Opera – sceniczne dzieło muzyczne, w którym akcja dramatyczna realizowana jest przede wszystkim za pomocą muzyki wokalnej i instrumentalnej, łączącej śpiew, orkiestrę, słowo, grę aktorską oraz elementy plastyczne i teatralne. Za podstawowe składniki opery uznaje się partie solowe, zespołowe i chóralne, orkiestrę oraz komponent dramaturgiczno-sceniczny obejmujący libretto, inscenizację, scenografię i ruch sceniczny. W klasycznej postaci opera obejmuje różnorodne formy muzyczne, m.in. recytatywy, arie, ansamble, chóry i fragmenty orkiestrowe, których funkcje dramatyczne zmieniały się w zależności od epoki historycznej i stylu kompozytorskiego.
Gatunek operowy ukształtował się we Włoszech pod koniec XVI wieku w środowisku florenckiej Cameraty, której członkowie dążyli do odrodzenia antycznego dramatu greckiego poprzez połączenie poezji i muzyki. Za pierwsze ważne dzieła operowe uznaje się utwory Jacopa Periego i Giulia Cacciniego, natomiast przełomowe znaczenie dla rozwoju gatunku miały opery Claudia Monteverdiego, zwłaszcza Orfeusz z 1607 roku.
W XVII i XVIII wieku opera rozwinęła się przede wszystkim we Włoszech, skąd rozpowszechniła się w całej Europie, przybierając odmienne formy narodowe i stylistyczne, takie jak opera seria, opera buffa, tragédie lyrique czy singspiel. Istotną rolę w historii opery odegrali m.in. Christoph Willibald Gluck, Wolfgang Amadeus Mozart, Gioacchino Rossini, Giuseppe Verdi i Richard Wagner, którzy przekształcali relacje między muzyką a dramatem scenicznym. W XIX wieku opera stała się jednym z najważniejszych gatunków muzyki europejskiej, a jej rozwój wiązał się zarówno z nurtem romantycznym, jak i z kształtowaniem szkół narodowych. W XX wieku kompozytorzy operowi podejmowali próby odnowienia języka muzycznego i dramaturgii scenicznej, wykorzystując m.in. techniki modernistyczne, ekspresjonistyczne, neoklasyczne i awangardowe.
Współcześnie opera pozostaje żywym gatunkiem teatralno-muzycznym, obecnym zarówno w repertuarze tradycyjnych teatrów operowych, jak i w nowych formach widowisk scenicznych oraz eksperymentalnych projektach muzycznych.
Historia
Geneza opery i narodziny nowego gatunku (koniec XVI wieku – początek XVII wieku)
Początki opery wiążą się przede wszystkim z renesansową fascynacją kulturą antyczną i próbą odtworzenia dramatu greckiego jako sztuki muzycznej. W środowisku florenckiej Cameraty ukształtowała się idea podporządkowania muzyki słowu i dramatowi co doprowadziło do powstania monodii akompaniowanej oraz recytatywu. Pierwsze dzieła operowe stworzyli Jacopo Peri i Giulio Caccini. Ich twórczość miała jeszcze charakter eksperymentalny, ale wyznaczyła podstawowe cechy nowego gatunku: ciągłość akcji dramatycznej muzyczną deklamację tekstu oraz połączenie śpiewu z widowiskiem scenicznym. Szczególne znaczenie miał Claudio Monteverdi, którego opery stały się pierwszymi wielkimi dziełami operowymi w historii muzyki. Monteverdi rozszerzył rolę orkiestry, pogłębił dramatyzm sceniczny i nadał muzyce większą siłę emocjonalną. Orfeusz oraz późniejsze opery weneckie wyznaczyły kierunek dalszego rozwoju gatunku.
Epoka opery barokowej (XVII – pierwsza połowa XVIII wieku)
W XVII wieku opera bardzo szybko rozprzestrzeniła się poza Florencję. Wenecja była pierwszym wielkim centrum publicznego teatru operowego. Otwarcie teatrów dostępnych dla płacącej publiczności doprowadziło do przekształcenia opery z widowiska dworskiego w popularną formę rozrywki miejskiej. W tym okresie wykształciła się opera seria – monumentalna i reprezentacyjna forma opery włoskiej. Dominowały w niej tematy zaczerpnięte z historii starożytnej i mitologii, a głównym środkiem ekspresji stała się aria da capo służąca popisom wokalnym śpiewaków.
