Milo Gjukanoviqi (malazisht: Milo Đukanović; lindur më 15 shkurt 1962) është politikan malazez, i cili shërbeu si president i Malit të Zi në dy periudha, nga viti 1998 deri më 2002 dhe nga viti 2018 deri më 2023. Ai ka qenë gjithashtu disa herë kryeministër i Malit të Zi, në periudhat 1991–1998, 2003–2006, 2008–2010 dhe 2012–2016.
Gjukanoviqi ishte një nga figurat kryesore të politikës malazeze për më shumë se tri dekada. Ai drejtoi Partinë Demokratike të Socialistëve të Malit të Zi (DPS) nga viti 1998 deri më 2023 dhe luajti rol qendror në procesin që çoi në pavarësinë e Malit të Zi në vitin 2006, si dhe në orientimin euroatlantik të vendit, përfshirë anëtarësimin në NATO në vitin 2017.
Jeta e hershme dhe arsimi
Milo Gjukanoviqi lindi më 15 shkurt 1962 në Nikshiq, në atë kohë pjesë e Republikës Popullore të Malit të Zi brenda Jugosllavisë. Ai studioi në Fakultetin e Ekonomisë në Universitetin e Malit të Zi.
Karriera politike
Gjukanoviqi u përfshi në politikë gjatë viteve 1980, në kuadër të strukturave të Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë. Në fund të viteve 1980 dhe në fillim të viteve 1990, ai u bë pjesë e brezit të ri të udhëheqësve politikë në Mal të Zi, së bashku me Momir Bullatoviqin dhe Svetozar Maroviqin.
Në vitin 1991, pas vendosjes së sistemit shumëpartiak, ai u bë kryeministër i Malit të Zi. Në atë kohë, Mali i Zi ishte republikë përbërëse e Jugosllavisë dhe më pas pjesë e Republikës Federale të Jugosllavisë së bashku me Serbinë.
Kryeministër i Malit të Zi
Gjukanoviqi shërbeu si kryeministër për herë të parë nga viti 1991 deri më 1998. Gjatë viteve të para të mandatit të tij, politika malazeze ishte e lidhur ngushtë me zhvillimet në Serbi dhe me udhëheqjen e Sllobodan Millosheviqit. Megjithatë, në gjysmën e dytë të viteve 1990, Gjukanoviqi u distancua gradualisht nga Millosheviqi dhe filloi të mbështeste një kurs më të pavarur politik për Malin e Zi.
Ai u rikthye si kryeministër në vitin 2003 dhe mbajti këtë post deri në vitin 2006, periudhë gjatë së cilës u intensifikua procesi politik për përcaktimin e statusit shtetëror të Malit të Zi. Më 2006, pas referendumit për pavarësi, Mali i Zi shpalli pavarësinë nga bashkimi shtetëror me Serbinë.
Gjukanoviqi shërbeu sërish si kryeministër nga viti 2008 deri më 2010 dhe nga viti 2012 deri më 2016. Në këto mandate, qeveritë e drejtuara prej tij ndoqën politika të integrimit evropian dhe euroatlantik, duke përfshirë procesin e afrimit me Bashkimin Evropian dhe anëtarësimin në NATO.
President i Malit të Zi
Gjukanoviqi shërbeu për herë të parë si president i Malit të Zi nga viti 1998 deri më 2002. Gjatë kësaj periudhe, Mali i Zi mbeti pjesë e strukturave shtetërore jugosllave, por politika e Podgoricës u bë gjithnjë e më e pavarur nga Beogradi.
Në vitin 2018, ai u rikthye në postin e presidentit, pas fitores në zgjedhjet presidenciale. Mandati i tij i dytë presidencial zgjati deri më 20 maj 2023. Në këtë periudhë, Mali i Zi vijoi negociatat për anëtarësim në Bashkimin Evropian, por vendi u përball edhe me tensione të brendshme politike dhe polarizim të fortë institucional.
Në zgjedhjet presidenciale të vitit 2023, Gjukanoviqi u mund në raundin e dytë nga Jakov Milatoviq, kandidat i lëvizjes Evropa Tani!. Millatoviqi mori detyrën e presidentit më 20 maj 2023.
Roli në pavarësinë e Malit të Zi
Një nga momentet më të rëndësishme të karrierës së Gjukanoviqit ishte procesi që çoi në pavarësinë e Malit të Zi. Pas rënies së Millosheviqit në vitin 2000, marrëdhëniet mes Malit të Zi dhe Serbisë u riorganizuan në kuadër të bashkimit shtetëror Serbi dhe Mali i Zi.
