factograf
MOS
Sign in

Maana

Maana

Maana (Anglindi: Okra bɩ okro),Abelmoschus esculentus, sẽn be tẽns kẽer sẽn gomd Anglais wã pʋgẽ n boond tɩ pag nug-bi-bees (Anglindi: Ladies fingers) yaa bõn-buud sẽn tar bloog tɩb sẽn yit Mallow zakã pʋgẽ. A tara bõn-buud-vɩɩs sẽn yaa bõn-buudu. B pa wʋmd a Okra sẽn yit zĩig ning ye. B pa wʋmda a Okra wã sẽn yit zĩig ningã ye.

Etymology

A Abelmoschus yaa neo-latɛn sẽn yit Arab bɩ a yaa a Abouu المِسْك (ʾabū l-misk, "misk ba"), la latɛn gomdã sẽn yaa "esculentus" wã wilgdame tɩ ned tõe n dɩ-a lame. B ra gomda gom-biig ning sẽn boond tɩ okra wã n sɩng yʋʋmd 1679 wã. Gom-biig ning sẽn yaa gumbo wã yaa gom-bi-bɩɩg sẽn yit a Loizĩna kreol buud-gomdã pʋgẽ, la yaa Umbundu gom-biig ning sẽn boond tɩ ochinggômbo, bɩ Kimbundu gom-zug ning sẽn boond t'a ki-ngombo. Baa ne Etazĩni tẽns wʋsg pʋsẽ gom-biig ning sẽn yaa gumbo wã sẽn dat n yeel tɩ rɩɩb sẽn yaa gumbu wã, Kibɩ-kãsengã zĩ-kãens wʋsg tõe n dɩka gom-bi-kãnga n wilg tɩ b gomda bõn-buudã la bõn-buudu yelle wa gom-biig a taab wʋsg sẽn be Afirik nebã sẽn be Amerikã pʋsẽ.

Sɩnga la pʋɩɩr

Whole plant with blossom and immature pod
Whole plant with blossom and immature pod

Maan yaa alopolyploid sẽn pa tar sor n pa tõe n bãng a sẽn yaa a soaba. La b sẽn da yeel tɩ b na n wa rɩt-b lame wã yaa Abelmoschus ficulneus, A. tuberculatus la okra buud sẽn yaa "diplɔid" wã. B pa mi neb nins sẽn yaa we-rũng rãmbã sɩd ye (b sẽn pa mi neb sẽn yaa buud toor-toorã ye). Nebã mii okra wã hal pĩnd wẽndẽ. Gɛrk la Rom zamaanẽ, b sẽn da be Eziptã, b ra bʋta okra, la b yãa bõn-naands sẽn be a pʋgẽ a Faraõ wẽnd-doogẽ wã la a yaa zĩig sẽn be Afirik la Azi soolmẽ wã. A Okra yita Afirik sẽn be zĩ-kãnga, la a ra bɩɩsdame tẽns a taab sẽn be tẽns a taab pʋsẽ, n paas Ɛnd soolmẽ wã. la yʋʋmd 1800 soabã pʋgẽ, b yãa zĩm-dãmb sẽn be zĩ-zĩisẽ, sẽn be Nils-Wẽngã pʋga, Soedan soolmẽ wã. A Okra ra kẽnga Erop pipi n paam n deeg a Hispania. A Abu al-Abbas al-Nabati n zĩnd Erop rãmb sʋka, n wa n tɩ wilg tɩ b ra rɩtga tɩɩgã yʋʋmd 1216 wã. Sẽn yit Arɩbi wã, tɩɩgã yalsa Mediterane wã ne.

Yʋʋmd 1658 wã, koom-koglgã sẽn da tʋmd Atlantik soolmẽ wã, n da tʋmd ne yembd raabã, n wa n wa n kẽed Amerikã, la b ra wilgame tɩ b ra bee Brezil. B gʋlsa a yell Suriname yʋʋmd 1686 wã. Tõe tɩ b yii Afirik n wa n tɩ kõ-a-la Afirik sẽn be Etazĩni soolmã sẽn be zĩ-gõonegẽ wã yʋʋmd 1800 wã sɩngrẽ. Yʋʋmd 1748 wã, b ra yaa n zẽk-a n kẽngd Philadelphie. A Thomas Jefferson yeelame tɩ b ra zoe n maana b sẽn datã yʋʋmd 1781 wã Virginia. Yʋʋmd 1800 wã, a ra yaa bũmb sẽn da be Etazĩni soolmẽ wã, la b gom-a-la naoor a yembre yʋʋmd 1806 wã.

