Id-dinastija Idrisija, l-Idrisin jew l-Adarisa (Għarbi: الأدارسة, al-Adārisah) kienu dinastija Għarbija Misilma mis-788 sal-974, li ħakmet il-biċċa l-kbira tal-Marokk tal-lum u partijiet tal-punent tal-Alġerija tal-lum. Imsemmi wara l-fundatur, Idris I, l-Adarisa kienu dinastija Għalawin imnissla minn Muħammed permezz ta' neputi tiegħu Ħasan. Ir-renju tagħhom kellu rwol importanti fl-Iżlamizzazzjoni bikrija tal-Marokk u ppresediet ukoll żieda fl-immigrazzjoni Għarbija u t-tagħrib (Arabizzazzjoni) fiċ-ċentri urbani ewlenin.
Waqt li ħarab mill-Kalifat Għabbasi lejn il-lvant wara l-Battalja ta' Faħħ, Idris I stabbilixxa ruħu għall-ewwel darba fl-788 f'Volubilis fil-Marokk tal-lum bl-għajnuna ta' alleati Berberi lokali. Sussegwentement waqqfu huwa u ibnu, Idris II, dik li saret il-belt ta' Fes aktar fil-lvant. Fes saret il-kapitali ta’ stat Idrisi li ħakem il-biċċa l-kbira tal-Marokk tal-lum u parti mill-Punent tal-Alġerija. Wara l-mewt ta’ Idris II, l-isfera kienet maqsuma bejn uliedu rivali. Wara perjodu ta’ konflitt, l-awtorità tad-dinastija reġgħet bdiet u baqgħet relattivament stabbli bejn l-836 u l-863. Fl-aħħar tad-9 seklu, madankollu, iffaċċjaw sfidi ripetuti u oppożizzjoni lokali. Fis-seklu 10 ir-reġjun daħal taħt id-dominazzjoni politika ta' tribujiet Żenata li ġġieldu battalji prokura f'isem żewġ poteri rivali fir-reġjun, il-Kalifat Fatimi u l-Kalifat Għumawi ta' Córdoba. L-Adarisa tkeċċew b'mod definittiv minn Fez fl-927, iżda żammew f'territorju mnaqqas fit-tramuntana tal-Marokk mill-bażi tagħhom f'Ħaġar in-Nasr. Fl-aħħar ġew megħluba u mneħħija mill-poter fl-974, u tentattiv qasir biex jerġgħu jiksbu l-poter fl-985 falla wkoll.
Reliġjon
Skont Encyclopædia Britannica, "għalkemm Idris I kellu simpatiji tax-Xigħa, l-istat imwaqqaf minn ibnu kien Sunni fi kwistjonijiet ta' duttrina reliġjuża." Materjal tas-sors primarju u studjużi kontemporanji ddeskrivewhom bħala dinastija Misilma Sunnija.:50 Ċerti akkademiċi kontemporanji ddeskrivewhom bħala Xigħa jew Xigħa Żejdija sa ċertu punt jew ieħor, x'aktarx minħabba l-affiljazzjoni politika tagħhom. L-Idrisin kienu avversarji politiċi tal-Kalifat Għabbasi. Oħrajn ikkritikaw din it-talba talli għaqqad it-teoloġija Xigħa ma' moviment politiku f'perjodu storiku fejn s'issa ma kien hemm l-ebda teoloġija Xigħa distinta mit-teoloġija Sunnija f'dan il-qasam. Amira Bennison targumenta li l-muniti Idrisi jissuġġerixxu li Idris I muri lilu nnifsu bħala mexxej reliġjuż li l-leġittimità tiegħu kienet ibbażata fuq id-dixxendenza tiegħu minn Muħammed, li Bennison jiddeskrivi bħala "pożizzjoni proto-Xigħi jew Għalawi."
Il-Berberi Awraba li laqgħu lil Idris I f'Volubilis kienu Mugħtażila u Idris qagħad ħafna fuq l-appoġġ tat-tribujiet Berberi Mugħtażiliet biex iwaqqaf l-istat tiegħu. Huwa probabbli wkoll li kellu rabtiet maʼ figuri Mugħtażiliet fil-Ħiġaz u aktar fil-lvant, peress li kien akkumpanjat fil-vjaġġ tiegħu lejn il-Magreb minn Mugħtażila ħatib minn Basra li għenu biex jikseb l-appoġġ tat-tribujiet. Mhuwiex ċar, madankollu, sa liema punt il-komunità li stabbilixxa kienet Mugħtażila fil-karattru.
Legat
Minkejja li waqgħu mill-poter, l-Idrisin nissel ħafna familji xorfa li baqgħu preżenti għas-sekli li ġejjin. Xi Marokkini llum għadhom jippretendu nisel minnhom. Fis-seklu 11, familja Idrisija imnissla minn Għumar (bin Idris II), il-Ħammudin, setgħu jiksbu l-poter f'diversi bliet tat-tramuntana tal-Marokk u tan-Nofsinhar ta' Spanja.
