Herakleios

Herkomst en troonsbestijging

Flavius Heraclius of Herakleios was van Armeense afkomst. Zijn moeder heette Epiphania, zijn vader, Herakleios de Oudere, was onder keizer Mauricius generaal, voordat hij tot exarch van Carthago werd benoemd (in principe een gouverneur met verstrekkende militaire en civiele bevoegdheden). De jongere Herakleios heeft mogelijk ook nog Latijn gesproken, maar zijn moedertaal was het Grieks. Het is mogelijk (hoewel onwaarschijnlijk) dat hij een afstammeling was van de Arsaciden, die tot 226 in Perzië en tot 428 in Armenië hebben geregeerd.

Enige tijd na de staatsgreep van Phocas, waarbij keizer Mauricius samen met zijn familie werd vermoord, namen dissidenten in Constantinopel, klaarblijkelijk ontevreden met de toenmalige regering, contact op met Herakleios' vader. Uiteindelijk trok een leger onder leiding van Niketas, een veteraan van Herakleios, Egypte, de graanschuur van het rijk, binnen. De bezetting van Egypte werd mogelijk door de rijke en invloedrijke familie van de Apionen ondersteund. Intussen zeilde Herakleios, die in de plaats van zijn vader ging, zelf in 610 met de vloot naar Constantinopel. Phocas werd aan het begin van oktober van datzelfde jaar nog afgezet en op gruwelijke wijze gedood. Nochtans verschilde de politiek van de nieuwe keizer bij het begin van zijn regering amper van zijn voorganger. De weerstand tegen de oprukkende Perzen, die sinds 603 Oost-Romeinse territorium aanvielen (cf. infra), schijnt zelfs vooral te zijn afgenomen, wat ten dele te verklaren valt door het feit dat Herakleios zelf problemen had om zijn heerschappij te consolideren. In het algemeen echter meent men dat de regering van Phocas ten minste bij een deel van de bevolking op weerstand stuitte.

De Perzen, op wie de invasie van Herakleios een duidelijke schokwerking naliet, hoewel het grootste deel van hun troepen nog niet was verslagen, moesten in een vredesverdrag in 628 alle bezette gebieden en het Heilig Kruis teruggeven. Het terugbrengen van het Kruis is nog altijd een feest van tweede klas in de katholieke Kerk dat op 14 september gevierd wordt (Feest van de Heilige Kruisverheffing) en een hoogdag voor de Orthodoxe Kerk.

Herakleios, die de oorlog nooit als een vernietigings-, wel echter als een wraakoorlog had gevoerd, stond uiterlijk op het hoogtepunt van zijn macht, mede omdat ook het Avarenrijk voor afzienbare tijd tot niets in staat was. Een groot deel van het Balkangebied en de provincie Spania zijn tijdens deze oorlog voor Byzantium verloren gegaan. Het was een bedrieglijke zege: het Oost-Romeinse rijk was door de lange oorlog leeggebloed en had bovendien de zege deels te danken aan het opdagen van de Turken. Het Sassanidenrijk raakte verwikkeld in een burgeroorlog en kon zich pas onder zijn laatste heerser, Yazdagird III, weer beginnen te herstellen.

In de schaduw van de Byzantijns-Sassanidische Oorlog ontstond er op het Arabisch Schiereiland een nieuwe wereldmacht, het Arabische Rijk. De eerste maal dat de Byzantijnen in contact kwamen met de Arabieren was in september 629 tijdens de Slag bij Mu'tah, waar ze hun vazallen, de Ghassaniden, steunden. Onder leiding van generaal Khalid ibn Walid veroverden de Arabieren in korte tijd (634-638) Syria. In de herfst van 636 kwam het ten slotte tot de Slag bij de Jarmuk. Herakleios (door de Arabieren Hiraql genoemd), die de aanvallen tot voor kort niet echt serieus had genomen, bracht een zeer sterk regulier leger bijeen. Maar de Romeinse generaals werkten uit jaloezie slecht samen, en de Arabische hulptroepen van de keizer liepen over naar de vijand: de slag eindigde met een catastrofale nederlaag voor de Oost-Romeinen, die daarmee Syrië verloren, inclusief Jeruzalem in 637. Herakleios was zich welbewust van de draagwijdte ervan, daar hij, na de Slag bij de IJzeren Brug, Antiochië zou hebben verlaten met de woorden: « Vaarwel Syrië ». Niet veel later, viel Khalid ibn Walid, Armenië en Anatolië binnen.

