër fuqive të tjera myslimane në rajon.

Ushtria e tij u avancua drejt Sirisë ejubide, duke pushtuar shtete të vogla lokale gjatë rrugës. Sulltani ejubit, Al-Nasir Yusuf, refuzoi të paraqitej para Hulagut; megjithatë, ai kishte pranuar sovranitetin mongol dy dekada më parë. Kur Hulagu u drejtua më tej në perëndim, armenët nga Cilicia, selxhukët nga Rumi, dhe mbretëritë e krishtera të Antiokisë dhe Tripolit iu nënshtruan autoritetit mongol, duke iu bashkuar në sulmin kundër myslimanëve. Ndërsa disa qytete u dorëzuan pa rezistuar, të tjerë, si Majafarrikini, u kundërpërgjigjën; popullsitë e tyre u masakruan dhe qytetet u plaçkitën.

Vdekja e Möngke Hanit (1259)

Ndërkohë, në pjesën veriperëndimore të perandorisë, pasardhësi i Batusë dhe vëllai i tij më i vogël, Berke, dërgoi ekspedita ndëshkuese në Ukrainë, Bjellorusi, Lituani dhe Poloni. Mosmarrëveshjet filluan të shtoheshin mes seksioneve veriperëndimore dhe jugperëndimore të Perandorisë Mongole, pasi Batu dyshonte se pushtimi i Hulagut i Azisë Perëndimore do të rezultonte në eliminimin e dominimit të vetë Batusë atje.

Në pjesën jugore të perandorisë, vetë Möngke Han-i e udhëhoqi ushtrinë e tij, por nuk arriti të përfundonte pushtimin e Kinës. Operacionet ushtarake ishin përgjithësisht të suksesshme, por të zgjatura, kështu që forcat nuk u tërhoqën në veri siç ishte zakon kur moti nxehej. Sëmundja shkatërroi forcat mongole me epidemi vdekjeprurëse, dhe Möngke vdiq atje më 11 gusht 1259. Kjo ngjarje nisi një kapitull të ri në historinë e mongolëve, pasi përsëri duhej marrë një vendim për një han të ri të madh. Ushtritë mongole në të gjithë perandorinë u tërhoqën nga fushatat e tyre për të mbledhur një kurultai të ri.

Mosmarrëveshja për trashëgiminë

Vëllai i Möngkes, Hulagu, e ndërpreu përparimin e tij të suksesshëm ushtarak në Siri, duke tërhequr pjesën më të madhe të forcave të tij drejt Mughan-it dhe duke lënë vetëm një kontingjent të vogël nën gjeneralin e tij, Kitbuka. Forcat kundërshtare në rajon, kryqtarët e krishterë dhe mamlukët myslimanë, të dyja duke pranuar se mongolët ishin kërcënimi më i madh, shfrytëzuan gjendjen e dobësuar të ushtrisë mongole dhe hynë në një armëpushim të pazakontë pasiv me njëri-tjetrin.

Në 1260, mamlukët përparuan nga Egjipti, u lejuan të kampoheshin dhe të furnizoheshin pranë kalasë së krishterë të Akrës, dhe u përballën me forcat e Kitbukas pikërisht në veri të Galilesë, në Beteja e Ain Xhalutit. Mongolët u mundën, dhe Kitbuka u ekzekutua. Kjo betejë vendimtare shënoi kufirin perëndimor për zgjerimin mongol në Lindjen e Mesme, dhe mongolët nuk arritën më kurrë të bënin përparime serioze ushtarake përtej Sirisë.

Në një pjesë tjetër të perandorisë, Kubilaj Hani, një tjetër vëlla i Hulagut dhe Möngkes, dëgjoi për vdekjen e han-it të madh te lumi Huai, në Kinë. Në vend që të kthehej në kryeqytet, ai vazhdoi përparimin e tij drejt zonës së Wuchang-ut në Kinë, pranë lumit Jangce. Vëllai i tyre më i ri, Ariq Böke, shfrytëzoi mungesën e Hulagut dhe Kubilajit, dhe përdori pozitën e tij në kryeqytet për të fituar titullin han i madh për vete, me përfaqësues të të gjitha degëve familjare që e shpallën udhëheqës në kurultain e Karakorumit. Kur Kubilaji e mësoi këtë, ai thirri kurultain e vet në Kaiping, dhe pothuajse të gjithë princat e lartë dhe noianët e mëdhenj në Kinën Veriore dhe Mançuri e mbështetën kandidaturën e tij mbi atë të Ariq Bökes.

Lufta Civile Mongole

Beteja shpërthyen mes ushtrive të Kubilajit dhe atyre të vëllait të tij, Ariq Bökes, të cilat përfshinin edhe forca ende besnike ndaj administratës së mëparshme të Möngkes. Ushtria e Kubilajit i eliminoi lehtësisht mbështetësit e Ariq Bökes dhe mori kontrollin e administratës civile në Mongolinë jugore. Sfida të mëtejshme erdhën nga kushërinjtë e tyre, çagatajdët. Kubilaji dërgoi Abishkan, një princ çagatajd besnik ndaj tij, për të marrë përsipër mbretërinë e Çagatajit. Por Ariq Böke e kapi dhe më pas e ekzekutoi Abishkan, duke kurorëzuar në vend të tij njeriun e tij, Alguun. Administrata e re e Kubilajit e bllokoi Ariq Bökën në Mongoli për t'i prerë furnizimet me ushqim, duke shkaktuar zi buke. Karakorumi ra shpejt në duart e Kubilajit, por Ariq Böke u riorganizua dhe e rimori kryeqytetin në 1261.

Në jugperëndim, në Ilhanat, Hulagu ishte besnik ndaj vëllait të tij, Kubilajit, por përplasjet me kushëririn e tyre, Berken, mysliman dhe sundimtar i Hoardës së Artë, filluan në 1262. Vdekjet e dyshimta të princave xhoçidë në shërbim të Hulagut, ndarja e pabarabartë e plaçkës së luftës, dhe masakrat e Hulagut kundër myslimanëve, e shtuan zemërimin e Berkes, i cili konsideroi të mbështeste një rebelim të Mbretërisë Gjeorgjiane kundër sundimit të Hulagut në 1259–1260. Berke gjithashtu formoi një aleancë me mamlukët egjiptianë kundër Hulagut dhe mbështeti pretenduesin rival të Kubilajit, Ariq Bökën.

Hulagu vdiq më 8 shkurt 1264. Berke u përpoq të shfrytëzonte rastin dhe të pushtonte mbretërinë e Hulagut, por vdiq gjatë rrugës, dhe pas disa muajsh vdiq edhe Algu Hani i Khanatit Çagataj. Kubilaji e emëroi djalin e Hulagut, Abakan, si Ilhan të ri, dhe nominoi nipin e Batusë, Möngke Temürin, për të drejtuar Hoardën e Artë. Abaka kërkoi aleanca të huaja, si përpjekjen për të krijuar një Aleanca frankomongole kundër mamlukëve egjiptianë. Ariq Böke iu dorëzua Kubilajit në Shangdu më 21 gusht 1264.