F'Fes u fil-belt ta' Moulay Idriss (ħdejn Volubilis), l-oqbra ta' Idris II u Idris I, rispettivament, eventwalment żviluppaw f'kumplessi reliġjużi importanti u siti ta' pellegrinaġġ, bħaż-Żawija Mulaj Idris II. Diversi familji prominenti xorfa f'Fes traċċaw in-nisel tagħhom għal Idris I, u xi wħud minn dawn kellhom rwol fiż-żamma jew il-bini mill-ġdid taż-Żawija Idris II fil-belt.
Il-perjodu Idrisi kellu wkoll rwol importanti fl-Iżlamizzazzjoni tar-reġjun, partikolarment fit-tixrid tal-Iżlam għat-tribujiet Berberi li okkupaw it-territorji interni tal-Marokk tal-lum, barra r-reġjuni kostali tat-tramuntana fejn inizjalment kienet ikkonċentrata l-ewwel preżenza Misilma.: 52 : 84 Il-belt il-ġdida ta' Fes saret ukoll ċentru ta' tagħrib (Arabizzazzjoni) li nfirxet għal xi wħud mit-tribujiet Berberi tal-madwar fiż-żona.: 84 Il-bliet Idrisin kienu wkoll jiffurmaw parti min-netwerk kummerċjali usa’ li għaqqad il-Magreb mas-Saħara u r-reġjun tas-Sudan (fin-nofsinhar tas-Saħara). Dan in-netwerk kummerċjali u n-negozjanti Misilmin li bdew jiddominawha fis-seklu 9 kienu importanti min-naħa tagħhom għall-Iżlamizzazzjoni tas-Sudan.: 52
L-istat Idrisi stabbilixxa preċedent għall-ħakma tax-xarif, li ispira ż-żieda tax-Xarifiżmu fil-Marokk matul is-seklu 15 u li hija miżmuma mid-dinastija li tmexxi l-lum tal-Marokk, l-Għalawin. Mis-seklu 14, kittieba lokali bdew ipinġu lill-Adarisa bħala l-punt tat-tluq ta' Magħrib il-Aqsa Iżlamiku ("Punent l-Ibgħad", li jikkorrispondi mal-Marokk tal-lum).: 81 Kemm id-dinastija Marinija (sekli 13 – 15) kif ukoll id-dinastija Wattasija (sekli 15 – 16) ppruvaw kultant jassoċjaw lilhom infushom mad-dinastija Idrisija bħala mod biex jilleġittimizzaw il-ħakma tagħhom stess. Ir- Rawd il-Qirtas, miktub minn Iben Abi Żargħ fis-seklu 14, huwa wieħed mill-aktar kronaki magħrufa ta’ dan il-perjodu u ppromwova l-idea ta’ kontinwità bejn il-ħakma Idrisija u l-ħakma kontemporanja Marinija, fil-waqt l-istess inaqqsu l-karattru Xigħa potenzjali ta' Idris I. Fin-narrattivi nazzjonali tal-Marokk modern, l-Idrisin huma spiss murija bħala l-ewwel dinastija Marokkina u bħala l-bidu ta' tradizzjoni bla interruzzjoni ta' monarkija sal-lum.: 81
Id-dinastija
Ħakkiema
- Idris I – (788–791)
- Idris II – (791–828)
- Muħammed bin Idris – (828–836)
- Għali I bin Muħammed – (836–849)
- Jaħja I bin Muħammed – (849–863)
- Jaħja II bin Jaħja – (863–866)
- Għali II bin Għumar – (866–?)
- Jaħja III bin il-Qasim – (?–905)
- Jaħja IV bin Idris – (905–919 jew 921)
- Kontroll ta' Miknasa f’isem il-Fatimin – (919–925)
- Ħasan I il-Ħaġġam bin Muħammad bin il-Qasim – (925–927), l-aħħar ħakkiem Idrisi f'Fes
Il-ħakma tal-Idrisija fit-tramuntana tal-Marokk:
- Il-Qasim Knun – (938–948)
- Abu l-Għajx Aħmad – (948–954)
- Il-Ħasan II bin il-Qasim Knun – (954–974, 985)
Kronoloġija
Ara ukoll
- Muħammed l-Idrisi (dixxendent tad-dinastija Idrisija)
Sorsi
- Iben Abi Żargħ, Rawd il-Qirtas (fih kronika tad-dinastija).
- Charles-André Julien, Histoire de l'Afrique du Nord, des origines à 1830, Payot 1994.
Links esterni
- (bl-Ingliż) Y. Benhima, "The Idrisids (789- 974)" in qantara-med.org (2008)
- (bil-Franċiż) C. El Briga, "Idrisides", in Encyclopédie berbère, vol.24 (Edisud 2001)
- (bl-Ingliż) B. Duignan, "Idrīsid dynasty", in Encyclopædia Britannica (2007)
