factograf
SCN

suttaspecia dumèstica dû canis lupus

Canis lupus familiaris

Canis lupus familiaris


Duminiu:Eukaryota
Regnu:Animalia
Filu:Chordata
Suttafilu:Vertebrata
Classi:Mammalia
Òrdini:Carnivora
Famigghia:Canidae
Gèniri:Canis
Speci:C. lupus
Suttaspeci:C. l. familiaris

?
Cani
Allatinatu
Cirnecu
Classificazzioni scintìfica Trinomial name Canis lupus familiaris

Lu cani (Canis lupus familiaris LINNAEUS 1758) è nu mammìfaru di l'Òrdini Carnivora e dâ famigghia dî canidi. Armalu veru cumuni, diffusu nta tuttu lu munnu, è la furma allatinata dû lupu (nfatti lu cani è cunzidiratu suttaspeci di chistu) e la so furma niutènica. Li furmi e l'usi dû cani càncianu e canciaru assai ntê sècula grazzi â so variabbilità: la caccia, la difisa, ntâ pasturizzia, e comu armalu di cumpagnìa o pi autri attivitati.

'N sicilianu s'usa la palora "cani" pi lu màsculu e 'n ginirali neutru, mentri pi la fìmmina si dici "cana". Quannu è nicu si dici cagnolu.

Urìggini dû nomu

Lu nomu "cani" veni dû latinu canis, ca scinni dâ ràdica innueurupea.

Storia

Lu cani è lu primu armalu allatinatu di l'omu. Na ristatina di crozza di chiḍḍu ca veni chiamatu protu-cani fu attruvata ntôn situ di 33mila anni arreri, ntâ Sibberia. Si penza ca li cani muderni nun vennu tutti dâ stissa pupulazzioni di lupu, ma foru allatinati ntâ diversi tempi e diversi loca.

Razzi

Lu cani àvi statu canciatu assai di l'omu cu l'usu dâ silizzioni artificiali. Facennu ncucchiari cani cu carattirìstichi diversi, l'omu arriniscìu a criari tanti razzi e furmi diversi dû stissu armalu e ora si nni cùntanu na cosa comu 450, cchiù 'ssai di tutti l'autri armali allatinati. Li canciatini sunnu pâ testa (ca po èssiri longa e curta), pî jammi, pâ cuda e puru pâ grannizza (si pinzassi a l'alanu contra ô chihuahua).

Li razzi siciliani cchiù canusciuti sunnu lu Cirnecu, usatu pâ caccia, e lu Cani di Mànnira, pi vardari li pècuri.

Biuluggìa

Mastinu napulitanu.
Mastinu napulitanu.

Lu cani àvi un pisu varianti: si passa dî 500gr dû chihuahua ê 140kg dû San Birnardu. La cana nesci gnestra du' voti all'annu (mentri la lupa sarbaggia sulu una). Lu pirìudu di gistazzioni pi tutti li razzi è di 9 simani. Li figghi dû cani ponnu variari di li 2 a li 10 a la vota.

Lu cani è unnìvuru, mancia tuttu a diffirenza dâ jatta, e po diggiriri senza prubblemi virduri e ciriali. Ci arrisurta tòssica la cicculatti.

Curtura

Lu cani è assai prisenti ntê miti e ntê riliggiuni di l'òmini. Una dî lijami cchiù friquenti è chiḍḍa cû munnu dî morti, unni è vistu comu cumpagnu e accumpagnaturi (psicupompu). Si pinzassi a Anubbi, lu diu aggizziu câ testa di cani (o sciacallu) o Cèrbiru, lu cani a tri testi ca guardìa lu nfernu prima pî greci e appoi pigghiatu puru di Dante ca nta so Comedia lu misi ntô giruni dî liccuni. Nta l'Età Minzana, lu cani pigghiau la simmuluggìa di fidilità.

Ntâ littratura siciliana

  • Lu Cani e la Signa (na parti):
Un gentil'omu avìa na signa e un cani,
chi tinìa 'ncatinati tra un perterra;
vitti la signa un jornu chi lu pani
di lu campagnu era rimastu a terra;
ci spia: "A tia la fami 'un manca mai,
pirchì ora 'un manci? Dimmi, chi cosa ài?"