Nog tijdens zijn leven zag hij met lede ogen aan, dat een van zijn rijkste provincies, Egypte aan hem verloren ging. Het rijk was nu teruggedrongen tot de stad Byzantium zelf, Klein-Azië, de Egeïsche Zee, Carthago (dat pas in 698 viel), enige kustgebieden in Griekenland en delen van Italië.

Hervormingen van het leger en de bureaucratie

Herakleios ontnam veel corrupte generaals en familieleden van Phocas hun machtsposities en verving ze door ervaren generaals als Nicetas, en Theodore, de broer van Herakleios. Ook bestreed hij onnodige uitgaven, incompetentie, opstandigheid, en corruptie in het leger. Hierdoor werd de schatkist beter gevuld en was het leger meer gedisciplineerd. Ook beperkte hij wanbeheer aan het hof en in de provincies, om verder belastingen te verlagen, en de bureaucratie te versterken. Hiermee wist hij de sociale orde, de inkomsten voor de schatkist en de kwaliteit van het leger te herstellen en zelfs te versterken.

In het binnenlands beleid bevorderde Herakleios echter de vergrieksing van de staat: zo zag hij af van de Latijnse titel Imperator (evenals het Griekse equivalent autokrator) en nam in plaats daarvan de Griekse titel van basileus aan, die voor het eerst in een officiële context in maart 629 opduikt. Evenwel was het Latijn al lang slechts de taal van militairen en de ambtenarij, maar niet die van het volk. De volkstaal was in Klein-Azië, Syrië en Egypte sinds de tijd van Alexander langzaamaan oppervlakkig gehelleniseerd en was daardoor Grieks van aard geworden. Justinianus I was de laatste Romeinse keizer wiens moedertaal nog Latijn was geweest.

Economisch gezien lijken de verwoestingen van de Aziatische provincies door de Sassaniden een ernstig probleem te zijn geweest. Ook dit speelde mee toen het kort na 628 tot een uitbarsting van de dure strijdkrachten kwam, wat ten gevolge van de Arabische invasie ook fataal bleek te zijn. Toch voerde Herakleios een echt succesrijke financiële hervorming door, waarbij literatuur en kunst nog eenmaal een enkele bloei beleefden, voordat onder zijn opvolgers de cultuur van de late oudheid ook in het oosten steeds minder in ere werd gehouden.

Religie

Met betrekking tot de binnenlandse politiek moest Herakleios tegen het onopgeloste probleem van het monofysitisme vechten, waarbij hij er naar streefde, de kerk in het rijk te verenigen: de compromisregeling van de Ekthesis (zie ook monotheletisme) sloeg echter niet aan, daar de meerderheid aan beide kanten onverzettelijk bleef en dit ontwerp verwierp. Het probleem van de godsdienstige eenheid werd daarna van buitenaf opgelost, toen de Arabieren de provincies veroverden die de Orthodoxie niet aanhingen. In 622 of 623 had Herakleios trouwens, na de dood van zijn eerste vrouw Fabia en tijdens een oponthoud in Constantinopel, zijn nicht Martina gehuwd, de dochter van zijn zus Maria. Dit huwelijk zou ernstige gevolgen hebben, daar de keizer zich had verdacht gemaakt van incest en daardoor voor een deel van de Kerk in ongenade viel.

Daarnaast verplichtte Herakleios de gedwongen doop van joden (iets gelijkaardig gebeurde echter ook bijvoorbeeld in Merovingisch Frankrijk). De keizer zal ook de joden hebben gewantrouwd, wat te verklaren valt op basis van hun gedrag tijdens de Perzische invasie (cf. supra). De joden hadden duidelijk politieke en godsdienstige autonomie van de Perzen verwacht, die waarschijnlijk even weinig toegevingen wensten te doen als de Oost-Romeinen.

