Koku (斛?) ialah unit isipadu berasaskan Cina yang digunakan di Jepun. Satu koku bersamaan dengan 10 to (斗) atau lebih kurang 180 liter (40 galon British; 48 galon AS), atau 150 kilogram beras. Ia juga bersamaan dengan 100 shō dan 1,000 gō. Satu gō merupakan isipadu tradisional untuk satu hidangan beras (sebelum dimasak), dan masih digunakan sehingga kini sebagai cawan ukur plastik yang disertakan dengan periuk nasi Jepun komersial.
Di Jepun, koku biasanya digunakan sebagai ukuran kering. Jumlah pengeluaran beras yang diukur dalam koku menjadi penanda saiz sesebuah daerah feudal (han). Seorang tuan feudal dianggap berada dalam kelas daimyō apabila daerahnya mempunyai sekurang-kurangnya 10,000 koku. Sebagai petua, satu koku dianggap mencukupi untuk memberi makan seorang individu selama satu tahun.
Unit Cina yang setara atau sepadan ialah shi atau dan (石; pinyin: shí, dàn), juga dikenali sebagai hu (斛; hú), yang kini bersamaan kira-kira 103 liter tetapi secara sejarah sekitar 59.44 liter (13.07 galon British; 15.70 galon AS).
Sejarah penggunaan
Ukuran koku yang digunakan di Jepun mula dibangunkan sekitar tahun 1620-an dan hanya diterima pakai secara rasmi di seluruh Jepun pada era Kanbun (1660-an). Pada zaman feudal Jepun di bawah Keshogunan Tokugawa (1603–1868), setiap wilayah feudal dinilai berdasarkan kokudaka, iaitu anggaran hasil ekonomi yang diukur melalui pengeluaran beras. Nilai kokudaka menentukan kedudukan politik sesebuah wilayah di istana shogun. Seseorang hanya layak bergelar daimyō jika wilayahnya mempunyai sekurang-kurangnya 10,000 koku, manakala Domain Kaga, yang terbesar selepas shogun, dikenali sebagai "domain sejuta koku" dengan hasil melebihi 1 juta koku. Ramai samurai menerima elaun dalam bentuk koku sebagai sumber pendapatan.
Kebiasaannya, kokudaka dilaporkan berdasarkan beras perang (genmai), kecuali di wilayah Satsuma yang menggunakan ukuran beras tidak ditampi (momi). Oleh sebab perbezaan ini, statistik pengeluaran beras Jepun lama perlu diselaraskan untuk perbandingan antarabangsa. Walaupun di kawasan seperti kawasan Tōhoku dan Ezo (Hokkaidō) yang tidak sesuai untuk penanaman padi, ekonomi tetap diukur menggunakan koku dengan hasil tanaman lain ditukar kepada nilai setara beras. Nilai kokudaka juga tidak dikemas kini setiap tahun, menyebabkan sesetengah wilayah mempunyai ekonomi sebenar yang lebih besar daripada angka rasmi akibat pembangunan tanah dan sawah baharu.
Selain sebagai ukuran ekonomi, koku turut digunakan untuk mengukur kapasiti muatan kapal. Kapal kecil mampu membawa sekitar 50 koku, manakala kapal terbesar boleh membawa lebih 1,000 koku, menjadikannya lebih besar daripada kapal ketenteraan milik keshogunan.
Unit moden
Koku moden ditetapkan bersamaan 180.39 liter, iaitu 100 kali unit shō, dan nilainya pada asasnya sama seperti koku pada zaman Edo (1600–1868). Takrif ini berpandukan sistem ukuran tradisional Jepun shakkanhō, di mana 1 koku bersamaan 64,827 unit bu padu. Asal-usul ukuran ini datang daripada kyō-masu (kotak sukatan Kyoto) yang mula digunakan secara meluas pada awal abad ke-17 dan akhirnya menggantikan ukuran lama. Pada tahun 1669, kerajaan Edo mengisytiharkan kyō-masu sebagai piawaian rasmi seluruh Jepun.
Melalui Akta Timbang dan Sukat Jepun 1891, shō ditakrifkan secara rasmi dan diselaraskan dengan sistem metrik, dengan 1 shō ≈ 1.804 liter dan 1 koku = 180.39 liter. Panjang unit shaku pula ditetapkan kepada kira-kira 303 mm, iaitu nilai kompromi antara beberapa piawaian lama. Walaupun terdapat perbezaan kecil antara teori dan amalan sebenar, sukatan yang digunakan di Jepun didapati hampir seragam antara wilayah timur dan barat.
Selain koku beras, terdapat juga “koku kayu” atau “koku maritim” yang digunakan dalam industri perkapalan dan perhutanan. Koku jenis ini bersamaan 10 shaku padu, lebih besar daripada koku biasa, dan secara konvensional dianggap setara dengan 120 kaki papan. Dalam ukuran moden, 1 koku kayu bersamaan kira-kira 278.3 liter.