Fushatat e Kubilaj Hanit (1264–1294)

Në jug, pas rënies së Xiangyangut në 1273, mongolët kërkuan pushtimin përfundimtar të Dinastisë Song në Kinën Jugore. Në 1271, Kubilaji e riquajti regjimin e ri mongol në Kinë si Dinastia Yuan dhe kërkoi ta "sinicizonte" imazhin e tij si perandor i Kinës për të fituar kontrollin mbi popullin kinez. Kubilaji e zhvendosi selinë e tij në Khanbalik, embrioni i asaj që më vonë u bë qyteti modern i Pekinit. Themelimi i tij i një kryeqyteti atje ishte një hap i diskutueshëm për shumë mongolë, të cilët e akuzuan se ishte tepër i lidhur me kulturën kineze.

Mongolët patën përfundimisht sukses në fushatat e tyre kundër (Songut) Kinës, dhe familja perandorake kineze e Songut iu dorëzua Yuanit në 1276, duke i bërë mongolët popullin e parë jokinez që pushtoi të gjithë Kinën. Kubilaji e përdori bazën e tij për të ndërtuar një perandori të fuqishme, duke krijuar një akademi, zyra, porte tregtare dhe kanale, dhe duke sponsorizuar artet e shkencën. Regjistrat mongolë listojnë 20.166 shkolla publike të krijuara gjatë sundimit të tij.

Pasi arriti dominim aktual apo nominal mbi pjesën më të madhe të Euroazisë dhe pushtoi me sukses Kinën, Kubilaji ndoqi zgjerim të mëtejshëm. Pushtimet e tij të Birmanisë dhe Sakalinit ishin të kushtueshme, dhe përpjekjet e tij pushtuese të Đại Việt-it (Vietnami verior) dhe Champa-s (Vietnami jugor) përfunduan në disfata shkatërruese, por siguruan statuse vasale për ato vende. Ushtritë mongole u mundën përsëri e përsëri në Đại Việt dhe u shtypën në Betejën e Bạch Đằngut.

Nogai dhe Konçi, hani i Hoardës së Bardhë, krijuan marrëdhënie miqësore me Dinastinë Yuan dhe Ilhanatin. Mosmarrëveshjet politike mes degëve konkurruese të familjes rreth zyrës së han-it të madh vazhduan, por suksesi ekonomik dhe tregtar i Perandorisë Mongole vazhdoi pavarësisht grindjeve.

Në 1274 dhe përsëri në 1281, Kubilaj Hani pushtoi Japoninë në dy raste të veçanta. Megjithatë, ai nuk arriti ta pushtonte Japoninë. Gjatë periudhës së pushtimit mongol, Betejat e Bun'eit dhe Kōanit u zhvilluan përgjatë bregut të Gjirit Hakata, pranë Fukuokas së sotme.

Ndryshime të mëdha ndodhën në Perandorinë Mongole në fund të viteve 1200. Kubilaj Hani, pasi kishte pushtuar të gjithë Kinën dhe kishte themeluar Dinastinë Yuan, vdiq në 1294. Atë e pasoi nipi i tij, Temüri, i cili vazhdoi politikat e Kubilajit. Në të njëjtën kohë, Lufta Civile Toluide, së bashku me Lufta e Berke-Hulagut dhe luftën pasardhëse mes Kaidusë e Kubilajit, e dobësuan ndjeshëm autoritetin e han-it të madh mbi të gjithë Perandorinë Mongole, dhe perandoria u ndanë në khanate autonome: Dinastinë Yuan dhe tri khanatet perëndimore – Horda e Artë, Khanati Çagataj dhe Ilhanati. Vetëm Ilhanati mbeti besnik ndaj oborrit Yuan, por përjetoi luftën e vet të pushtetit, pjesërisht për shkak të një mosmarrëveshjeje me fraksionet e rritura islame në pjesën jugperëndimore të perandorisë.

Pas vdekjes së Kaidusë, sunduesi çagataj, Duva, nisi një propozim paqeje dhe i bindi ögedeidët t'i nënshtroheshin Temür Hanit. Në 1304, të gjitha khanatet miratuan një traktat paqeje dhe pranuan supremacinë e perandorit Yuan, Temür. Kjo vendosi supremacinë nominale të Dinastisë Yuan mbi khanatet perëndimore, e cila do të zgjaste disa dekada. Kjo supremaci bazohej mbi themele më të dobëta se ajo e han-ëve të mëparshëm, dhe secili nga katër khanatet vazhdoi të zhvillohej veçmas dhe të funksiononte si shtet i pavarur.

Pothuajse një shekull pushtimesh dhe lufte civile u pasua nga një stabilitet relativ, Pax Mongolica-ja, dhe tregtia dhe shkëmbimet kulturore ndërkombëtare lulëzuan mes Azisë dhe Evropës. Komunikimi mes Dinastisë Yuan në Kinë dhe Ilhanatit në Persi nxiti më tej tregtinë dhe komercin mes lindjes dhe perëndimit. Modele të tekstileve mbretërore Yuan mund të gjendeshin në anën e kundërt të perandorisë, duke zbukuruar dekorime armene; pemë dhe perime u transplantuan nëpër perandori; dhe risi teknologjike u përhapën nga dominionet mongole drejt Perëndimit. Papa Gjoni XXII iu paraqit një memorandum nga kisha lindore që përshkruante Pax Mongolica-n: "...Han-i i madh është një nga monarkët më të mëdhenj, dhe të gjithë zotërit e shtetit, p.sh. mbreti i Almaligut (Khanati Çagataj), perandori Abu Said dhe Uzbek Han-i, janë nënshtetas të tij, duke përshëndetur shenjtërinë e tij për t'i paguar respektin." Megjithatë, ndërsa katër khanatet vazhduan të ndërvepronin me njëri-tjetrin deri thellë në shekullin XIV, ata e bënë këtë si shtete sovrane dhe kurrë më nuk i bashkuan burimet e tyre në një ndërmarrje ushtarake të përbashkët.

Zhvillimi i khanateve

Pavarësisht konflikteve të tij me Kaidun dhe Duvën, perandori Yuan, Temür, vendosi një marrëdhënie tributi me luftënxitësin popull Shan pas serisë së operacioneve të tij ushtarake kundër Tajlandës nga 1297 deri 1303. Kjo shënoi fundin e zgjerimit jugor të mongolëve.

Kur Gazani mori fronin e Ilhanatit në 1295, ai pranoi formalisht Islamin si fenë e tij, duke shënuar një kthesë në historinë mongole pas së cilës Persia mongole u bë gjithnjë e më islamike. Pavarësisht kësaj, Gazani vazhdoi të forconte lidhjet me Temür Hanin dhe Dinastinë Yuan në lindje. Ishte politikisht e dobishme të reklamohej autoriteti i han-it të madh në Ilhanat, sepse Horda e Artë në Rusi kishte bërë prej kohësh pretendime mbi Gjeorgjinë fqinje. Brenda katër vitesh, Gazani filloi t'i dërgonte tribut oborrit Yuan dhe të bënte thirrje hanëve të tjerë ta pranonin Temür Hanin si zotëri të tyre. Ai mbikëqyri një program të gjerë të ndërveprimit kulturor dhe shkencor mes Ilhanatit dhe Dinastisë Yuan në dekadat në vijim.

