factograf
PL
Zaloguj się

powstanie polskie przeciw cesarstwu rosyjskiemu, 1830–1831

Powstanie listopadowe

  • 1 min czytania
  • W 46 językach
  • 14 obrazów
  • Artykuł autorski Factograf
Powstanie listopadowe

Powstanie listopadowe było zbrojnym zrywem w centralnych ziemiach rozbiorowej Polski przeciwko Imperium Rosyjskiemu, trwającym od listopada 1830 do września 1831 roku. Rozpoczęło się w Warszawie, gdy młodzi oficerowie z Szkoły Podchorążych Armii Królestwa Polskiego wszczęli bunt, a następnie objęło części dzisiejszej Litwy, Białorusi i Ukrainy. Mimo początkowych sukcesów powstańcy ustępowali Rosjanom liczebnością i zasobami, a upadek Warszawy we wrześniu 1831 roku zakończył zorganizowany opór. Powstanie znane jest także jako wojna polsko-rosyjska 1830–1831 lub rewolucja kadetów.

Tło wybuchu

Walka powstańców polskich z rosyjskimi kirasjerami na moście w warszawskich Łazienkach, w tle pomnik konny króla Jana III Sobieskiego. Obraz Wojciecha Kossaka, 1898.
Walka powstańców polskich z rosyjskimi kirasjerami na moście w warszawskich Łazienkach, w tle pomnik konny króla Jana III Sobieskiego. Obraz Wojciecha Kossaka, 1898.
Za wolność naszą i waszą, 1831
Za wolność naszą i waszą, 1831
Bitwa pod Stoczkiem, obraz Jana Rosena
Bitwa pod Stoczkiem, obraz Jana Rosena
Bitwa pod Olszynką Grochowską
Bitwa pod Olszynką Grochowską
Emilia Plater prowadząca kosynierów, 1831
Emilia Plater prowadząca kosynierów, 1831
5 obrazów

Po rozbiorach Polski w 1815 roku utworzono Królestwo Kongresowe jako monarchię konstytucyjną w unii personalnej z Rosją. Z czasem Rosja stopniowo ograniczała autonomię królestwa, wprowadzając cenzurę i prześladując tajne organizacje. Wielki książę Konstanty, namiestnik, lekceważył konstytucję i na kluczowych stanowiskach zastępował Polaków Rosjanami, a jego dowodzenie armią polską wywoływało poważne napięcia wśród oficerów. Warunki te sprzyjały spiskom w całym kraju, zwłaszcza w wojsku.

Wybuch i pierwsze sukcesy

Pieczęć "dyktatora" powstania
Pieczęć "dyktatora" powstania
Bitwa pod Ostrołęką, obraz Juliusza Kossaka
Bitwa pod Ostrołęką, obraz Juliusza Kossaka
Odezwa do Wołyniaków, Ukraińców i Podolan o walce przeciwko Moskalom
Odezwa do Wołyniaków, Ukraińców i Podolan o walce przeciwko Moskalom
Porównanie liczby żołnierzy po obu stronach w wojnie polsko-rosyjskiej 1831 roku
Porównanie liczby żołnierzy po obu stronach w wojnie polsko-rosyjskiej 1831 roku
4 obrazy

29 listopada 1830 roku grupa dowodzona przez podchorążego Piotra Wysockiego zdobyła broń i zaatakowała Belweder, siedzibę wielkiego księcia, który zdołał uciec. Powstańcy zajęli następnie główny arsenał miejski, a dnia następnego uzbrojeni cywile zmusili wojska rosyjskie do opuszczenia Warszawy. Władzę przejął rząd tymczasowy, a powstanie zyskało poparcie na znacznym obszarze okolicznych ziem. Kierownictwo pozostawało jednak podzielone między umiarkowanych a zwolenników pełnej niepodległości.

Klęska i następstwa

Szarża polskich ułanów w Poznaniu podczas powstania listopadowego
Szarża polskich ułanów w Poznaniu podczas powstania listopadowego
Litewska moneta pamiątkowa litas poświęcona powstaniu
Litewska moneta pamiątkowa litas poświęcona powstaniu
Polska moneta 2 złote z okresu powstania
Polska moneta 2 złote z okresu powstania
Relikty powstania 1831 roku, eksponowane w Narodowym Muzeum Litwy w Wilnie
Relikty powstania 1831 roku, eksponowane w Narodowym Muzeum Litwy w Wilnie
4 obrazy

W lutym 1831 roku Sejm formalnie detronizował cara Mikołaja I jako króla Polski, zamieniając walkę w dążenie do pełnej suwerenności. Wojska rosyjskie pod dowództwem Iwana Paskiewicza ostatecznie szturmem zdobyły Warszawę we wrześniu 1831 roku, a zorganizowany opór upadł do października. W 1832 roku Statut organiczny zlikwidował autonomię królestwa i włączył je do Imperium Rosyjskiego. Tysiące powstańców zostało straconych, uwięzionych lub zesłanych na Wielką Emigrację, a poparcie Europy Zachodniej, choć życzliwe, nie przyniosło interwencji dyplomatycznej.

W 46 językach

Редакція Factograf · Opublikowano 14 października 2026 · Częściowo na podstawie Wikipedii, CC BY-SA 4.0 · Artykuł źródłowy