Rifirimenti



L'òrdini di mammìfiri pi suttaclassi
Australosphenida: Monotremata

Marsupialia: Didelphimorphia · Paucituberculata · Microbiotheria · Notoryctemorphia · Dasyuromorphia · Peramelemorphia · Diprotodontia

Placentalia: Afrosoricida · Macroscelidea · Tubulidentata · Hyracoidea · Proboscidea · Sirenia · Cingulata · Pilosa · Scandentia · Dermoptera · Primates · Rodentia · Lagomorpha · Insectivora · Chiroptera · Pholidota · Carnivora · Perissodactyla · Artiodactyla · Citacea

Read next

In 283 languages

scnаԥсшәаAcèhадыгабзэAfrikaansAlemannischአማርኛPangcaharagonésOboloअंगिकाالعربيةܐܪܡܝܐالدارجةمصرىঅসমীয়াasturianuAtikamekwаварKotavaअवधीAymar aruazərbaycancaتۆرکجهбашҡортсаBasa BaliBoarischžemaitėškaBatak TobaBikol Centralбеларуская (тарашкевіца)беларускаяBetawiбългарскиभोजपुरीBislamaBanjarbamanankanবাংলাབོད་ཡིགbrezhonegbosanskiBatak Mandailingбуряадcatalà閩東語 / Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄CebuanoᏣᎳᎩTsetsêhestâheseکوردیcorsuqırımtatarcačeštinakaszëbscziсловѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟчӑвашлаCymraegdanskdagbanliDeutschDagaareThuɔŋjäŋZazakidolnoserbskiKadazandusunཇོང་ཁeʋegbeΕλληνικάemiliàn e rumagnòlEnglishEsperantoespañoleestieuskaraفارسیsuomivõroNa Vosa Vakavitiføroysktfɔ̀ngbèfrançaisarpetanNordfriiskfurlanFryskGaeilge贛語GàidhliggalegoگیلکیAvañe'ẽBahasa Hulontalo𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺wayuunaikigungbeGaelgHausa客家語 / Hak-kâ-ngîעבריתहिन्दीFiji HindihrvatskihornjoserbsceKreyòl ayisyenmagyarհայերենԱրեւմտահայերէնinterlinguaJaku IbanBahasa IndonesiaIñupiatunIlokanoгӀалгӀайIdoíslenskamedžuslovjanskyitalianoᐃᓄᒃᑎᑐᑦ / inuktitut日本語Patoisla .lojban.JawaქართულიTaqbaylitJjuKabɩyɛTyapKumoringGĩkũyũқазақшаភាសាខ្មែរಕನ್ನಡYerwa Kanuri한국어перем комиکٲشُرRipoarischkurdîкомиkernowekкыргызчаLatinaLadinoLëtzebuergeschлаккулезгиLingua Franca NovaLugandaLimburgsLigureLadinlingálaລາວlietuviųlatviešuमैथिलीмокшеньMalagasyолык марийMāoriMinangkabauмакедонскиമലയാളംмонголꯃꯤꯇꯩ ꯂꯣꯟဘာသာမန်mooreमराठीкырык марыBahasa MelayuMaltiMirandésမြန်မာဘာသာэрзяньمازِرونیNapulitanoNedersaksiesPlattdüütschनेपालीनेपाल भाषाLi NihaNederlandsnorsk nynorsknorskisiNdebele seSewulaNouormandSesotho sa LeboaDiné bizaadoccitanlivvinkarjalaଓଡ଼ିଆиронਪੰਜਾਬੀKapampanganPapiamentuPicardDeitschpolskiPiemontèisپنجابیNawatپښتوportuguêspinayuananRuna Simiရခိုင်rumantschromani čhibikirundiromânăarmãneashtiрусскийрусиньскыйIkinyarwandaसंस्कृतम्саха тылаᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤsarduScotsسنڌيsrpskohrvatski / српскохрватскиတႆးසිංහලSimple EnglishslovenčinaسرائیکیslovenščinaGagana SamoaanarâškielâchiShonaSoomaaligashqipсрпски / srpskiSranantongoSeelterskSundasvenskaKiswahiliꠍꠤꠟꠐꠤślůnskiSakizayaதமிழ்Tayalತುಳುᥖᥭᥰ ᥖᥬᥲ ᥑᥨᥒᥰతెలుగుтоҷикӣไทยTürkmençeTagalogtolışitoki ponaTürkçeSeediqтатарча / tatarçachiTumbukaTwiтыва дылудмуртئۇيغۇرچە / Uyghurcheукраїнськаاردوoʻzbekcha / ўзбекчаvènetovepsän kel’Tiếng ViệtWest-VlamsVolapükwalonWinarayWolof吴语хальмгisiXhosaმარგალურიייִדישYorùbáVahcuengh文言閩南語 / Bân-lâm-gí粵語中文isiZulu

Text from Wikipedia, CC BY-SA 4.0 · Source article