प्राचीन रोम इतालियन प्रायद्विपय् ८गु शताब्दी ईपूइ न्ह्यथंगु छगू प्राचीन जीवन्त लहना ख। भूमध्य सागरया सिथय् रोम नगरय् केन्द्रित थ्व लहना परिमार्जित जुया प्राचीन कालया दकले तःधंगु सभ्यताय् छगू जूवन।
थ्व सभ्यताया करिब १२गु शताब्दीया अस्तित्त्वय् रोमन सभ्यता राजतन्त्रं कूलीनतन्त्रीय रोमन गणतन्त्र जुया निरंकुश रोमन साम्राज्य जुवन। थी-थी थाय्या मनुतयेत आक्रमण याना व सांस्कृतिक घुलन याना थ्व लहना दक्षिणी युरोप, पश्चिमी युरोप, एसिया माइनर, उत्तर अफ्रिका, उत्तर युरोपया भूभाग व पूर्वी युरोपया छुं भूभागयात थःगु अधीनय् लाकल। रोम सकल भूमध्यसागरीय क्षेत्रय् मू नगर व प्राचीन हलिमया छगू अहम् शक्ति केन्द्रया रुपय् स्थापित जुल। थ्व लहनायात थ्व स्वया न्ह्यः दूगु प्राचीन यवन लहनानाप स्वाना क्लासिकल एन्तिक्वितिया ग्रेको-रोमन हलिमया रुपय् नं कायेगु या।
पलिस्था
प्राचीन रोमया लहना रोमनगरं विकशित जूगु ख। रोमया बाखंकथं थ्व नगरया पलिस्था ७५३ इपूस रोमुलस व रिमस धाःपिं निम्ह दाजुकिजां याःगु ख। थ्व दाजुकिजापिंत छम्ह मिसा-धुं लहिना तधंयाःगु धैगु खं बाखनय् कनातःगु दु। थ्व नगर गन दयेकिगु धैगु खँय् दाजुकिजाया ल्वापू जुया रोमुलसं रिमसयात स्याःगु धका बाखनय कनातःगु दु। रोमुलसया नामं थ्व नगरया नां रोम जुवन। थ्व नगरय नगरवासीतेत आकर्षित यायेत मेमेगु थासं पिथना छ्वपिं मनूतेत थ्व नगरय दुथ्याःगु बाखं दु।
प्राचीन ग्रीक इतिहासकार दायोनिसियसया बाखनय् त्रोजन हताः धुंका त्रोयया राजकुमार एसियासं (Aeneas) छपुचः त्रोयमि नापं समुद्रया लं जुया न्हूगु त्रोइ नगर पलिस्था यायेत थाय् मालाःच्वंबिलय् ताइबर खुसिया सिथय् थ्यन। थ्व थासय् थ्यंबिलय् थ्व पुचःया मिजंत समुद्र जुजुं मेगु थाय माःवनिगु बिचाः तल धाःसा मिस्तेसं धाःसा थ्व हे थासय् च्वनिगु बिचाः यात। थ्व पुचःया छम्ह रोमा धाम्ह मिसां दक्वं लःख छ्वेका थ्व हे थासय् च्वनिगु बिचाः तल। थ्व पुचःया मिजंत न्हापा तंचाःसां लिपा थ्व थाय् च्वनेत सेल्लाःगु थाय् धकाः सीका थ्व पुचलं थन हे नगर दयेकल। थ्व हे रोमा धाम्ह मिसाया नामं थ्व नगरया नां वःगु धैगु बाखनय् कनातःगु दु।
रोमन चिनाखँमि भर्जिलया महाकाव्य एनिदय् धाःसा त्रोयमि राजकुमार एनियसं मिसात ताइबर खुसिं समुद्रय लिहां मवनिगु खं न्यंसा ताइबर खुसिइ मच्वंगु व लिपा एनियसया वंशजत अल्बान (Alban) जुजु जूगु व थ्व हे अल्बान वंशजं रोमुलस बुयावःगु धका च्वयातःगु दु।
कालखण्ड
प्राचीन रोमया इतिहासयात स्वंगु कालखण्डय् बिभाजित यायेछिं-
- राजतन्त्रकाल
- गणतन्त्रकाल
- साम्राज्यकाल
राजतन्त्रकाल
प्राचीन रोमया राजतन्त्रकालया यक्व च्वयातःगु दसु मदु। थ्व कालया अप्व खँ लिपाया गणतन्त्रकाल व साम्राज्यकालय् च्वयातःगु च्वखँया लिधंसाय् आधारित दु। थ्व कालया जुजुतेगु नां थ्व कथं दु-
