Gëza (hungarisht Géza; rreth 945 – 1 shkurt 997) ishte Princi i Madh i Hungarezëve (nagyfejedelem) nga viti 972 deri në vdekjen e tij. Ai ishte djali i Princit Taksony dhe babai i mbretit të parë të krishterë të Hungarisë, Stefanit I.
Gëza ishte një figurë thelbësore e tranzicionit në historinë hungareze: ai i dha fund epokës së sulmeve grabitqare nomade në Evropë, nisi procesin e kristianizimit perëndimor të popullit të tij dhe hodhi themelet politike e gjeografike për krijimin e një shteti evropian.
Politika e jashtme
Gëza e filloi jetën e tij si një pagan (ndjekës i tengrizmit). Në vitin 970, një aleancë e përbashkët ushtarake (ku merrnin pjesë edhe hungarezët) pësoi një disfatë të rëndë nga Perandoria Bizantine në Betejën e Arkadiopolisit. Kjo e bëri Gëzën të kuptonte se rruga e vetme e mbijetesës për hungarezët ishte paqja me fuqitë perëndimore dhe integrimi në Evropën e krishterë, pasi orientimi nga Bizanti nuk ishte më i mundur.
Në vitin 972, Gëza i dërgoi lajmëtarë Perandorit të Shenjtë Romak, Otonit I, duke i shprehur dëshirën e tij dhe të familjes për t'u pagëzuar. Pagëzimi u krye nga murgu Bruno i Sankt Gallen-it; Gëza mori emrin e krishterë Stefan (István), ndërsa vëllai i tij emrin Mihail (Mihály). Megjithatë, Gëza mbajti një qasje të pavarur: në Kuvendin e famshëm Perandorak të Quedlinburg-ut në vitin 973, ai dërgoi 12 fisnikë hungarezë si të dërguar për të nënshkruar paqen, por nuk pranoi të shkonte personalisht, duke nënvizuar se ai ishte një monark i pavarur dhe jo vasal i Perandorit. Për të siguruar paqen, ai hoqi dorë nga pretendimet mbi territoret perëndimore midis lumenjve Enns dhe Traisen (në Austrinë e sotme).
Konsolidimi i brendshëm
Sapo u bë Princ i Madh, Gëza ndaloi rreptësisht inkursionet fisnore (kalandozások) jashtë kufijve. Ai i shtypi me një brutalitet të pamëshirshëm prijësit fisnorë që dëshironin të ruanin pavarësinë dhe traditat e tyre pagane. Për shkak të qasjes së tij të ashpër ndaj rebelëve të brendshëm, kronikat e huaja shpesh e quajnë atë si "Gëza gjakësor" (Véreskezű Géza).
Gëza ishte monarku i parë hungarez që krijoi seli të përhershme (në vend të tendave lëvizëse nomade). Ai themeloi qytetet historike të Esztergom-it dhe Székesfehérvár-it. Për të dobësuar fisnikërinë e vjetër dhe për të mbrojtur pushtetin e tij, ai ftoi kalorës perëndimorë (si Vencellin, Hont dhe Pázmány) për t'u shërbyer në ushtrinë e tij.
Në fushën fetare, ai ftoi murgjit benediktinë nga Bohemia dhe Bavaria. Nën sundimin e tij, u themelua peshkopata e Veszprémit dhe filloi ndërtimi i Abacisë së Pannonhalmës në vitin 996.
Familja dhe aleancat
Gëza e përdori martesën e fëmijëve të tij si një mjet gjenial për politikën e jashtme, duke krijuar aleanca paqësore me fqinjët. Ai u martua me Sarolt-ën, vajzën e prijësit të Transilvanisë (Gyula), një grua me vullnet shumë të fortë që ndikoi ndjeshëm në sundimin e tij.
Së bashku ata patën disa fëmijë. Djali i tij i vetëm, Vajku, u pagëzua gjithashtu si Stefan (mbreti i ardhshëm, Stefani I) dhe u martua me princeshën bavareze, Gisela (motrën e Perandorit të Shenjtë Romak). Vajzat e tij u martuan me princa dhe monarkë të rëndësishëm: njëra me Bolesllavin I të Polonisë, një tjetër me trashëgimtarin e fronit bullgar, Gavril Radomir, një e tretë me Dozhin e Venedikut, Otto Orseolo dhe një tjetër me prijësin e fuqishëm vendas, Samuel Aba (mbret i mëvonshëm i Hungarisë).
Përmes këtyre krushqive dhe reformave të tij të brendshme, Gëza krijoi një bazë të qëndrueshme gjeopolitike mbi të cilën djali i tij ndërtoi Mbretërinë e krishterë të Hungarisë.
Referime
- Engel, Pál (2001). The Realm of St Stephen: A History of Medieval Hungary, 895–1526. I.B. Tauris Publishers. ISBN 1-86064-061-3.
- Györffy, György (1983). István király és műve [Mbreti Stefan dhe vepra e tij] (në hungarisht). Budapest: Gondolat. ISBN 963-281-221-2.
- Font, Márta (2009). Magyarország története: Államalapítás 970−1038 [Historia e Hungarisë: Themelimi i shtetit] (në hungarisht). Kossuth Kiadó. ISBN 978-963-09-5680-2.
