dorp in de Groningse gemeente Westerwolde, Nederland

Ter Apel

5 min read
In 16 languages
On the map

Key facts

oppervlakte0,82km²

is eendorp, woonplaats in Nederland

landNederland

gelegen in bestuurlijke eenheidWesterwolde

All data from the card 10

Provincie: Groningen
Gemeente: Westerwolde
Coördinaten: 52° 53′ NB, 7° 4′ OL
Oppervlakte: 36,25 km²
- land: 35,64 km²
- water: 0,63 km²
Inwoners (2023-01-01): 9.830 (276 inw./km²)
Woningvoorraad: 4.231 woningen
Postcode: 9561, eventueel 9562
Woonplaatscode: 2296

Ter Apel (Gronings: Troapel) is het grootste dorp in de gemeente Westerwolde, in het uiterste zuidoosten van de Nederlandse provincie Groningen. Ter Apel ligt in het zuiden van de streek Westerwolde, bij de Ruiten Aa, waarvan het dal samen met de Ter Apelerbossen hoort bij het Natuurnetwerk Nederland. Ter Apel ligt aan de N366, de N976 en de N391. Het vormt de zuidpunt van de Semslinie tussen Groningen en Drenthe en grenst aan de Duitse deelstaat Nedersaksen.

De BAG-woonplaats telt inclusief Agodorp, Barnflair, Burgemeester Beinsdorp, De Bruil, De Maten, Hanetange, Laudermarke, Munnekemoer, Roelage, 't Schot, Ter Haar, Aanmeldcentrum Ter Apel en de penitentiaire inrichting (PI) Ter Apel 8.679 inwoners (2026). De CBS-wijk Ter Apel telt 9.129 inwoners (2026), maar omvat ook Ter Apelkanaal, Jipsingboermussel en Zandberg en omvat niet De Maten.

Geschiedenis

In de kloostertuin zijn bij opgravingen in 2000 resten gevonden van Mesolithische haardkuilen en paalgaten en paalkuilen van een 12e eeuwse boerderij.

Het dorp ontstond vanuit het kerspel Sellingen. Waarschijnlijk ontstond tijdens de tweede helft van de 14e eeuw op een kleine zandhoogte (pel of pol) langs de (Ruiten) Aa het klooster Ter Apel als voorwerk (uithof) van de premonstratenzers van het klooster Schildwolde (Gratia sanctae Mariae). Onbekend is of het voorwerk een eigen marke had of nog onder de marke van Laude viel. In 1452 werd het voorwerk deels verwoest tijdens een overval vanuit het Emsland.

Vanaf 1465 werd bij Ter Apel op de resten van het vroegere voorwerk een nieuw klooster gebouwd van de orde van het Heilig Kruis en werd de plaats een eigen kerspel. Er zullen buiten het klooster zelf echter slechts een paar woningen hebben gestaan. Het klooster wist in de 15e en 16e eeuw veel land te verkrijgen in de gebieden ten noorden van Ter Apel.

In 1594 werd het klooster geseculariseerd bij de reductie van Groningen. In 1619 verwierf de stad Groningen Westerwolde en daar hoorde ook het klooster, het er tegenover gelegen brouw- en bakhuis (nu Hotel Boschhuis) en de bijbehorende gronden bij. In de loop van de tijd plantte de stad steeds meer bossen aan op deze gronden. Tussen 1931 en 1933 werden de overgebleven delen van het klooster gerestaureerd. In 1976 deed de stad het hele complex (klooster, Boschhuis en een deel van het bos) voor een symbolisch bedrag over aan het Rijk. Het bos kwam daarbij in eigendom van Staatsbosbeheer. De landbouwgronden van het Landbouwbedrijf Ter Apel van de stad Groningen zijn in 1987 ook verkocht, omdat ze de stad alleen maar geld kostten.

Sinds de 19e eeuw is er ook veenkoloniale lintbebouwing, langs het Stads-Ter Apelkanaal richting Stadskanaal, de Weerdingermond richting Nieuw-Weerdinge en richting Emmer-Compascuum. In 1920 kwam het Ruiten-Aa-kanaal gereed dat sinds 2004 weer bevaarbaar is voor de pleziervaart. In de eerste helft van de 20e eeuw was Ter Apel een knooppunt van spoor- en tramwegen, met de EDS, de EGTM, de DSM, de OG en de STAR. Van deze spoorlijn is anno heden de aardebaan in de bossen bij Ter Apel nog herkenbaar.

In de jaren 1910-20 werd het tuindorp Agodorp als buitenwijk gebouwd in de bossen ten zuidoosten van Ter Apel. Dit dorp behoorde bij de in 1917 ten noorden van het Ruiten-Aa-kanaal opgerichte drogerij en conservenfabriek voor Aardappelen, Groenten en Ooft, die in 1919 de n.v. AGO, Maatschappij voor het drogen, veredelen en verwerken van hout werd. In deze fabriek naast het dorp werden houten instrumenten voor de textielindustrie gemaakt. Na een faillissement in 1977 verhuisde de fabriek onder de naam Lignostone naar een ander bedrijventerrein in Ter Apel. Ten zuiden van het Ruiten-Aa-kanaal werd in 1916 de aardappelmeelfabriek 'Ter Apel en Omstreken' opgericht. In 1964 fuseerde de fabriek met de aardappelmeelfabrieken “Westerwolde” en “Musselkanaal en Omstreken” tot “W.T.M.”, sinds 1971 onderdeel van Avebe. in 1981 sloot Avebe deze fabriekslocatie en werden er kleine bedrijfjes gevestigd. In 1999 verliet het laatste bedrijfje het gebouw en raakte het pand in verval.

In de jaren 1930-40 werd de buitenwijk Burgemeester Beinsdorp gebouwd ten zuiden van Ter Apel. Dit dorp was net als Agodorp gericht op de huisvesting van arbeiders.

In november 1942 werden de 49 joodse inwoners van Ter Apel door de Duitsers opgehaald en afgevoerd naar Kamp Westerbork, vanwaar ze op transport werden gesteld naar het vernietigingskamp Auschwitz en daar werden vermoord. In 2004 is op de hoek van de Oosterstraat en Schotslaan, op de plek waar vroeger de synagoge stond, een herinneringsmonument onthuld.

Vanaf begin jaren '80 stond in Ter Apel een groot materiaaldepot van het Amerikaanse leger in West-Duitsland, waar enkele honderden dorps- en streekbewoners werk vonden. Door het einde van de Koude Oorlog en de Duitse eenwording werd deze opslag overbodig. Na de sluiting in 1995 werden op het zuidelijk deel van het terrein een penitentiaire inrichting en het Asielzoekerscentrum Ter Apel gerealiseerd. Het noordelijk deel van het terrein is in gebruik als bedrijfsterrein.

Varia

Ter Apel heeft een industrieterrein, nabij de Nulweg en Viaductstraat.
In het dorp staat een school voor het voortgezet onderwijs, de Regionale Scholengemeenschap.
In Ter Apel wordt jaarlijks het carnaval gevierd. De carnavalsnaam van Ter Apel is Kloosterwieke.
In Ter Apel ligt een klein, voor een gedeelte overdekt, attractiepark, Wonderwereld genaamd.
Aan de westzijde van het dorp bevindt zich het Asielzoekerscentrum Ter Apel, waar vrijwel alle asielzoekers zich moeten melden, zodra ze Nederland binnenkomen. Aan de zuidwestzijde daarvan is er de penitentiaire inrichting (PI) Ter Apel.