- कालखण्ड
- सन्निकट कालखण्ड
| दँ | जुजु | लिखँ |
|---|---|---|
| 753–717 इपू | रोमुलस | रोमुलस व रिमसया दन्त्यकथाया पात्र |
| 716–673 इपू | नुमा पम्पिलियस | रोमया दकलय् महत्त्वपूर्ण धार्मिक व राजनैतिक संस्था थ्व जुजुं दयेकूगु धैगु या |
| 673–642 इपू | तुलस हस्तिलियस | अल्बा लङ्गाया पराजय |
| 640–616 इपू | एङ्कस मार्सियस | सेबिन्स् व अल्बान् नाप हताः |
| 616–579 इपू | लुसियस तार्किनियस प्रिस्कस | सेनेतया ल्या परिमार्जित याःगु व सर्कस म्याक्सिमस दयेकूगु |
| 578–535 इपू | सर्भियस तुलियस | कम्पितालिया नखः व रोमन टंकणया विकास |
| 535–509 इपू | लुसियस तार्किनियस सुपर्बस | रोमया अन्तिम जुजु |
गणतन्त्रकाल
रोमन गणतन्त्रकाल (लातिन भासय् Res publica Romana; प्राचीन लातिन भासय्: [ˈreːs ˈpuːb.lɪ.ka roːˈmaː.na]) प्राचीन रोमन लहनाया राजतन्त्र व साम्राज्य कालखण्डया दथुया कालखण्ड ख। थ्व कालखण्ड ५०९इपूस रोमन राजतन्त्रया पतन निसें २७इपूस रोमन साम्राज्यया पलिस्था तक दयाच्वन। थ्व कालखण्डय् थ्व लहनां थःगु प्रभाव बिस्तार यासें सकल भूमध्यसागरया प्राधान्य व दकलय् प्रभावशाली जुल।
थ्व कालखण्डय् रोमन सरकारया नेतृत्व निम्ह कन्सुल(consul)तेसं यायेगु व्यवस्था जुल। कन्सुलत दँय् दच्छि नागरिकतेसं निर्वाचित यायेगु व्यवस्था दयाच्वन। कन्सुलतेत नियुक्त म्याजिस्त्रेसतेगु सेनेतं सल्लाह बीगु व्यवस्था दयाच्वन। तत्कालीन रोमन समाज व राजनीति श्रेणीबद्ध कथं विभक्त निपुचःतेगु संघर्षं प्रभावित जूगु खनेदु। थ्व निपुचः प्यात्रिसियन(patrician) व प्लेबियन(plebeian) ख। थ्व निपुचलय् प्यात्रिसियनत रोमया कुलीन बुं-थुवातेगु पुचः खः। थ्व पुचःया मनूत रोमया पलिस्थामितेगु वंशज जुयाच्वन। प्लेबियनत धाःसा लिपा रोमय् वःपिं बहुसंख्यक साधारण नागरिक जुयाच्वन। गणतन्त्रकालया पूर्वार्धय् वैधानिक कथं हे रोमया उच्चतम् ज्या कुलीनवर्ग वा प्यात्रिसियनतेगु जक ल्हातय् बीगु नियम दयाच्वन। थ्व कालखण्डय् बिस्तारं थन्यागु नियमत भंग जुजुं वन। थ्व नापं प्लेबियन वर्गया परिवार नं रोमया उच्च वर्ग जुइगु लं चाल। गणतन्त्रया नायःतेसं जनसेवा व जनसंरक्षणया सेल्लाःगु परम्परा व नैतिक नियम दयेकल। थुकिया लिच्वःया कथं रोमन लहनां थीथी सामरिक र राजनैतिक सफलता ल्हालाके फत। रोमया यक्व वैधानिक व व्यवस्थापिक संरचना लिपा जस्तिनियन संहिता (Justinian Code) व नेपोलियोनिक संहिता (Napoleonic Code) थें न्याःगु थी-थी च्वखँय् लिपिबद्ध जूवन। वर्तमान युरोप व हलिंया आपा देसय् नापं आधुनिक अन्तराष्ट्रिय संघ-संस्थाय् थ्व लहनाया वैधानिक सूत्रया छाप वर्तमान इलय् नं खनेदु।
