عربي (اللسان اَلْعَرَبِيَّةُ) افرو ايشيائي ٻولي خاندان جي هڪ مرڪزي سامي ٻولي آهي ۽ بنيادي طور تي عرب دنيا ۾ ڳالهائي ويندي آهي. معيار جي عالمي تنظيم (ISO) عربي جي 32 قسمن کي ٻولين جو ڪوڊ تفويض ڪري ٿي، جنهن ۾ ادبي عربي جي معياري شڪل به شامل آهي، جيڪا جديد معياري عربي جي نالي سان سڃاڻي وڃي ٿي ۽ ڪلاسيڪل عربي مان نڪتل آهي. هي فرق بنيادي طور تي لسانيات جي يورپي ماهرن ۾ موجود آهي، جڏهن ته عربي ڳالهائيندڙ پاڻ عام طور تي جديد معياري عربي ۽ ڪلاسيڪل عربي ۾ فرق نٿا ڪن، پر ٻنهي کي "اَلْعَرَبِيَّةُ ٱلْفُصْحَىٰ" (فصيح عربي) يا اَلْفُصْحَىٰ جي طور تي حوالو ڏين ٿا.
گڏيل قومن جي ڇهن سرڪاري ٻولين مان هڪ، عربي ٻولي، انگريزي ۽ فرانسيسي کان پوءِ عربي ٽئين سڀ کان وڌيڪ وسيع سرڪاري ٻولي آهي. مسلمانن جي مقدس ڪتاب، قرآن ڪريم، هن ئي ٻولي ۾ نازل ٿي آهي ۽ هن ئي بولي ۾ تلاوت ڪئي ويندي آهي. عربي ٻولي دنيا جي اسڪولن ۽ يونيورسٽين ۾ وڏي پيماني تي پڙهائي ويندي آهي ۽ اها نجي ۽ سرڪاري دفترن ۽ ميڊيا ۾ مختلف درجن تائين استعمال ٿيندي آهي. وچين دور دوران، عربي ٻولي ثقافت ۽ سکيا جو، خاص طور تي سائنس، رياضي ۽ فلسفي ۾، هڪ وڏو ذريعو هئي. نتيجي طور، ڪيترين ئي يورپي ٻولين جا لفظ عربي کان ورتل آهن.
وچين دور دوران، عربي ٻولي ثقافت ۽ علم، خاص طور تي سائنس، رياضي ۽ فلسفي جي ميدان ۾، رابطي ۽ ترقيءَ جو هڪ اهم ذريعو رهي. ان جي نتيجي ۾، يورپ جي ڪيترين ئي ٻولين ان مان لفظ ورتا آهن. يورپي ٻولين (خاص ڪري اسپيني ۽ ڪجهه حد تائين پرتگالي، ڪيٽالان ۽ سسليئن) ۾ عربيءَ جو اثر، خاص طور تي لفظن جي ذخيري جي حوالي سان، ڏسڻ ۾ اچي ٿو؛ جنهن جو سبب يورپ جي ويجهڙائي ۽ "الاندلس" واري دور ۾ - خاص طور تي ڏکڻ آئيبريا ۾ - عربي ثقافتي ۽ لساني موجودگي جو ڊگهو سلسلو هو. Maltese سامي ٻولي آهي جيڪا عربيءَ جي هڪ لهجي مان ارتقا پذير ٿي ۽ لاطيني رسم الخط ۾ لکي وڃي ٿي. بلقان علائقي جي ٻولين، جن ۾ البانين، يوناني، سربو-ڪروئيشين ۽ بلغارين شامل آهن، پڻ عربيءَ مان ڪيترائي لفظ حاصل ڪيا آهن؛ جنهن جو مکيه ذريعو عثماني ترڪي ٻوليءَ سان سڌو رابطو هو.
عربي ٻوليءَ پنهنجي تاريخ دوران سڄي دنيا جي ٻولين تي اثر وڌو آهي، خاص طور تي انهن ٻولين تي جتي اسلام غالب مذهب آهي ۽ انهن ملڪن ۾ جن کي مسلمانن فتح ڪيو هو. جن ٻولين تي سڀ کان وڌيڪ نمايان اثر پيو آهي، انهن ۾ فارسي، ترڪي، هندستاني (هندي ۽ اردو)، ڪشميري، ڪردش، بوسنين، قزاق، بنگالي، ملائي ٻولي (انڊونيشين ۽ ملائيشين)، مالديپي، پشتو، پنجابي، البانين، آرمينيائي، آذربائيجاني، سسليئن، اسپيني، يوناني، بلغارين، تاگالوگ، سنڌي، اوڊيا، عبراني ۽ آفريقي ٻوليون جهڙوڪ هائوسا، امهارا ٻولي، ٽيگرينيا، صومالي، تامازيغت ۽ سواحلي شامل آهن. ان جي برعڪس، عربيءَ ٻين ٻولين مان به ڪجهه لفظ (اڪثر ڪري اسم) ورتا آهن، جن ۾ ان جي ڀيڻ-ٻولي آرامي، فارسي، يوناني ۽ لاطيني شامل آهن؛ ۽ ڪجهه حد تائين، وڌيڪ تازي دور ۾، ترڪي، انگريزي، فرينچ ۽ اطالوي ٻولين مان به لفظ ورتا ويا آهن.