Besimi i Gazanit mund të ketë qenë islamik, por ai vazhdoi luftën e paraardhësve të tij kundër mamlukëve egjiptianë, dhe u këshillua me këshilltarët e tij të vjetër mongolë në gjuhën e tij amtare. Ai mundi ushtrinë mamluke në Beteja e Vadi al-Khazandarit në 1299, por arriti të pushtonte Sirinë vetëm shkurtimisht, për shkak të sulmeve shpërqendruese nga Khanati Çagataj nën sundimtarin e tij de facto, Kaidun, i cili ishte në luftë me ilhanët dhe Dinastinë Yuan.

Duke luftuar për ndikim brenda Hoardës së Artë, Kaidu sponsorizoi kandidatin e tij, Kobelegun, kundër Bajanit (sund. 1299–1304), hanit të Hoardës së Bardhë. Bajani, pasi mori mbështetje ushtarake nga mongolët në Rusi, kërkoi ndihmë si nga Temür Hani ashtu edhe nga Ilhanati për të organizuar një sulm të bashkuar kundër forcave të Kaidusë. Temüri pranoi dhe e sulmoi Kaidun një vit më vonë. Pas një beteje të përgjakshme me ushtritë e Temürit pranë lumit Zawkhan në 1301, Kaidu vdiq dhe u pasua nga Duva.

Duva u sfidua nga djali i Kaidusë, Çapar, por me ndihmën e Temürit, Duva i mundi ögedeidët. Tokta i Hoardës së Artë, gjithashtu duke kërkuar paqe të përgjithshme, dërgoi 20.000 burra për të përforcuar kufirin Yuan. Tokta vdiq në 1312, dhe u pasua nga Ozbeg (sund. 1313–1341), i cili mori fronin e Hoardës së Artë dhe persekutoi mongolët jomyslimanë. Ndikimi i Yuanit mbi Hoardën u përmbys kryesisht dhe përplasjet kufitare mes shteteve mongole u rifilluan.

Në Khanatin Çagataj, Esen Buka I (sund. 1309–1318) u fronëzua si han pasi shtypi një rebelim të papritur nga pasardhësit e Ögedeit dhe e detyroi Çaparin në mërgim. Ushtritë Yuan e ilhanide sulmuan përfundimisht Khanatin Çagataj. Duke njohur përfitimet ekonomike të mundshme dhe trashëgiminë xhingiside, Ozbegu rihapi marrëdhëniet miqësore me Yuanin në 1326. Ai i forcoi lidhjet edhe me botën islame, duke ndërtuar xhami dhe struktura të tjera të stolisura, si banjat. Deri në dekadën e dytë të shekullit XIV, pushtimet mongole ishin ulur më tej. Në 1323, Abu Said Han-i (sund. 1316–1335) i Ilhanatit nënshkroi një traktat paqeje me Egjiptin. Me kërkesën e tij, oborri Yuan i dha kujdestarit të tij, Çupanit, titullin e komandantit të përgjithshëm të të gjitha khanateve mongole, por Çupani vdiq në fund të 1327.

Lufta civile shpërtheu në Dinastinë Yuan në 1328–29. Pas vdekjes së Yesün Temürit në 1328, Tug Temüri u bë udhëheqësi i ri në Khanbalik, ndërsa djali i Yesün Temürit, Ragibagi, u ngjit në fron në Shangdu, duke çuar në luftën civile të njohur si Lufta e Dy Kryeqyteteve. Tug Temüri e mundi Ragibagin, por hani çagataj, Eljigidei (sund. 1326–1329), e mbështeti Kusalain, vëllain e madh të Tug Temürit, si han të madh. Ai pushtoi me një forcë komanduese, dhe Tug Temüri abdikoi. Kusalai u zgjodh han më 30 gusht 1329. Kusalai më pas u helmua nga një komandant kipçak nën Tug Temürin, i cili u kthye në pushtet.

Tug Temüri (1304–1332) njihte gjuhën dhe historinë kineze dhe ishte edhe poet, kaligraf dhe piktor i talentuar. Për t'u pranuar nga khanatet e tjera si sovran i botës mongole, ai dërgoi princër xhingisidë dhe pasardhës të gjeneralëve të njohur mongolë tek Khanati Çagataj, Ilhani Abu Said, dhe Ozbegu. Në përgjigje të emisarëve, ata të gjithë ranë dakord të dërgonin tribut çdo vit. Për më tepër, Tug Temüri i dha dhurata bujare dhe një vulë perandorake Eljigideit për ta qetësuar zemërimin e tij.

Shtetet e mbetura të Perandorisë Mongole

Me vdekjen e Ilhanit Abu Said Bahaturit në 1335, sundimi mongol u lëkund dhe Persia ra në anarki politike. Një vit më vonë, pasardhësi i tij u vra nga një guvernator oirat, dhe Ilhanati u nda mes suldusëve, xhalajirëve, kasarid Togha Temürit (v. 1353), dhe luftëtarëve persianë. Duke shfrytëzuar kaosin, gjeorgjianët i shtynë mongolët jashtë territorit të tyre, dhe komandanti ujgur, Eretna, themeloi një shtet të pavarur (Eretnidët) në Anadoll në 1336. Pas rënies së zotërve të tyre mongolë, vasali besnik, Mbretëria Armene e Ciliçias, mori kërcënime gjithnjë e më të mëdha nga mamlukët dhe u mposht përfundimisht në 1375. Së bashku me shpërbërjen e Ilhanatit në Persi, sunduesit mongolë në Kinë dhe në Khanatin Çagataj ishin gjithashtu në trazira. Murtaja e njohur si Vdekja e Zezë, e cila filloi në dominionet mongole dhe u përhap në Evropë, e shtoi konfuzionin. Sëmundja shkatërroi të gjitha khanatet, duke prerë lidhjet komerciale dhe duke vrarë miliona. Murtaja mund të ketë marrë 50 milionë jetë vetëm në Evropë gjatë shekullit XIV.

Ndërsa fuqia e mongolëve ra, kaosi shpërtheu në të gjithë perandorinë ndërsa udhëheqës jomongolë e zgjeruan ndikimin e tyre. Horda e Artë humbi të gjitha dominionet e saj perëndimore (përfshirë Bjellorusinë dhe Ukrainën e sotme) ndaj Polonisë dhe Lituanisë mes 1342 dhe 1369. Princat myslimanë dhe jomyslimanë në Khanatin Çagataj luftuan mes tyre nga 1331 deri 1343, dhe Khanati Çagataj u shpërbë kur luftëtarë joxhingisidë krijuan hanë kukulla në Transoksiana dhe Moghulistan. Xhanibeg Hani (sund. 1342–1357) rivendosi shkurtimisht dominimin xhoçid mbi çagatajdët. Duke kërkuar nënshtrim nga një degë e Ilhanatit në Azerbajxhan, ai u mburr se "sot tre ulusë janë nën kontrollin tim".

