Powstanie listopadowe było zbrojnym zrywem w centralnych ziemiach rozbiorowej Polski przeciwko Imperium Rosyjskiemu, trwającym od listopada 1830 do września 1831 roku. Rozpoczęło się w Warszawie, gdy młodzi oficerowie z Szkoły Podchorążych Armii Królestwa Polskiego wszczęli bunt, a następnie objęło części dzisiejszej Litwy, Białorusi i Ukrainy. Mimo początkowych sukcesów powstańcy ustępowali Rosjanom liczebnością i zasobami, a upadek Warszawy we wrześniu 1831 roku zakończył zorganizowany opór. Powstanie znane jest także jako wojna polsko-rosyjska 1830–1831 lub rewolucja kadetów.
Tło wybuchu





Po rozbiorach Polski w 1815 roku utworzono Królestwo Kongresowe jako monarchię konstytucyjną w unii personalnej z Rosją. Z czasem Rosja stopniowo ograniczała autonomię królestwa, wprowadzając cenzurę i prześladując tajne organizacje. Wielki książę Konstanty, namiestnik, lekceważył konstytucję i na kluczowych stanowiskach zastępował Polaków Rosjanami, a jego dowodzenie armią polską wywoływało poważne napięcia wśród oficerów. Warunki te sprzyjały spiskom w całym kraju, zwłaszcza w wojsku.
Wybuch i pierwsze sukcesy




29 listopada 1830 roku grupa dowodzona przez podchorążego Piotra Wysockiego zdobyła broń i zaatakowała Belweder, siedzibę wielkiego księcia, który zdołał uciec. Powstańcy zajęli następnie główny arsenał miejski, a dnia następnego uzbrojeni cywile zmusili wojska rosyjskie do opuszczenia Warszawy. Władzę przejął rząd tymczasowy, a powstanie zyskało poparcie na znacznym obszarze okolicznych ziem. Kierownictwo pozostawało jednak podzielone między umiarkowanych a zwolenników pełnej niepodległości.
Klęska i następstwa




W lutym 1831 roku Sejm formalnie detronizował cara Mikołaja I jako króla Polski, zamieniając walkę w dążenie do pełnej suwerenności. Wojska rosyjskie pod dowództwem Iwana Paskiewicza ostatecznie szturmem zdobyły Warszawę we wrześniu 1831 roku, a zorganizowany opór upadł do października. W 1832 roku Statut organiczny zlikwidował autonomię królestwa i włączył je do Imperium Rosyjskiego. Tysiące powstańców zostało straconych, uwięzionych lub zesłanych na Wielką Emigrację, a poparcie Europy Zachodniej, choć życzliwe, nie przyniosło interwencji dyplomatycznej.