عربي ٻولي عرب دنيا ۾ تقريبن 38 ڪروڙ ماڻهن (مقامي ۽ غيرمقامي ٻنهي) پاران ڳالهائي وڃي ٿي، جنهن ڪري اها دنيا جي پنجين وڏي ڳالهائي ويندڙ ٻولي ۽ انٽرنيٽ تي استعمال ڪندڙن جي لحاظ کان چوٿين وڏي ٻولي بڻجي وئي آهي. اها 2 ارب کان وڌيڪ مسلمانن جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ آهي. 2011ع ۾، "بلومبرگ بزنس ويڪ" عربيءَ کي ڪاروبار لاءِ چوٿين سڀ کان وڌيڪ ڪارآمد ٻولي قرار ڏنو؛ جنهن کان اڳ انگريزي، مينڊرين چائنيز ۽ فرينچ ٻوليون هيون. عربي ٻولي عربي رسم الخط ۾ لکي وڃي ٿي، جيڪو هڪ "ابجد" قسم جو رسم الخط آهي ۽ ساڄي کان کاٻي طرف لکيو ويندو آهي. ڪلاسيڪي عربي ۽ جديد معياري عربي کي سامي ٻولين ۾ هڪ قدامت پسند ٻولي سمجهيو وڃي ٿو؛ ان پروٽو-سامي ٻوليءَ جي ٽنهي گرامري حالتن ۽ اعرابن واري نظام کي مڪمل طور تي محفوظ رکيو آهي، ۽ "پروٽو-سامي" جي تشڪيلِ نو ۾ ان جو استعمال ڪيو ويو آهي ڇاڪاڻ ته اها ان ٻوليءَ جي 29 واضح صامتن (consonantal phonemes) مان 28 کي الڳ الڳ سڃاڻپ رکندڙ آوازن طور محفوظ رکي ٿي.
تفصيل
عَرَبِي ٻولِي (اُچار: اَربِي ٻولِي، اردو: عَربِی، اَنگريزِي: Arabic، عربي: اَلعَرَبِيَّة) دُنيا جي مَشھُور تَرِين ٻولِين مان ھِڪ ٻولِي آھي. عَرَبِي ٻولِيءَ جون ٽِي مَشهُور رَسم الخَط آهِن. خَط نَسخ، خَط ڪُوفِي ۽ خَط رُقعِي. عَرَبِي ٻولِي ٽِنَهي رَسم الخَط ۾ لِکَجي ٿي، پَر عَرَب گهَڻو ڪَري لِکَڻ لَاءِ خَط رُقعِي اِستعمَال ڪن ٿا.
عَرَبَن پَنهِنجي آئِيوِيٽا آرم مُلڪ سيميٽِڪ قَوم وارَن کان وَرتي، تَه اَڄ به ڏِسو ته عَرَبِيءَ ۾ سَڀ حَرف صَحِيح آهِن ۽ حَرف عِلت آهي ئِي ڪُونه. عربن کي جيڪي حرف صحيح اَرم ملڪ وارن وٽان مليا، تن مان ڪن جا منهن بند هئا، جي عربن کوليا. عَرَبِيءَ ۾ ڪي اُچار آهن، جي اَرم مان مليل آئيويٽا ۾ ڪين هئا، ته پنهنجي گهرج آهر ان ۾ اکر گڏيائون. مثلاً ب ۽ ت؛ ج، ح ۽ خ ساڳيءَ صورت وارا لفظ آهن، ته انهن ۾ نقطا هيٺ مٿي گڏي، پنهنجي آئيويٽا جا اکر وڌائي اٺاويهه ڪيائون. سنه 634-635ع ڌاري عربن ايران فتح ڪيو، ته اتي عَرَبِي ٻولِي ۽ عَرَبِي آئيويٽا چالو ٿي. ايراني ٻولِيءَ ۾ ڪي اهڙا اُچار آهن، جي عَرَبِيءَ ۾ ڪينهن، ته ايرانين عَرَبِي آئيويٽا ۾ پنهنجا ٻيا چار اکر ٺاهي وڌا، جنهن ڪري هينئر پارسي آئيويٽا ۾ بٽيهه اکر آهن. ڪابه ٻولِي حرف علت يا اعرابن کان سواءِ هلي ڪين سگهندي. سيميٽڪ قومن کي پڻي يا فنيشن لوڪن جي آئيويٽا مان اعرابون يا حرف علت نه مليا، ته هنن پنهنجو هوش هلائي، پنهنجي لاءِ هڪ سولي سهنجي واٽ گهڙي. مثلاً عَرَبِيءَ ۽ پارسيءَ ۾ ”ا، و ۽ ي“ اهي ٽي اکر جيتوڻيڪ حرف صحيح آهن، ته به پنهنجا اُچار اٿن، تنهن ڪري اهي ساڳيا اکر حرف علت ڪري به ڪم آڻڻ لڳا. ”الف“ مان ”اَ“، ”و“ مان ”اُ“ ۽ ”ي“ مان ”اِ“. اهي ٽي اعرابون ٺاهيائون. اهي ٽيئي ننڍي اُچار واريون اعرابون آهن، پر ٻولِيءَ ۾ ڊگها اُچار به کپن. انهيءَ اوڻائيءَ جي پورائي ڪرڻ لاءِ عرب لوڪ اهي ساڳيا ٽي ننڍا اچار ٻٽا ڪري ڪم آڻڻ لڳا. مثلاً عَرَبِيءَ ۾ لکن ”اادم“، جنهن جو اُچار آهي ”آدم“. ائين اَ + اَ = آ، اِ + اِ = اِي ۽ اُ + اُ = اُو
حوالا
حوالي جي چڪ: "lower-alpha" نالي جي حوالن جي لاءِ ٽيگ <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="lower-alpha"/> نہ مليو