Megjithatë, familje rivale xhoçide filluan të luftonin për fronin e Hoardës së Artë (Trazirat e Mëdha, 1359–1381) pas vrasjes së pasardhësit të tij, Berdibek Hanit, në 1359. Sunduesi i fundit Yuan, Togan Temüri (sund. 1333–1370), ishte i pafuqishëm për të rregulluar ato trazira, një shenjë se perandoria kishte thuajse arritur në fund. Monedha e pambështetur e oborrit të tij hyri në një spirale hiperinflacioniste dhe populli han kinez u rebelua për shkak të taksave të ashpra të Yuanit. Në vitet 1350, Gongmin i Goryeo-s i shtyu me sukses garnizonet mongole prapa dhe eliminoi familjen e perandoreshës së Togan Temür Hanit, ndërsa Tai Situ Changchub Gyaltsen arriti të eliminonte ndikimin mongol në Tibet.

Gjithnjë e më të izoluar nga nënshtetasit e tyre, mongolët humbën shpejt pjesën më të madhe të Kinës ndaj forcave rebele Ming dhe në 1368 ikën në zemrën e tyre në Mongoli. Pas përmbysjes së Dinastisë Yuan, Horda e Artë humbi lidhjet me Mongolinë dhe Kinën, ndërsa dy pjesët kryesore të Khanatit Çagataj u mundën nga Timuri (Tamerlani) (1336–1405), i cili themeloi Perandoria Timuride. Megjithatë, mbetje të Khanatit Çagataj mbijetuan; shteti i fundit çagatajd që mbijetoi ishte Khanati i Jarkendit, deri sa u mund nga oiratët e Khanatit Xhungar gjatë pushtimit xhungar të Altishahrit në 1680. Horda e Artë u thye në horda më të vogla turke që u dobësuan vazhdimisht gjatë katër shekujve. Mes tyre, hija e khanatit, Horda e Madhe, mbijetoi deri në 1502, kur një nga pasardhëset e saj, Khanati i Krimesë, plaçkiti Sarain. Khanati i Krimesë zgjati deri në 1783, ndërsa khanate si Khanati i Bukharasë dhe Khanati Kazak zgjatën edhe më gjatë.

Ushtria mongole eliminoi dobësitë tradicionale të ushtrive nomade dhe u ndërtua mbi pikat e forta taktike të tyre, duke u bërë një nga forcat e armatosura më të frikshme në histori. Ushtritë e mëparshme nomade bazoheshin në aftësinë e harkëtarëve kalorës – kalorësi të mbrojtur me armaturë, të aftë të gjuanin saktë dhe shpejt me harqe kompozitë – të cilët shpesh i mposhtnin armiqtë e tyre me shpejtësinë dhe lëvizshmërinë e tyre, pritat, apo tërheqjet e simuluara. Megjithatë, mangësitë e tyre përfshinin aftësi të dobëta të luftës rrethuese, paaftësi për të pushtuar në mënyrë të kënaqshme armiqtë e mundur, dhe mbi të gjitha, mungesë disipline ushtarake, gjë që shpesh rezultonte në mosbashkim apo, pas një disfate, në shpërbërje. Reformat e nisura nga Xhingis Hani i lejuan ushtrisë mongole t'i zgjidhte këto dobësi, por aftësitë e tyre vazhduan të evoluonin në përgjigje të kërcënimeve apo mundësive të reja, duke përfshirë, sipas historianit Christopher Atwood, "një vizion të luftës gjithëpërfshirëse, unik për Mesjetën".

Fokusi dhe qëllimet

Për Xhingis Hanin, beson Atwood, "lufta ishte një vrasje personale kundër sunduesve që refuzonin me vetëdije t'i respektonin", të cilët e kishin fyer atë apo mongolët. Zgjerimi i këtyre synimeve në një qëllim pushtimi botëror ishte i gradualshëm; David Morgan argumentoi se mongolët "e pranuan idenë kur zbuluan se ishin, në fakt, duke pushtuar botën". Tërheqja e idesë u forcua nga suksesi i vazhdueshëm i ushtrisë mongole. Deri në kohën e sundimit të Güjuk Hanit (1246–1248), siç i deklaroi ai të dërguarit papnor, Karpinit, kjo ishte zhvilluar në ideologji zyrtare.

Nga lindja e diellit deri në perëndimin e tij, të gjitha tokat janë bërë të nënshtruara ndaj meje. Kush mund ta bëjë këtë kundër urdhrit të Zotit?

Ushtarët, kuajt dhe pajisjet

Çdo burrë mongol i rritur (15 vjeç e sipër) ishte ushtar; kur nuk thirreshin, ata rikthenin mënyrën e tyre tradicionale të jetesës pastorale. Ata nuk merrnin pagë ushtarake, veç plaçkës, e cila ndahej pas betejës sipas kontributit të secilit ushtar. Shumica ishin harkëtarë kalorës, të cilët kishin mësuar të hipnin që në fëmijëri. Raca e vogël mongole e kuajve ishte e fortë, e qetë dhe veçanërisht e fortësuar – megjithëse zakonisht pa patkonj, mund të përshkonte 600 milje (rreth 970 km) në nëntë ditë. Një ushtar mongol merrte me vete në fushatë, mesatarisht, pesë apo gjashtë kuaj për t'i ndryshuar çdo ditë tjetër. Keqtrajtimi i kuajve, si të hash para se t'u kujdeseshe atyre, mund të dënohej me vdekje.

Harku kompozit mongol, i bërë prej druri dhe briri, kishte një rreze normale prej rreth 325 metrash, por në kushte të favorshme mund të arrinte 530 metra. Ushtarët mongolë, të cilët të gjithë kishin të paktën një hark, mbanin me vete edhe dy apo tri kukura shigjetash. Shumica e majave të shigjetave ishin të formës së zakonshme, por mongolët përdornin edhe shigjeta të veçanta që fishkëllenin, mpinin, apo shponin. Një mangësi e madhe e harkut ishte se nuk mund të përdorej në shi apo mot me lagështirë. Mongolët preferonin të mos angazhoheshin në betejë nga afër me forca që zakonisht ishin superiore në atë aspekt, por megjithatë mbanin një gamë të gjerë armësh dorë-për-dore, përfshirë shtiza, topuza, sëpata dhe kluba. Shumica e ushtarëve mongolë kishin pak apo aspak armaturë, duke veshur vetëm një deel (pallto e trashë) me një veshje të brendshme prej lëkure qeni apo dhie, të shoqëruar me çizme të trasha prej sllobri dhe kapele leshi. Mongolët më të pasur mund të përballonin armaturë lamelare, të preferuar mbi zinxhirin metalik për shkak të prodhimit të lehtë dhe efektshmërisë më të madhe kundër shigjetave. Përkrenaret konike zakonisht bëheshin prej hekuri. Mburojat përdoreshin nga rojet apo nga kalorësia e zbritur.