Themata

Of Herakleios voor de inrichting van de zogenaamde themata verantwoordelijk was, is in het huidige onderzoek omstreden. Terwijl dit voor de bekende historicus Georg Ostrogorsky (de auteur van het vroegere standaardwerk Geschichte des byzantinischen Staates, München, 1963³) nog als zeker gold, wordt echter in de meeste moderne werken over deze themata op goede gronden afstand genomen van deze stelling.

Aan het eind van zijn leven zorgde de opvolgingskwestie opnieuw voor problemen, aangezien Martina haar zoon Heraklonas van de troon wilde verzekeren. Rond 635 reeds waren een bastaard en een neef van de keizer onder beschuldiging van hoogverraad gearresteerd en op wrede wijze verminkt geworden - men sneed bij beiden neuzen, oren en voeten af. Uiteindelijk werden beide zonen (Heraklonas en Constantijn III) als keizers aangesteld, toen Herakleios op 11 februari 641 in Constantinopel stierf. Constantijn III overleed echter kort daarop, en na een korte regering van Martina, die in naam van de onmondige Heraklonas regeerde, besteeg zijn zoon als Constans II de troon. Onder hem werd de verandering van het Oost-Romeinse naar het Byzantijnse Rijk voltooid.

Herakleios voerde in de interne organisatie van het rijk een verstrekkende hervorming door, die haar stempel zou drukken op het Byzantijns Rijk tot aan zijn ondergang en het einde van de laat-antieke fase van het rijk inluidde. Onder Herakleios verloor het Oost-Romeinse respectievelijk vroeg-Byzantijnse rijk door de verregaande vergrieksing van de staat zijn laat-Romeins karakter. Het Oost-Romeinse Rijk eindigde en het echte Byzantijnse Rijk was geboren.

Herakleios was zonder twijfel een groot militair. De tragiek van zijn regering ligt besloten in het feit dat hij het rijk wel van de Sassaniden kon redden, maar niet meer van de aanstormende Arabieren, die waarschijnlijk door een deel van de met Herakleios verwante Semitische bevolking in Syrië, waarvan de meerderheid monofysieten waren, met enthousiasme werden ontvangen. Met het verlies van de belangrijkste provincies en de nieuwe grenzen in Klein-Azië en in de Balkan eindigde het Oost-Romeinse Rijk, en het Byzantijnse Rijk stapte de middeleeuwen in.

• Dit artikel of een eerdere versie ervan is een (gedeeltelijke) vertaling van het artikel Herakleios op de Duitstalige Wikipedia, dat onder de licentie Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen valt. Zie de bewerkingsgeschiedenis aldaar.

Bronnen

De belangrijkste bronnen zijn het Chronicon Paschale, het geschiedeniswerk van Sebeos en Theophanes alsook de gedichten van Georgius van Pisidië.

• G.B. Greatrex - S.N.C. Lieu, The Roman Eastern Frontier and the Persian Wars. Part II AD 363–630. A narrative sourcebook, Londen - New York, 2002. (in het bijzonder pp. 182–228.).
• Heraclius, Emperor of Byzantium
• Mitchell, Stephen. A history of the later Roman Empire, AD 284–641: the transformation of the ancient world
• http://www.angelfire.com/poetry/second/calender/byzantijnserijk.html, HET BYZANTIJNSE RIJK

Secundaire literatuur

• J. Haldon, Byzantium in the Seventh Century. The Transformation of a Culture, Cambridge, 1997².
• J. Howard-Johnston, Heraclius’ Persian Campaigns and the Revival of the East Roman Empire 622–630, in War in History 6 (1999), pp. 1–44.
• W.E. Kaegi, Heraclius – Emperor of Byzantium, Cambridge, 2003.
• R-J. Lilie, Byzanz – Das zweite Rom, Berlijn, 2003, pp. 80ff.
• J. Martindale, The Prosopography of the Later Roman Empire IIIa, Cambridge, 1992, pp. 586f.
• G.J. Reinink - B. H. Stolte (edd.), The Reign of Heraclius (610–641). Crisis and Confrontation, Leuven, 2002.
• A.N. Stratos, Byzantium in the Seventh Century, I, Amsterdam, 1968.