Në vitin 2006, Mali i Zi mbajti referendum për pavarësi. Pas miratimit të pavarësisë nga shumica e votuesve, vendi u bë shtet i pavarur. Gjukanoviqi u konsiderua një nga arkitektët kryesorë politikë të këtij procesi.
Integrimi euroatlantik
Gjatë periudhave të tij në pushtet, Gjukanoviqi mbështeti orientimin euroatlantik të Malit të Zi. Qeveritë e drejtuara ose të mbështetura nga ai punuan për afrimin me Bashkimin Evropian dhe NATO-n. Mali i Zi u bë anëtar i NATO-s në vitin 2017, një zhvillim i rëndësishëm në politikën e jashtme të vendit.
Ky orientim politik e vendosi Gjukanoviqin në kontrast me forcat politike pro-serbe dhe pro-ruse në Mal të Zi, të cilat kundërshtuan anëtarësimin në NATO dhe mbështetën lidhje më të ngushta me Serbinë dhe Rusinë.
Partia Demokratike e Socialistëve
Gjukanoviqi drejtoi Partinë Demokratike të Socialistëve të Malit të Zi për më shumë se dy dekada. DPS ishte forca kryesore politike në Mal të Zi nga fillimi i sistemit shumëpartiak deri në zgjedhjet parlamentare të vitit 2020, kur opozita fitoi shumicën parlamentare.
Më 6 prill 2023, pas humbjes në zgjedhjet presidenciale, Gjukanoviqi dha dorëheqjen nga posti i kryetarit të DPS-së. Ai u pasua nga Danijel Zhivkoviq.
Marrëdhëniet me Shqipërinë dhe Kosovën
Gjatë karrierës së tij politike, Gjukanoviqi mbështeti zhvillimin e marrëdhënieve të mira me Shqipërinë dhe me shqiptarët në rajon, duke e lidhur këtë qëndrim me orientimin euroatlantik të Malit të Zi. Në politikën e jashtme, ai e paraqiti bashkëpunimin rajonal dhe integrimin në strukturat evropiane e atlantike si elemente të rëndësishme për stabilitetin e Ballkanit Perëndimor.
Një nga çështjet më të ndjeshme ishte qëndrimi i Malit të Zi ndaj Kosovës. Gjatë kohës kur Gjukanoviqi ishte një nga figurat kryesore të qeverisjes, Mali i Zi njohu pavarësinë e Kosovës më 9 tetor 2008, pavarësisht kundërshtimit të fortë të Serbisë dhe tensioneve të brendshme politike. Gjukanoviqi e mbrojti këtë vendim si pjesë të një politike të orientuar drejt realitetit politik rajonal, stabilitetit dhe integrimit evropian e euroatlantik.
Marrëdhëniet me Kosovën mbetën të rëndësishme edhe për shkak të pranisë së komunitetit shqiptar në Mal të Zi, veçanërisht në zonat e Ulqinit, Tuzit, Plavës dhe Gucisë. Në këtë kuadër, qëndrimi i Gjukanoviqit ndaj Kosovës dhe ndaj bashkëpunimit me Shqipërinë u vlerësua nga mbështetësit si pjesë e një politike pro-perëndimore dhe të hapur ndaj pakicave, ndërsa u kritikua nga kundërshtarët pro-serbë si largim nga lidhjet tradicionale me Serbinë.
Kritika dhe polemika
Gjatë karrierës së tij të gjatë politike, Gjukanoviqi ka qenë figurë e diskutueshme. Mbështetësit e tij e kanë vlerësuar për udhëheqjen e Malit të Zi drejt pavarësisë dhe për orientimin proevropian e proatlantik të vendit. Kritikët, nga ana tjetër, e kanë akuzuar për përqendrim të pushtetit, klientelizëm dhe dobësi në luftën kundër korrupsionit.
Në vitet 2019 dhe 2020, Mali i Zi u përball me protesta të mëdha kundër qeverisë dhe tensione të lidhura me ligjin për liritë fetare, i cili u kundërshtua fuqishëm nga Kisha Ortodokse Serbe. Këto zhvillime ndikuan në dobësimin politik të DPS-së dhe në humbjen e pushtetit parlamentar në vitin 2020.
Jeta personale
Gjukanoviqi është i martuar me Lidija Kuç dhe ka një djalë. Ai është një nga politikanët më jetëgjatë në Evropën Juglindore dhe një nga figurat më me ndikim në historinë bashkëkohore të Malit të Zi.
Lidhje të jashtme
- Arkiva zyrtare e Presidentit të Malit të Zi Arkivuar 17 qershor 2024 tek Wayback Machine
- Milo Đukanović në Encyclopaedia Britannica