Organizimi dhe përgatitja

Për të siguruar që besnikëritë e vjetra fisnore të zhdukeshin, Xhingis Hani i organizoi trupat e tij duke përdorur sistemin dhjetor, me mongolë me origjinë nga fise të ndryshme të caktuar në njësi individuale prej dhjetëshe, qindëshe dhe mijëshe. Një reformë tjetër kritike ishte vendosja e disiplinës së rreptë ushtarake në të gjithë ushtrinë, nga gjenerali deri te ushtari i zakonshëm. Oficerët ishin përgjegjës për stërvitjen dhe pajisjen e njerëzve nën komandën e tyre; shokëve në njësi u urdhërohej të mbronin njëri-tjetrin në betejë; dhe ushtarëve individualë u ndalohej të iknin apo të plaçkitnin pa leje. Nëse ndonjë ushtar apo njësi dështonte në detyrat e veta, ata i nënshtroheshin ndëshkimit, shpesh me ekzekutim. Institucione si struktura e kampeve ushtarake apo zinxhiri operacional i komandës u standardizuan, dhe roli i keshigut (roja perandorake) u vu në qendër për t'u siguruar që të shërbente si një akademi ushtarake për gjeneralët e ardhshëm.

Bashkimi dhe uniteti i ushtrisë mongole ishin një faktor shumë më i madh në suksesin e tyre sesa çdo superioritet numerik – forca totale e disponueshme gjatë jetës së Xhingisit ishte ndoshta vetëm mes 50.000 dhe 75.000 ushtarëve, dhe ushtritë mongole ishin pothuajse gjithmonë në numër më të vogël se armiqtë e tyre. Para ndarjes së perandorisë, ushtria ndahej në pesë formacione: ushtria e rregullt, trupat kufitare alginçin dhe tamma, të cilët shërbenin përkatësisht si zbulues dhe garnizone nomade, keshigu, dhe karaul/karagulu, funksioni i të cilëve nuk është i qartë, por mund të ketë përfshirë ruajtjen e rrugëve dhe kufirit. Të gjithë ushtarët merrnin një prerje flokësh dalluese, veçantia e së cilës dekurajonte dezertimin.

Mongolët ishin mësuar të pushonin në fund të pranverës dhe verës. Fushatat, të cilat normalisht zhvilloheshin dimrit, planifikoheshin në kurultait verore. Këtu emëroheshin komandantët dhe hartoheshin planet, shpesh duke përdorur zbulim ushtarak të mbledhur nga tregtarët apo rrjetet e tyre të zbulimit. Planet luftarake mongole balanconin mendimin taktik të pavarur të komandantëve me një orar strategjik të rreptë. Kjo lejonte lëvizje të koordinuara mes divizioneve qindra kilometra larg njëri-tjetrit, para se ata të takoheshin në vendndodhje të përcaktuara paraprakisht. Përgatitjet fillonin në vjeshtë, dhe fushata zakonisht fillonte dimrit – ndryshe nga armiqtë e tyre, mongolët preferonin të luftonin në mot të ftohtë.

Strategjia dhe taktika

Mongolët zakonisht planifikonin një pushtim shumëpjesësh, duke u mbështetur në planet dhe rrjetet e tyre të zbulimit për të lejuar kolonat individuale t'i bashkoheshin njëra-tjetrës. Ushtritë në lëvizje mbroheshin nga sulme të papritura nga perde zbuluese, të cilat shtriheshin dhjetëra apo qindra kilometra rreth forcës kryesore. Ata preferonin ta provokonin sunduesin armik në një konfrontim fillestar në fushëbetejë, në të cilin aftësia luftarake mongole do të ishte vendimtare, i ndjekur nga shkatërrimi i kështjellave më të vogla, dhe më pas kapja e kryeqytetit armik. Kjo sekuencë e priste çdo komunikim hierarkik, inkurajonte refugjatët të iknin drejt kryeqytetit, duke ulur moralin dhe furnizimet e banorëve, dhe u lejonte mongolëve të merrnin punë dhe materiale për të sulmuar kështjellat më të mbrojtura mirë. Shpesh sunduesi armik përndiqej intensivisht për të parandaluar bashkimin e ndonjë force rreth tij. Në mënyrë të ngjashme, divizione individuale sulmonin në mënyrë të paparashikueshme kështjella individuale para se të tërhiqeshin shpejt, duke penguar zotërit lokalë t'i ndihmonin fqinjët e tyre.

Taktikat ushtarake mongole shfrytëzonin mjeshtërinë e tyre si harkëtarë kalorës, theksonin lëvizshmërinë, fleksibilitetin dhe organizimin e tyre, dhe synonin përgjithësisht një fitore të plotë vendimtare. Ato përfshinin taktika tradicionale stepore si pritat apo tërheqja e famshme e simuluar, e cila shpesh zgjaste ditë të tëra para se mongolët të përballeshin me ndjekësit e tyre të lodhur në fushëbetejën e zgjedhur prej tyre. Taktika të tjera përfshinin breshëri goditje-e-ikje që ngjasonin me karakolin e mëvonshëm evropian, formacione të specializuara që çorganizonin trupat armike, apo taktikën e "stuhisë së shigjetave" e cila përdorte parimin e zjarrit të përqendruar kundër një zone vrasëse. Taktikat e rrethimit praktikoheshin gjatë gjuetive të mëdha nerge, gjatë të cilave mongolët formonin rrathë disa kilometra të gjerë që tkurreshin gradualisht, duke i çuar kafshët drejt qendrës; kjo vetë përdorej ndonjëherë për të shuar rezistencën gueriliste.

Mongolët fillimisht ishin të dobët në luftën rrethuese, duke mundur t'i pushtonin muret vetëm me elementin e befasisë. Megjithatë, ata shpejt mësuan të integronin inxhinierë myslimanë e kinezë të rrethimit në ushtritë e tyre. Këta ekspertë artilerie përdoreshin, përveç rrethimeve, edhe në fushëbetejë e në logjistikë. Pajisjet e tyre përfshinin trebuçe, mangonela, predha shpërthyese, naftë flakëruese, dhe topin e parë të njohur në botë, që daton nga fundi i shekullit XIII; taktikat e tyre përfshinin gërmim nëntokësor, sulme natën, dhe devijim të trupave ujorë. Mongolët i përdorën gjerësisht robërit e luftës si punë të detyruar dhe si mburoja njerëzore gjatë rrethimeve. Lufta detare praktikohej përgjithësisht vetëm nga shteti pasardhës i Dinastisë Yuan.