Barokowa opera była silnie związana z wirtuozerią wokalną. Szczególną pozycję zdobyli kastraci, którzy stali się największymi gwiazdami scen operowych XVIII wieku. Rozbudowana ornamentyka i efektowność śpiewu często dominowały nad logiką dramatu. Równolegle rozwijały się narodowe odmiany opery. We Francji Jean-Baptiste Lully stworzył własny model tragedii lirycznej, podporządkowany francuskiej estetyce dworskiej i tradycji baletowej. W Anglii działał Henry Purcell, natomiast na terenach niemieckich rozwijały się singspiel i lokalne odmiany teatru muzycznego. W pierwszej połowie XVIII wieku jednym z najważniejszych twórców operowych był Georg Friedrich Händel, którego opery seria stanowiły kulminację włoskiego stylu barokowego.
Reformy klasyczne i narodziny nowoczesnej dramaturgii operowej (druga połowa XVIII wieku)
Drugą połowę XVIII wieku była okresem głębokiej reformy opery. Krytykowano wówczas sztuczność opery seria, nadmierną wirtuozerię śpiewaków i osłabienie dramatycznej funkcji muzyki. Najważniejszym reformatorem był Christoph Willibald Gluck, który dążył do przywrócenia jedności muzyki i dramatu. Ograniczył ornamentalność partii wokalnych i zwiększył znaczenie chóru oraz orkiestry w budowaniu napięcia dramatycznego.
W tym samym czasie rozkwit przeżywała opera buffa. Gatunek ten przedstawiał bohaterów wywodzących się z życia codziennego i wprowadzał bardziej realistyczną obserwację społeczną. Komizm sytuacyjny, szybkie tempo akcji oraz rozbudowane finały zespołowe odróżniały go od poważnej opery seria. Szczególne miejsce w historii opery zajmuje Wolfgang Amadeus Mozart, który był obdarzony wyjątkową umiejętnością do łączenia komizmu, tragedii i psychologicznej głębi postaci. Jego opery stworzyły nowy model dramatu muzycznego, w którym muzyka stała się pełnoprawnym środkiem charakterystyki bohaterów.
Romantyczny rozkwit opery europejskiej (XIX wiek)
W XIX wieku opera osiągnęła pozycję jednego z najważniejszych gatunków muzycznych Europy. Romantyzm przyniósł wzrost znaczenia emocjonalności, indywidualizmu i monumentalizmu scenicznego. We Włoszech rozwinął się styl bel canto, którego głównymi przedstawicielami byli Gioacchino Rossini, Vincenzo Bellini i Gaetano Donizetti. Styl ten opierał się na pięknie melodii, elastyczności frazy i wysokiej kulturze wokalnej. Centralną postacią włoskiej opery romantycznej stał się Giuseppe Verdi z jego zdolnością do łączenia dramatyzmu z wyrazistą melodyką; jego ówczesna twórczość miała silny związek z włoskim ruchem narodowym. Opery Verdiego pogłębiły psychologię postaci i zwiększyły dramatyczną spójność akcji scenicznej. W Niemczech Richard Wagner stworzył własną koncepcję dramatu muzycznego. Odrzucił tradycyjny podział na arie i recytatywy, rozbudował orkiestrę i podporządkował wszystkie elementy widowiska jednolitej wizji artystycznej. Szczególne znaczenie miała technika lejtmotywów oraz idea „dzieła totalnego”.
XIX wiek był również epoką rozwoju narodowych szkół operowych. W Rosji działali Michaił Glinka i Modest Musorgski, w Czechach Bedřich Smetana i Antonín Dvořák, a w Polsce Stanisław Moniuszko. Opera zaczęła pełnić funkcję nośnika tożsamości narodowej i historycznej. Pod koniec XIX wieku pojawił się weryzm włoski, reprezentowany przez Pietro Mascagniego i Ruggera Leoncavalla. Opery werystyczne przedstawiały życie zwykłych ludzi, brutalność codzienności oraz gwałtowne konflikty emocjonalne.
Opera XX wieku i współczesność
Wiek XX był epoką wielkiej różnorodności stylistycznej. Opera przestała rozwijać się według jednego dominującego modelu, a kompozytorzy zaczęli eksperymentować z nowymi językami muzycznymi i formami dramaturgicznymi. Richard Strauss kontynuował tradycję późnoromantyczną, podczas gdy Alban Berg połączył operę z ekspresjonizmem i techniką dodekafoniczną. Igor Strawinski odwoływał się do neoklasycyzmu, a Dmitrij Szostakowicz i Benjamin Britten podejmowali problemy psychologiczne, społeczne i polityczne. W drugiej połowie XX wieku opera zaczęła wykorzystywać elektronikę, multimedia oraz eksperymentalne techniki teatralne. Powstawały opery kameralne, dzieła awangardowe i utwory łączące tradycję europejską z muzyką pozaeuropejską.
Współczesna opera zachowuje ciągłość z dawną tradycją repertuarową, ale jednocześnie pozostaje otwarta na nowe środki wyrazu i nowe formy widowiska muzycznego. Nadal stanowi jeden z najbardziej złożonych i syntetycznych gatunków sztuki europejskiej.