गणतन्त्रकालया न्हापांगु निगु शदीइ रोमन गणतन्त्रं रणनीति व कूटनीति छ्येला मध्य इतालिं थःगु प्रभाव सकल इतालियन प्रायद्वीपय् थ्यंकल। थ्व लिपाया सदीइ थ्व लहनां थःगु प्रभाव उत्तर अफ्रिका, आइबेरियन प्रायद्विप व वर्तमान दक्षिण फ्रान्सय् विस्तारित यात। थुकिया २ सदीइ १गू सदीया अन्त्यय् थ्व लहनां थःगु प्रभाव आधुनिक फ्रान्स, ग्रीस व पूर्वी भूमध्यसागरीय तटय् थ्यंकल। थ्व कालखण्डय् गणतन्त्रय् आन्तरिक कलह तच्वल गुकिया लिच्वःकथं छझ्वः गृहयुद्ध जुल। थ्व गृहयुद्ध जुलियस सिजरया हत्याय् क्वचाल। जुलियस सिजरया हत्या धुंका गणतन्त्र साम्राज्यय् परिणत जुल।
गणतन्त्रकालया अन्त्य व साम्राज्यया सुरुवात गन जुल धैगु विषयय् मतभेद दु। थीथी इतिहासकारतेसं ४९इपूस जुलियस सिजरया रुबिकन खुसि पुलेगु तिथि, ४४इपूस सिजरया आजीवन अधिनायकत्त्वय् नियुक्ति व ३१इपूस मार्क एन्तनि व क्लियोप्यात्राया पराजययात साम्राज्यया पलिस्थातिथिया रुपय् कायेगु या। अथेजुसां आपालं इतिहासकारतेसं व प्राचीन रोमनतेसं रोमया सेनेतं अक्तेभियन सिजरयात असाधारण अधिकार बिया अगस्तस् पदवी ब्युगु २७इपूया तिथियात गणतन्त्रया पतनया रुपय् कायेगु या।
साम्राज्य
रोमन साम्राज्य प्राचीन रोमन सभ्यताया साम्राज्य ख। थ्व कालखण्डय् सरकार अटोक्र्याटिक जुवन। थ्व कालखण्ड ५००दंया रोमन गणतन्त्र (५१०इ पू - १गु शताब्दी इ पू) धुंका वगु ख। रोमन गणतन्त्र गाइयस मारियस व सुल्लाया कन्फ्लिक्ट व पोम्पी महानया बिरुद्धया जुलियस सिजरया जनयुद्धं याना कमजोर जुवन।. रोम गणतन्त्रं साम्राज्यय् वंगु तिथि थ्व हे धका मदु। तर थ्व हिउपाया निंति यक्व उम्मेद्वार झाकातेगु लिधंसा काय्गु या। थुकिलि जुलियस सिजरया पर्पेच्युवल कथं रोमन डिक्टेटरया पदय् मनोनयन (४४ इ पू), सिजरया उत्तराधिकारी अगस्टसया एक्तियमया ब्याटलय् विजय (सेप्टेम्बर २, ३१ इ पू), व रोमन सेनेटं अक्टेभियनयात मानार्थ (अनरिफिक) अगस्टस पद ब्युगु (ज्यानुवरी १६, २७ इ पू) दक्ले मू झाकात ख।
ल्याटिन भाषाया खँग्वः ''इम्पेरियम रोमानम'' (रोमन साम्राज्य) हे ल्याटिन एक्स्प्रेसनय् दक्ले बांलाक्क स्युगु खँग्व जुइफु गन खँग्वः "imperium" वा इन्पेरियमयात रोमन साम्राज्यया दुने लाःगु हलिमया कथं ईंगीत यागु दु। अगस्टसया ई निसें रोमन साम्राज्यया पतन तक्कया दुने रोमं पश्चिमी युरेसिया व उत्तरी अफ्रिकायात डोमिनेट यात व थ्व साम्राज्यं थ्व थाय्या जनसंख्याय् मू जनसंख्या देकल। रोमन एक्स्पान्सन थ्व देय् साम्राज्यय् हिलेस्वया न्ह्य हे न्ह्यथंगु ख। थ्व साम्राज्यं थगु भूभागया च्वका सम्राट त्राजनया इले देसियाया कब्जा( इ सं१०६य्) धुंका थ्यन। थुकिया भूभागया दक्ले तधंगु बिले, रोमन साम्राज्यं थ्यंमथ्यं ५ ९०० ००० वर्ग किमि (२,३००,००० वर्ग माइल) भूक्षेत्रय् फैलेजुगु खने दु। हलिमया संस्कृतिय्, विधानय्, प्रविधिइ, कलाय्, भाषाय्, सैन्यय्, वास्तुय् आदि यक्व सभ्यताया ख्यले रोमन साम्राज्यया प्रत्यक्ष/परोक्ष प्रभाव आतक्क नं खने दनि।