Ushtritë mongole përdornin gjithashtu taktika terrori, luftë psikologjike dhe propagandë. Popullsia e qyteteve të pushtuara, përveç individëve të dobishëm si zejtarët, zakonisht masakrohej. Mongolët inkurajonin që lajmet e këtyre ngjarjeve të ekzagjeroheshin dhe të përhapeshin sa më gjerësisht të ishte e mundur, për të terrorizuar objektivat e ardhshëm në dorëzim para një rrethimi të kushtueshëm. Ata ekzagjeronin madhësinë e ushtrive të tyre me thashetheme, kukulla të vendosura mbi kuaj rezervë, apo zjarre shtesë të ndezur natën në kampe; nxisnin rebelim në territorin armik; dhe kërkonin t'i vinin rivalët e mundshëm kundër njëri-tjetrit. Disa dëshmi tregojnë se shamanët mongolë luajtën role vendimtare në thirrjen e stuhive shiu apo bore që pengonin forcat armike.

Fetë

Në kohën e Xhingis Hanit, praktikisht çdo fe kishte gjetur të konvertuar mongolë, nga budizmi te krishterimi, nga maniçeizmi te islami. Për të shmangur konfliktin, Xhingis Hani krijoi një institucion që siguronte liri të plotë fetare, edhe pse ai vetë ishte shamanist. Nën administratën e tij, të gjithë udhëheqësit fetarë ishin të përjashtuar nga taksat dhe nga shërbimi publik.

Fillimisht kishte pak vende formale adhurimi për shkak të mënyrës së jetesës nomade. Megjithatë, nën Ögedein (1186–1241), disa projekte ndërtimi u ndërmorën në kryeqytetin mongol. Së bashku me pallate, Ögedei ndërtoi shtëpi adhurimi për ndjekësit budistë, myslimanë, të krishterë dhe taoistë. Fetë dominuese në atë kohë ishin tengrizmi dhe budizmi, megjithëse gruaja e Ögedeit ishte e krishterë nestoriane.

Përfundimisht, secili prej shteteve pasardhëse miratoi fenë dominuese të popullsive lokale: dinastia Yuan e Kinës nën sundimin mongol në lindje (fillimisht domeni i han-it të madh) përqafoi budizmin dhe shamanizmin, ndërsa tri khanatet perëndimore miratuan islamin, kryesisht nën ndikimin sufi.

Artet dhe letërsia

Vepra letrare më e vjetër që ka mbijetuar në gjuhën mongole është Historia e Fshehtë e Mongolëve, e shkruar për familjen mbretërore ca kohë pas vdekjes së Xhingis Hanit në 1227. Është përshkrimi më i rëndësishëm vendas i jetës dhe gjenealogjisë së Xhingisit, duke mbuluar origjinën dhe fëmijërinë e tij deri te themelimi i Perandorisë Mongole dhe sundimi i djalit të tij, Ögedei.

Një tjetër klasik i perandorisë është Jami' al-tawarikh, ose "Historia Universale". U porosit në fillim të shekullit XIV nga Ilhani Gazan Han si mënyrë për të dokumentuar historinë e gjithë botës, për të ndihmuar në krijimin e trashëgimisë së vet kulturore mongole.

Skribët mongolë të shekullit XIV përdornin një përzierje rrëshire dhe pigmentesh bimore si një formë primitive e lëngut korrigjues; kjo mund të jetë përdorimi i saj i parë i njohur. Mongolët e vlerësonin artin pamor; shija e tyre për portretizim përqendrohej te kuajt e tyre.

Shkenca

Perandoria Mongole pa disa zhvillime të rëndësishme në shkencë falë patronazhit të hanëve. Roxher Bekoni ia atribuoi suksesin e mongolëve si pushtues botërorë kryesisht përkushtimit të tyre ndaj matematikës. Astronomia ishte një degë e shkencës për të cilën hanët treguan interes personal. Sipas Yuanshi-t, Ögedei Hani urdhëroi dy herë riparimin e sferës armilare të Zhongdu-t (në 1233 dhe 1236) dhe gjithashtu urdhëroi në 1234 rishikimin dhe adoptimin e kalendarit Damingli. Ai ndërtoi një tempull konfucian për Yelü Çucain në Karakorum rreth vitit 1236, ku Yelü Çucai krijoi dhe rregulloi një kalendar sipas modelit kinez. Möngke Hani u vu re nga Rashid al-Dini si dikush që kishte zgjidhur vetë disa nga problemet e vështira të gjeometrisë euklidiane dhe i kishte shkruar vëllait të tij, Hulagu Hanit, t'i dërgonte astronomin Tusi. Dëshira e Möngke Hanit për ta pasur Tusin të ndërtonte një observator në Karakorum nuk u realizua, pasi hani vdiq gjatë një fushate në Kinën jugore. Hulagu Hani në vend të kësaj i dha Tusit një grant për të ndërtuar Observatorin e Maragehut në Persi në 1259 dhe e urdhëroi të përgatiste tabela astronomike për të brenda 12 vjetësh, pavarësisht se Tusi kishte kërkuar 30 vjet. Tusi arriti të prodhonte Tabelat Ilhanide brenda 12 viteve, prodhoi një botim të rishikuar të Elementeve të Euklidit dhe mësoi mjetin e ri matematikor të njohur si çifti Tusi. Observatori i Maragehut mbante rreth 400.000 libra të shpëtuar nga Tusi gjatë rrethimit të Bagdadit dhe qyteteve të tjera. Astronomë kinezë të sjellë nga Hulagu Hani punuan gjithashtu atje.

Kubilaj Hani ndërtoi një numër observatoresh të mëdha në Kinë, dhe bibliotekat e tij përfshinin Wu-hu-lie-ti-n (Euklidin), sjellë nga matematicienë myslimanë. Zhu Shijie dhe Guo Shoujing ishin matematicienë të shquar në Kinën e Yuanit. Mjeku mongol Hu Sihui përshkroi rëndësinë e një diete të shëndetshme në një traktat mjekësor të vitit 1330.

Gazan Hani, i aftë të kuptonte katër gjuhë, përfshirë latinishten, ndërtoi Observatorin e Tabrizit në 1295. Astronomi bizantin grek Gregory Chioniades studioi atje nën Axhal Shams al-Din Omarin, i cili kishte punuar në Maragehe nën Tusin. Chioniades luajti një rol të rëndësishëm në transmetimin e disa risive nga bota islame drejt Evropës. Këto përfshijnë futjen e astrolabit universal të pavarur nga gjerësia gjeografike në Evropë dhe një përshkrim grek të çiftit Tusi, i cili më vonë do të kishte ndikim mbi heliocentrizmin kopernikan. Chioniades gjithashtu përktheu disa traktate zij në greqisht, përfshirë Zij-i Ilkhani-n persian të al-Tusit dhe Observatorit të Maragehut. Aleanca bizantino-mongole dhe fakti që Perandoria e Trebizondit ishte vasal i Ilhanatit lehtësuan lëvizjet e Chioniades-it mes Konstandinopojës, Trebizondit dhe Tabrizit. Princi Radna, nën-mbreti mongol i Tibetit me qendër në provincën Gansu, mbështeti astronomin samarkandez al-Sanxhufini. Doracaku astronomik arab i kushtuar nga al-Sanxhufini Princit Radna, një pasardhës i Kubilaj Hanit, u përfundua në 1363. Ai vihet re për shënimet margjinale në mongolishten e mesme.

