Olejowiec, olejnik, masłopalma (Elaeis) – rodzaj roślin z rodziny arekowatych. Do rodzaju należą dwa gatunki – olejowiec gwinejski E. guineensis, pochodzący z Afryki Zachodniej, Środkowej i Wschodniej, oraz olejowiec czarnojądrowy E. oleifera z Ameryki Centralnej i północnej części Ameryki Południowej. Oba gatunki są uprawiane (rosnąc obok siebie mogą się krzyżować) i zwłaszcza olejowiec gwinejski jest szeroko rozprzestrzeniony w strefie międzyzwrotnikowej, w wielu obszarach rośnie też tam jako gatunek zdziczały. W naturze rośliny te rosną na obrzeżach wilgotnych lasów, w miejscach zabagnionych na sawannach, czasem także w namorzynach, a na suchszych obszarach występują wzdłuż rzek i strumieni.
Z owoców i nasion obu gatunków pozyskuje się tłuszcz, używany głównie do celów technicznych, ale olej palmowy z nasion olejowca gwinejskiego jest także jadalny i stanowi kluczowy produkt dla przemysłu spożywczego (w 2011 wyprodukowano ponad 50 milionów ton, w 2019 już ponad 74 miliony ton). Uprawy olejowców w końcu 2017 zajmowały 18,7 miliona ha, będąc znaczącym powodem niszczenia lasów równikowych. Z drugiej strony ze względu na 10-krotnie większą wydajność olejowców względem innych gatunków olejodajnych rezygnacja z tego źródła tłuszczów oznaczałaby konieczność przeznaczenia pod uprawy roślin olejodajnych odpowiednio wielokrotnie większych areałów. Olejowiec gwinejski w Afryce wykorzystywany jest także jako roślina lecznicza, z soku pozyskiwanego z nacięć kwiatostanów męskich wyrabia się wino palmowe, liście służą do krycia dachów, owoce zapiekane w popiele uznawane są za przysmak.
Morfologia
- Pokrój
- Palmy o kłodzinach wzniesionych lub podnoszących się, pojedynczych, osiągających do 30 m w przypadku olejowca gwinejskiego (w uprawie zwykle osiąga 10–15 m) i 4 m w przypadku olejowca czarnojądrowego. Kłodziny pokryte są nasadami liści, przy czym z czasem i one odpadają. Nagie odcinki kłodzin pokryte są skośnymi i szerokimi bliznami liściowymi. W przypadku olejowca czarnojądrowego zdarza się, że kłodzina u dołu zamiera, a pęd rośnie wsparty na korzeniach przybyszowych – teoretycznie rośliny te mogą być nieśmiertelne.
- Liście
- Pierzastozłożone, długości do 4 m, zebrane na szczycie kłodziny, z ogonkiem liściowym pokrytym kolcami. Pochwa liściowa początkowo rurkowata, potem rozpadająca się na liczne włókna. Oś liścia tęga, prosta lub wygięta. Listki z pojedynczym kilem, równowąskie, długo zaostrzone na wierzchołku.
- Kwiaty
- Jednopłciowe, ale kwiaty obu płci wyrastają na tych samych roślinach (palmy jednopienne). Kwiatostany krótkie i gęste wyrastają między liśćmi, zwykle kilka z kwiatami jednej płci, następnie kilka z kwiatami drugiej. Szypuła kwiatostanu krótka, eliptyczna na przekroju, rozgałęzienia tylko pierwszego rzędu. Podsadka (spatha) rurkowata lub rozwinięta na płasko, omszona, z dwoma grzbietami, schowana w pochwie liścia wspierającego kwiatostan, zwieńczona na szczycie licznymi, luźnymi włóknami. Kolejne podsadki pod rozgałęzieniami kwiatostanu drobne, wąskotrójkątne, zaostrzone. Oś kwiatostanu podobnej długości lub krótsza od jego szypuły, rozgałęzienia bardzo liczne.
- Kwiaty męskie wyrastają pojedynczo, ale bardzo gęsto na kotkowatych rozgałęzieniach kwiatostanu, zagłębione w ich osiach, które zwieńczone są długą, bezkwiatową, nagą i drewniejącą ością. Każdy kwiat wsparty jest krótką, ostrą i wyciągniętą w długą oś przysadką. Same kwiaty są drobne – ledwo wystają z zagłębień w osi kwiatostanu. Trzy listki zewnętrznego okółka okwiatu są prostokątne i błoniaste. Trzy listki wewnętrznego okółka są jajowate, podobnej długości, bardzo cienkie. Pręcików jest 6, wystających z okwiatu podczas kwitnienia. Nitki pręcików są szerokie i mięsiste, bokami zrośnięte w rurkę.
- Kwiaty żeńskie znacznie większe od męskich, wsparte dwoma zaostrzonymi lub ościstymi przysadkami, z listkami okwiatu w dwóch okółkach po trzy, dość cienkimi. Prątniczki połączone w pierścień otaczający zalążnię. Ta jajowata do walcowatej, trójkomorowa. Szyjka słupka zwieńczona trzema mięsistymi, odgiętymi ramionami znamienia.
- Owoce
- Jednonasienne pestkowce. Jajowate, ale u nasady kanciaste ze względu na stłoczenie, żółte do pomarańczowych, w części odsłoniętej fioletowiejące lub czerniejące. Na szczycie z pozostałościami słupka w formie dzióbka. Egzokarp gładki, mezokarp gruby, mięsisty, oleisty. Endokarp bardzo twardy, czarny, jajowaty, spłaszczony lub kanciasty.
Systematyka
Rodzaj z rodziny arekowatych (Arecaceae) z rzędu arekowców (Arecales). W obrębie rodziny należy do podrodziny Arecoideae, plemienia Cocoseae i podplemienia Elaeidinae. Jest rodzajem siostrzanym dla rodzaju Barcella, pierwotnie opisanym zresztą jako podrodzaj Elaeis subgenus Barcella Trail, 1877.
- Wykaz gatunków
- Elaeis guineensis Jacq. – olejowiec gwinejski
- Elaeis oleifera (Kunth) Cortés – olejowiec czarnojądrowy