रोमन साम्राज्यया अन्त्य धका ऐतिहासिक घोषणा मजु। तर थ्व साम्राज्यया अन्त्ययात सेप्टेम्बर ४ ४७६या खुनु काय्छिं। थ्व खुनु पश्चिमी रोमन साम्राज्यया अन्तिम सम्राट रोमुलस अगस्टस पदच्यूत जुल व लिपा थ्व पदपूर्ति गब्लें मजुल। तर मबागु रोमन साम्राज्यया अन्तिम जुजु दायोक्लेतियन ख। वय्कःलं ३०५य् सकल रोमया सम्राटया पदं अवकास कया दिल्। वय्कःया राजधानी रोम ख। वय्कःलं रोमन साम्राज्ययात पूर्व व पश्चिम साम्राज्यय् बायादिल। वय्कःलं साम्राज्ययात बाय्धुंका निगु हे साम्राज्यं थःयात रोमन साम्राज्य देकेयागु यक्व कुतः यात। पश्चिमी रोमन साम्राज्य क्वह्यना वना ५औं शताब्दीय् ध्वस्त जुल। पूर्वी रोमन साम्राज्य (थ्व लिपा युनानी तत्त्वया समिश्रण याना छगु सहश्राब्दी तक्क म्वाय् फतः व लिपा अट्टोम्यान साम्राज्यया ल्हातं १४५३य् पतन जुल), थौं-कन्हेया भाषाय् बैजन्टाइन साम्राज्य, नं ग्रेको-रोमन वैधानिक व सांस्कृतिक चलनयात हेलेन्सिक (युनानी) व पूर्वी अर्थोडक्स चर्चया समिश्रणय् छुं ई या निंति म्वाका तल।
कला
रोमन कला प्राचीन रोमया गणतन्त्र व साम्राज्यया ईलय् (करिब ५०० ई.पू. निसें ४७६ ई.सं.) विकास जूगु कला खः। रोमन कला ग्रीक कला पाखें तसकं प्रभावित खः, तर रोमनतय्सं थुकिलि थःगु हे व्यावहारिक व यथार्थवादी गुण तँसा यात। ग्रीक कलाकारतय्सं "आदर्श" (Ideal) सुन्दरता क्यनीगु खःसा, रोमन कलाकारतय्सं "यथार्थ" (Real) ख्वाः व व्यक्तिया पहिचान क्यनेगु ययेकीगु खः। विशेष यानाः रोमन "बस्ट" (Busts - छ्यँ व बच्छि म्ह मूर्ति) य् बुराबुरितेगु ख्वाध्वः दूगु छेंगू व दाग तकं स्पष्ट क्यनेगु या।
रोमन कलाया दकलय् तःधंगु योगदान वास्तुकलाय् (Architecture) दु। इमिसां "कंक्रिट" (Concrete), "आर्च" (Arch), व "डोम" (Dome) या आविष्कार व प्रयोग यानाः विशाल भवनत दयेकल। "कोलेजियम" (Colosseum) व "प्यान्थियन" (Pantheon) थुकिया उत्कृष्ट दसु खः। रोमनतय्सं ऐतिहासिक घटना व हताः त्याःगु क्यनेत "रिलीफ स्कल्पचर" (Relief sculpture) व "विजय थाः" (Trajan's Column) दयेकल। "पोम्पेई" (Pompeii) व "हर्कुलेनियम" शहरय् लुयावःगु अंगःया किपा (Frescoes) व मोजाइक (Mosaics) नं रोमन चित्रकलाया स्तर क्यनी। रोमन कलां राज्यया शक्ति व वैभव प्रदर्शन यायेगु माध्यमया रुपय् ज्या यात। थ्व कलां मध्यकालीन व पुनर्जागरण कलायात प्रभावित यात।
प्रभाव
प्राचीन रोम पश्चिमी सभ्यताया न्ह्यलुवाः खः । पश्चिमी सभ्यताया तजिलजि, धर्म, कानून, प्रविधि, वास्तुकला, राजनीतिक व्यवस्था, सैन्य, साहित्य, भाषा, वर्णमाला, सरकार व यक्व कारक व पक्ष फुक्कं रोमन प्रगतिया लिच्वः ख। रोमन संस्कृतिया पुनःअन्वेषणं पश्चिमी सभ्यतायात पुनर्जीवित यात। नापं पुनर्जागरण व प्रबोधनया युगय् तधंगु भूमिका म्हितल।