Sistemi postar

Perandoria Mongole kishte një sistem postar të zgjuar dhe efikas për kohën, i njohur shpesh nga studiuesit si Jami. Kishte stacione stafetash të pajisura bujarisht dhe të mirëmbrojtura, të njohura si örtöö, të vendosura në të gjithë perandorinë. Një lajmëtar zakonisht udhëtonte rreth 40 kilometra nga një stacion në tjetrin, duke marrë ose një kalë të freskët e të pushuar, ose duke ia dorëzuar postën kalorësit tjetër për të siguruar dorëzimin sa më të shpejtë. Kalorësit mongolë mbulonin rregullisht rreth 200 kilometra në ditë, më mirë se rekordi më i shpejtë i vendosur nga Pony Express-i 600 vjet më vonë. Stacionet e stafetës kishin familje të bashkangjitura që i shërbenin. Kushdo me një paiza lejohej të ndalonte atje për kuaj të freskët dhe racione të caktuara, ndërsa ata që mbanin identitete ushtarake e përdornin Jamin edhe pa paiza. Shumë tregtarë, lajmëtarë dhe udhëtarë nga Kina, Lindja e Mesme dhe Evropa e përdorën sistemin. Kur han-i i madh vdiq në Karakorum, lajmi arriti tek forcat mongole nën Batu Hanin në Evropën Qendrore brenda 4–6 javësh, falë Jamit.

Xhingisi dhe pasardhësi i tij, Ögedei, ndërtuan një sistem të gjerë rrugësh, njëra prej të cilave përshkonte Malet Altai. Pas kurorëzimit të tij, Ögedei e zgjeroi më tej sistemin rrugor, duke urdhëruar Khanatin Çagataj dhe Hoardën e Artë të lidhnin rrugët në pjesët perëndimore të Perandorisë Mongole.

Kubilaj Hani, themeluesi i Dinastisë Yuan, ndërtoi stafeta të veçanta për zyrtarët e lartë, si dhe stafeta të zakonshme, me strehimore. Gjatë sundimit të Kubilajit, sistemi i komunikimit Yuan përbëhej nga rreth 1.400 stacione postare, të cilat përdorën 50.000 kuaj, 8.400 qe, 6.700 mushka, 4.000 karroca dhe 6.000 varka. Në Mançuri dhe Siberinë jugore, mongolët përdorën ende stafeta me sajë të tërhequr nga qentë për Jamin. Në Ilhanat, Gazani rivendosi sistemin e stafetave në rënie në Lindjen e Mesme në një shkallë të kufizuar. Ai ndërtoi strehimore dhe dekretoi që vetëm të dërguarit perandorakë mund të merrnin një pagesë. Xhoçidët e Hoardës së Artë e financuan sistemin e tyre të stafetave përmes një takse të veçantë Jam.

Bashkimi mongol i vitit 1206 dhe paqja e mëvonshme në rajon lejuan formimin e rrugëve tregtare nëpër Perandorinë Mongole. Mongolët kishin një histori mbështetjeje për tregtarët dhe tregtinë. Xhingis Hani i inkurajoi tregtarët e huaj që në fillim të karrierës së tij, edhe para se t'i bashkonte mongolët. Tregtarët siguronin informacion mbi kulturat fqinje, shërbenin si diplomatë dhe tregtarë zyrtarë për mongolët, dhe ishin thelbësorë për shumë mallra, meqë mongolët prodhonin pak nga vetja.

Qeveria dhe elitat mongole siguronin kapital për tregtarët dhe i dërgonin larg, në një marrëveshje ortoq (partner tregtar). Në kohën mongole, tiparet kontraktuale të një partneriteti mongol-ortoq i ngjasonin ngushtë atyre të marrëveshjeve kirad dhe komenda, megjithatë, investitorët mongolë nuk kufizoheshin në përdorimin e metaleve të çmuara të pandryshuara dhe mallrave të tregtueshme për investime partneriteti, dhe financonin kryesisht huadhënien dhe aktivitetet tregtare. Për më tepër, elitat mongole formuan partneritete tregtare me tregtarë nga qytetet italiane, përfshirë familjen Polo. Ndërsa perandoria u zgjerua, çdo tregtar apo ambasador me dokumentacion dhe autorizim të duhur merrte mbrojtje dhe strehim ndërsa udhëtonte nëpër zotërimet mongole. Rrugë të mirëudhëtuara dhe relativisht të mirëmbajtura lidhnin tokat nga baseni i Mesdheut deri në Kinë, duke rritur ndjeshëm tregtinë tokësore dhe duke rezultuar në disa histori dramatike të atyre që udhëtuan nëpër atë që do të njihej si Rruga e Mëndafshit.

Eksploruesi perëndimor Marko Polo udhëtoi drejt lindjes përgjatë Rrugës së Mëndafshit, dhe murgu ujgur Rabban Bar Sauma bëri një udhëtim po aq epik përgjatë rrugës, duke u nisur nga shtëpia e tij në Khanbalik (Pekin) deri në Evropë. Misionarë evropianë, si Uilliam i Rubrukut, gjithashtu udhëtuan drejt oborrit mongol për të kthyer besimtarë në kauzën e tyre, apo shkuan si të dërguar papnorë për të korresponduar me sunduesit mongolë në një përpjekje për të siguruar një Aleancë Frankomongole. Ishte, megjithatë, e rrallë që dikush të udhëtonte gjithë gjatësinë e Rrugës së Mëndafshit. Në vend të kësaj, tregtarët i lëviznin produktet si një zinxhir kovash, mallra që tregtoheshin nga një ndërmjetës te tjetri, duke lëvizur nga Kina deri në Perëndim; mallrat që lëviznin në distanca kaq të gjata arrinin çmime ekstravagante.

Pas Xhingisit, biznesi i partnerëve tregtarë vazhdoi të lulëzonte nën pasardhësit e tij, Ögedei dhe Güjuk. Tregtarët sillnin veshje, ushqim, informacion dhe furnizime të tjera në pallatet perandorake, dhe në këmbim hanët e mëdhenj u jepnin tregtarëve përjashtime taksash dhe i lejonin të përdornin stacionet zyrtare të stafetave të Perandorisë Mongole. Tregtarët gjithashtu shërbenin si mbledhës taksash në Kinë, Rusi dhe Iran. Nëse tregtarët sulmoheshin nga bandit, humbjet kompensoheshin nga banorët lokalë, të cilët detyroheshin të gjenin mallrat e vjedhura.

Politikat ndryshuan nën Han-in e Madh Möngke. Për shkak të pastrimit të parave dhe mbitaksimit, ai u përpoq t'i kufizonte abuzimet dhe dërgoi hetues perandorakë për të mbikëqyrur bizneset ortoq. Ai dekretoi që të gjithë tregtarët duhej të paguanin taksa komerciale dhe pronësore, dhe shlyeu të gjitha kambialet e tërhequra nga elita e lartë mongole nga tregtarët. Kjo politikë vazhdoi nën Dinastinë Yuan.

