IS-2

Od początku roku 1943 konstruktorzy Fabryki nr 100 (Biuro Konstrukcyjne i Oddział Doświadczalny Zakładów Kirowskich w Czelabińsku) rozpoczęli prace mające na celu stworzenie nowego modelu czołgu ciężkiego. Prace projektowe prowadziły dwa zespoły konstruktorów. Jeden z nich zwanym „Biurem IS” z N. Szaszmurinem na czele prowadził kooperacje z zespołami konstrukcyjnymi odnośnie napędu czołgu i biurem projektowym sprzętu artyleryjskiego. Projekt oparto na badaniach zdobytego w połowie stycznia 1943 ciężkiego czołgu niemieckiego Pz.Kpfw VI Tiger. W wyniku prac projektowych „Biuro IS” opracowało w pierwszej połowie 1943 czołg ciężki IS z armatą kal. 85 mm D-5T. W lecie 1943 powstały dwa prototypowe czołgi określone jako obiekty nr 233 i 234, które poddano próbom. Na bazie tych doświadczeń zbudowano następne trzy czołgi prototypowe obiekty nr 237, 238 i 239 z armatami kal. 85 mm D-5T i S-31 oraz z haubicą U-11 kal. 122 mm. Prowadzone próby potwierdziły przydatność i spełniły wymagania taktyczno-techniczne Państwowego Komitetu Obrony ZSSR.

Ostatecznie 8 sierpnia 1943 czołg został przyjęty do uzbrojenia Armii Czerwonej. Nowy pojazd otrzymał oznaczenie IS-1 („IS” od Iosif Stalin) lub IS-85. Czołg był uzbrojony w armatę D-5T kal. 85 mm. Miał masę ok. 44 t. Wyprodukowano tylko 107 egzemplarzy IS-1. Ponieważ w tym okresie powstał czołg średni T-34-85 uzbrojony w identyczną armatę, zaszła potrzeba wzmocnienia uzbrojenia czołgu ciężkiego.

Na podstawie doświadczeń frontowych z bitwy pod Kurskiem szybko, bo już w listopadzie 1943 r., wdrożono do produkcji czołg uzbrojony w armatę D-25T kalibru 122 mm. Podczas prób nosił on oznaczenie „obiekt 240”. Po przyjęciu do uzbrojenia zmieniono je na IS-2. W trakcie produkcji czołg ulegał modernizacji. Wprowadzono w jego armacie półautomatyczny zamek klinowy w celu zwiększenia szybkostrzelności działa. Modernizacji uległ kadłub czołgu, a zwłaszcza kształt jego przednich płyt. Na włazie dowódcy zamontowano podstawę dla wielkokalibrowego karabinu maszynowego DSzK kal. 12,7 mm. Zmodernizowane pojazdy nosiły oznaczenie IS-2M. Do zakończenia wojny ogółem zbudowano ok. 3400 czołgów IS-1 i IS-2.

Według innych autorów wszystkich czołgów IS wyprodukowano w okresie wojny 3850 sztuk.

Na podwoziu czołgu IS-2 powstały działa pancerne ISU-152 i ISU-122.

Po raz pierwszy IS-2 został użyty podczas walk w ZSRR na początku 1944 roku. Dwadzieścia jeden czołgów typu IS-2 zniszczyło ponad czterdzieści Tygrysów i Elefantów, tracąc przy tym tylko osiem czołgów. Niemieckie czołgi ciężkie, które były z łatwością niszczone, nie miały odpowiedniego działa, aby odpowiedzieć na armatę 122 mm.

Czołgi IS-2 weszły w armii radzieckiej na uzbrojenie gwardyjskich pułków czołgów ciężkich. Zwano je także pułkami ciężkich czołgów przełamania. Były to samodzielne jednostki bezpośrednio podporządkowane Naczelnemu Dowództwu. Były one przez nie przydzielane jako wzmocnienie do poszczególnych korpusów lub armii na czas określonej operacji bojowej. Pod koniec wojny zaczęto formować również samodzielne brygady czołgów ciężkich.

Czołgi IS-2 pozostawały w uzbrojeniu armii radzieckiej również po wojnie. Na początku lat 50. XX w. poddano je poważnej modernizacji. Polegała ona głównie na wyposażeniu ich w nowe silniki. Były to odpowiednio przystosowane silniki czołgów T-54, tzw. W-54K-IS. Na uzbrojeniu pozostawały one do początku lat 90. XX w. Ostatnie manewry z udziałem czołgów IS-2M odbyły się w Odeskim Okręgu Wojskowym w 1982 roku.

Czołgi IS-2 były też na uzbrojeniu LWP. Znajdowały się na wyposażeniu 4 Pułku Czołgów Ciężkich przeznaczonego dla 1 Armii WP oraz 5 Pułku Czołgów Ciężkich przeznaczonego dla 2 Armii WP. Zaczęto również formować 6 Pułk Czołgów Ciężkich dla 3 Armii oraz 7 Samodzielny Pułk Czołgów Ciężkich, ale ostatecznie zrezygnowano z tego zamiaru. Jeden czołg IS-2 (po remoncie) przekazano 3 Szkolnemu Pułkowi Czołgów. Razem w latach 1944–1945 LWP otrzymało 71 czołgów, z czego zwróciło 21. W chwili zakończenia wojny LWP dysponowało 26 pojazdami (reszta uległa zniszczeniu). Ich liczba w późniejszym czasie wzrosła na skutek zakupów w ZSRR oraz napraw wozów ściągniętych z pobojowisk. IS-2 użytkowane były do przełomu lat 50. i 60. XX wieku.

Czołgi IS-2 znajdują się w następujących placówkach muzealnych na terenie Polski:

• Muzeum Regionalne w Dębicy – pojazd, który w latach 1968–2005 pełnił rolę pomnika w Dębicy, w 2005 przeniesiony do Muzeum
• Lubuskie Muzeum Wojskowe w Drzonowie – tylko wieża
• Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu
• Muzeum Czynu Zbrojnego w Krakowie, obok budynku - nr taktyczny 137, nr seryjny 40116; na swoim szlaku bojowym zniszczył 4 samochody pancerne, 3 działa i 2 czołgi oraz uszkodził jeden czołg
• Muzeum Broni Pancernej w Poznaniu – czołg w stanie gotowym do jazdy
• Muzeum Uzbrojenia w Poznaniu – nr taktyczny 415 (dawniej 431)
• Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie – 2 egzemplarze:
  • pojazd w parku plenerowym przed siedzibą główną
  • pojazd w Muzeum Polskiej Techniki Wojskowej – nr taktyczny 434, dawniej czołg-pomnik w Pruszkowie
• Muzeum Pamiątek 1 Armii Wojska Polskiego w Starych Łysogórkach – nr taktyczny 421, pojazd służył w 4 Pułku Czołgów Ciężkich
• Wystawa plenerowa w parku Chrobrego w Lęborku - 1 czołg i drugi egzemplarz w jednostce wojskowej.
• Pyrzyce - ekspozycja militarna w parku.