Kosmos, onętek (Cosmos Cav.) – rodzaj roślin należący do rodziny astrowatych. Obejmuje 35 gatunków. Rośliny te występują w Ameryce Północnej i Południowej – od południowej części Stanów Zjednoczonych po północną Argentynę, przy czym większość gatunków rośnie w Meksyku. Rośliny te zostały szeroko rozprzestrzenione i rosną uprawiane i dziczejące na wszystkich kontynentach w strefie międzyzwrotnikowej i w obu strefach umiarkowanych. W Polsce znane są uprawiane i przejściowo dziczejące.
Do popularnych roślin ogrodowych należy kosmos pierzasty C. bipinnatus. Uprawiany jest też m.in. kosmos krwistoczerwony C. atrosanguineus o kwiatach koloru i o zapachu podobnym do czekolady, który w naturze wymarł w 1860 roku. Do częściej uprawianych należy także kosmos siarkowy C. sulphureus.
Morfologia
- Pokrój
- Rośliny jednoroczne, rzadziej byliny i półkrzewy osiągające do 2,5 m wysokości. Łodygi zwykle są prosto wzniesione, czasem podnoszące się, pojedyncze, rozgałęzione na całej długości lub tylko w górnej części. Zwykle słabo ulistnione.
- Liście
- Naprzeciwległe. Liście tylko lub głównie łodygowe, rzadko też odziomkowe. Zwykle nagie, rzadko słabiej lub silniej owłosione, czasem szorstkie. Blaszka na ogonku lub siedząca, pierzasto klapowana (pojedynczo, podwójnie lub potrójnie), rzadko całobrzega.
- Kwiaty
- Zebrane w koszyczki pojedyncze lub tworzące rozpierzchłe baldachogrona. Okrywy kulistawe do półkulistych, rzadko walcowate, o średnicy od 3 mm do 15 mm. Listki okrywy zwykle w dwóch rzędach i w liczbie 8, wolne, lancetowate, podobnej długości, na brzegu obłonione. Osadnik płaski lub lekko wypukły, z odpadającymi plewinkami. Brzeżne kwiaty języczkowe zwykle w liczbie 8, często podwojone u odmian uprawnych. Mają kolor od białego do purpurowego lub różowego, czasem żółty do czerwonopomarańczowego. Kwiaty rurkowate w centrum koszyczka występują w liczbie od 10 do 20, rzadziej większej (do ponad 80), obupłciowe, żółte lub pomarańczowe, z 5 trójkątnymi łatkami.
- Owoce
- Niełupki czterokanciaste do walcowatych, cienkie, rzadko oskrzydlone, gładkie lub szorstkie. Puch kielichowy w postaci 2–4 (rzadko do 8) ości pokrytych zadziorkami.
Systematyka
- Pozycja systematyczna
Rodzaj z rodziny astrowatych Asteraceae, w obrębie której klasyfikowany jest do podrodziny Asteroideae i plemienia Coreopsideae. W niektórych ujęciach sugerowana jest celowość włączenia zaliczanych tu gatunków do szeroko ujmowanego rodzaju uczep Bidens.
- Lista gatunków
- Cosmos atrosanguineus (Hook.) Voss – kosmos krwistoczerwony
- Cosmos bipinnatus Cav. – kosmos pierzasty
- Cosmos carvifolius Benth.
- Cosmos caudatus Kunth
- Cosmos concolor Sherff
- Cosmos crithmifolius Kunth
- Cosmos deficiens (Sherff) Melchert
- Cosmos diversifolius Otto ex Knowles & Westc. – kosmos różnolistny
- Cosmos intercedens Sherff
- Cosmos jaliscensis Sherff
- Cosmos juxtlahuacensis Panero & Villaseñor
- Cosmos landii Sherff
- Cosmos linearifolius (Sch.Bip.) Hemsl.
- Cosmos longipetiolatus Melchert
- Cosmos mattfeldii Sherff
- Cosmos mcvaughii Sherff
- Cosmos modestus Sherff
- Cosmos montanus Sherff
- Cosmos nelsonii B.L.Rob. & Fernald
- Cosmos nitidus Paray
- Cosmos ochroleucoflorus Melchert
- Cosmos pacificus Melchert
- Cosmos palmeri B.L.Rob.
- Cosmos parviflorus (Jacq.) Pers.
- Cosmos peucedanifolius Wedd.
- Cosmos pringlei B.L.Rob. & Fernald
- Cosmos pseudoperfoliatus Art.Castro, Harker & Aarón Rodr.
- Cosmos purpureus (DC.) Benth. & Hook.f. ex Hemsl.
- Cosmos ramirezianus Art.Castro, Harker & Aarón Rodr.
- Cosmos scabiosoides Kunth
- Cosmos schaffneri Sherff
- Cosmos sessilis Sherff
- Cosmos sherffii Melchert
- Cosmos steenisiae Veldkamp
- Cosmos sulphureus Cav. – kosmos siarkowy, k. żółty
Zastosowanie
Niektóre gatunki są uprawiane jako rośliny ozdobne, w Polsce ze względu na klimat tylko jako rośliny jednoroczne. Uprawia się je przez wysiew nasion. Wyższe odmiany wymagają podczas kwitnienia podparcia.