Rënia e Perandorisë Mongole në shekullin XIV çoi në kolapsin e unitetit politik, kulturor dhe ekonomik përgjatë Rrugës së Mëndafshit. Fiset turke morën skajin perëndimor të rrugës nga Perandoria Bizantine, duke mbjellë farat e një kulture turke që më vonë do të kristalizohej në Perandorinë Osmane nën besimin sunit. Në lindje, kinezët han e përmbysën Dinastinë Yuan në 1368, duke nisur Dinastinë e tyre Ming dhe duke ndjekur një politikë izolimi ekonomik.

Perandoria Mongole, në kulmin e saj si perandoria më e madhe kontinuale në histori, pati një ndikim të qëndrueshëm duke bashkuar rajone të mëdha. Disa prej tyre, si Rusia lindore dhe perëndimore, dhe pjesë perëndimore të Kinës, mbeten të bashkuara edhe sot. Mongolët mund të jenë asimiluar në popullsitë lokale pas rënies së perandorisë, dhe disa pasardhës të tyre miratuan fetë lokale. Për shembull, khanati lindor miratoi budizmin, ndërsa tri khanatet perëndimore miratuan islamin, kryesisht nën ndikim sufist.

Arritjet jo-ushtarake të Perandorisë Mongole përfshijnë futjen e një sistemi shkrimi, një alfabet mongol të bazuar në karakteret e ujgurishtes së vjetër, i cili përdoret ende në Mongoli.

Moska u ngrit në rëndësi ndërsa ishte ende nën sundimin e "zgjedhës tatarë-mongole", disa kohë pasi sunduesve rusë u ishte dhënë statusi i mbledhësve të taksave për mongolët. Fakti që rusët mblidhnin tribut dhe taksa për mongolët do të thoshte se vetë mongolët rrallë vizitonin tokat që zotëronin. Rusët përfundimisht fituan fuqi ushtarake, dhe sunduesi i tyre, Ivan III, i përmbysi plotësisht mongolët dhe formoi Carinë Ruse. Pas Qëndresës së Madhe në lumin Ugra, e cila vërtetoi se mongolët ishin të cenueshëm, Dukati i Madh i Moskës fitoi pavarësinë.

Njohuritë e Evropës mbi botën e njohur u zgjeruan jashtëzakonisht nga informacioni që u sollën nga ambasadorët dhe tregtarët. Kur Kristofor Kolombi lundroi në 1492, misioni i tij ishte të arrinte Katain, tokën e Han-it të Madh në Kinë.

Disa studime tregojnë se Vdekja e Zezë, e cila shkatërroi Evropën në vitet 1340, mund të ketë udhëtuar nga Kina përgjatë rrugëve tregtare të Perandorisë Mongole. Në 1347, zotëruesi genovez i Kafës, një emporium i madh tregtar në Gadishullin e Krimesë, u rrethua nga një ushtri luftëtarësh mongolë nën komandën e Xhanibegut. Pas një rrethimi të zgjatur gjatë të cilit ushtria mongole po dobësohej nga sëmundja, ata vendosën t'i përdornin kufomat e infektuara si armë biologjike. Kufomat u hodhën me katapultë përtej mureve të qytetit, duke infektuar banorët. Tregtarët genovezë ikën, duke e transferuar murtajën përmes anijeve të tyre në jug të Evropës, prej nga u përhap shpejt. Numri total i vdekjeve në mbarë botën nga pandemia vlerësohet në 75–200 milionë, me deri në 50 milionë vdekje vetëm në Evropë.

Shkatërrimi

Sipas disa interpretimeve, pushtimet e Xhingis Hanit shkaktuan shkatërrim të gjerë pa presedent në disa rajone gjeografike, duke çuar në ndryshime në demografinë e Azisë. Xhingisi dhe hordhitë e tij vranë afërsisht 11% të popullsisë botërore, me humbjen e konsiderueshme të jetës njerëzore që rezultoi madje edhe në përmirësime të shëndetit të mjedisit. Një studim i vitit 2003 tregoi se 8% e burrave në Mongoli dhe 1 në 200 në të gjithë botën janë pasardhës të drejtpërdrejtë të Xhingisit.

Studiuesi perëndimor R. J. Rummel vlerësoi se 30 milionë njerëz u vranë nga Perandoria Mongole. Studiues të tjerë vlerësojnë deri në 80 milionë. Popullsia e Kinës ra përgjysmë gjatë pesëdhjetë vjetëve të sundimit mongol. Para pushtimit mongol, territoret e dinastive kineze kishin rreth 120 milionë banorë; pas përfundimit të pushtimit në 1279, regjistrimi i vitit 1300 raportoi se popullsia totale e Kinës ishte rreth 60 milionë. Ndërsa është e mundur t'i atribuohet ky rënie e madhe e popullsisë kineze thjesht egërsisë mongole, studiuesit kanë mendime të përziera. Frederick Mote argumenton se rënia e gjerë reflekton një dështim administrativ për të mbajtur regjistrime, në vend të një rënie faktike, ndërsa të tjerë, si Timothy Brook, argumentojnë se mongolët e zvogëluan pjesën më të madhe të popullsisë së Kinës jugore, dhe në mënyrë të diskutueshme popullsinë han kineze, në një status të padukshëm përmes anulimit të së drejtës për pasaporta dhe mohimit të së drejtës për pronësi të drejtpërdrejtë të tokës. Kjo do të thoshte se kinezët duhej të varen nga dhe të kujdeseshin kryesisht nga mongolët dhe tatarët, gjë që përfshinte edhe rekrutimin në ushtrinë mongole. Historianë si William McNeill dhe David O. Morgan argumentojnë se murtaja bubonike ishte faktori kryesor pas rënies demografike të Kinës.

Bota islame iu nënshtrua ndryshimeve masive si rezultat i pushtimeve mongole. Popullsia e rrafshnaltës iraniane vuajti nga sëmundje dhe zi buke të përhapura, duke rezultuar në vdekjen e deri në tre të katërtat e popullsisë së saj, ndoshta 10 deri 15 milionë njerëz. Historiani Steven Ward vlerëson se popullsia e Iranit nuk arriti sërish nivelet para-mongole deri në mesin e shekullit XX.

David Nicole thotë në The Mongol Warlords, "terrori dhe shfarosja masive e kujtdo që i kundërshtonte ishte një taktikë mongole mirë e testuar". Rreth gjysma e popullsisë ruse mund të ketë vdekur gjatë pushtimit. Megjithatë, Colin McEvedy vlerëson se popullsia e Rusisë evropiane ra nga 7,5 milionë para pushtimit në 7 milionë pas tij. Historianët vlerësojnë se deri në gjysma e popullsisë prej dy milionësh të Hungarisë ishin viktima të pushtimit mongol. Rogerius, një dëshmitar okular, tha se "mongolët vranë të gjithë pa dallim gjinie apo moshe" dhe se "mongolët veçanërisht 'gjenin kënaqësi' në poshtërimin e grave".

• Skema e Perandorisë Mongole
• Dinastia mongole
• Khanati mongol
• Lista e fiseve dhe klaneve mongole mesjetare
• Lista e shteteve mongole