Botanik la koodã

Pollen grains
Pollen grains
Cross-section of a pod
Cross-section of a pod
2 images

Bãada yaa bõn-buud sẽn tar yʋʋm wʋsgo, la b bɩɩd-a-la yʋʋm fãa zĩ-wɛgdẽ, n paasd n ta mɛtɛɛr a yiib n tãag zĩ-sʋka. A Malvaceae sullã neb n tar a meng ne bõn-buudb wala bẽedã, kakao la hibiscus. A sãnemã yaa samd 10 - 20 la a yaa zãadg la a yaa gãndga, a tara a tãnd a nu - nu - nu. Bãadã tara sãnem 4-8 la a to wã, ne sãnem a nu ne sãnem, la naoor wʋsgo, ne zĩ-zĩis sẽn yaa miuug bɩ waor sẽn be a paa-rɩtgo fãa zug. Pollenã yaa zĩiga la a sõor yaa mikrons 188. A biisã yaa bõn-buud sẽn tar pʋga sẽn tar pʋ-tẽnga, tɩ tar bõn-buudu wʋsgo.

A Abelmoschus esculentus wã yaa bõn-buud sẽn tar tɩɩs sẽn yaa sõma la sẽn tar sãnem la sẽn yaa yɩlemd dũniyã gill zugu. A yaa bũmb nins sẽn tar pãng n tõe n maan tɩ bugumã la komã ra wa pa le tar pãng ye. Sẽn na yɩl n bɩɩs-b, b sã n wa bʋd b koodã, b sãnda b koodã zãma wã fãa n yaool n bʋd-a t'a ta sentimetr a yiib n tãag tãag tãab-noy. A nong n maanda tẽnga tʋʋlg sẽn zems 20 °C (68 °F) n na n kɩt tɩ b rogd-a,sã n yaa rasem a yoob (semsã sẽn be koom pʋgẽ) n ta semen a tãab sʋka. Sẽn yaa tɩrgã, a baoodame tɩ wĩndgã vẽenemã zĩnd a zugu, la a segd n bʋga tẽnga sẽn tar pH sẽn be sʋka, 5,8 la 7, sẽn yaa sõma tɩ yɩ zĩ-kiidg zugu. Sẽn yiid-b bõn-buudã baood koom wʋsgo. Bãagã sẽn yaa bõn-buudã lebga tɩrs la tɩɩs la b segd n tigma b sã n pa bɩɩse, tɩ yaa naoor wʋsgo, b sã n wa paam n kʋɩɩb-b lame, b sãn pa kʋʋd ye. [Pipi tigisgã na n yɩɩ sõma kiis a yiib poore, la a na n yɩɩ.

La bãag ning sẽn yaa kãseng n yɩɩd sẽn namsd a okra wã yaa a verticillium wilg, tɩ kɩt tɩ a vãadã lebg wa kẽem la b wa wa wa wa lebg wa wa. La bãas a taab yaa wa ne bãag sẽn yaa wa pulgr sẽn be zĩ-dãmbã, tɩ b yaa wa ne seb-gãosgo, tɩ b tar seb-gãong sẽn yaa wa ne sãnem, la tɩ b yaa ne waag sẽn yaa tɩrsã. A A. esculentus sẽn pa tar seb-vɩɩs ne a mog-rɩt-rɩk n pa tar a mog-n-taag ne a Abelmoschus manihot wã kɩtame tɩ b naan lebg ne buud a ye sẽn boond tɩ Parbhani kranti.

Etazĩni, b sẽn naanã, b rɩka b rɩɩb wʋsg Floridã soolmẽ wã.Okra wã yaa b sẽn bɩɩsdã zĩig fãa, tɩ kɩt tɩ okra wã yaa sõma yʋʋm kiuug piig pʋgẽ.[23] Sẽn yaa sõma n yɩɩd yaa a sẽn tar a kilo 20 000 a akre, n ta a sẽn tar kilo 30,000 a akre.Burkĩna ligd tõe n ta $18/buzɛl sẽn yaa $0.60 ne kilo ($1.3/kg).Tẽns nins sẽn get IPM wã siglgã kõtame tɩ b naan naan tũ bug-tẽngã pʋgẽ.[23

Rɩlgre bɩɩ dɩɩb sẽn yaa sõma

Okra sẽn yaa toor-toorã tar koom sẽn yaa 90%, protein sẽn yaa 2%, carbohydrate sẽn yaa 7%, la fats sẽn pa tar yõodã. A sã n yaa gram 100 bɩ a sã n yaa a sã n pa tarã, a yaa bõn-vɩɩm sẽn tar fɩtɛɛrã, a Vãtamiin C la a K sẽn yaa b sẽn dɩt daar fãa wã sẽn yɩɩd 20%.

Dĩm-dãmb

Okra yaa bũmb a tãabo sẽn tõe n kɩt tɩ b yũ gom-bi-kãsems sẽn yit Louisiana wã.A Okra sẽn yaa wa n dɩtẽ wã yaa Amerika soolmã kibsa. Kũub la Porto Riko, b boond-a lame t'a quimbombó, la b tũnugda ne-a rɩɩb wala quimbombô guisado (kẽngd okra), sẽn yaa rɩɩb sẽn wõnd gumbo.A leb n beẽ n boond tɩ molondrón.B sẽn naan tɩ b naan naan rɩ n naan rɩ n dɩ wã, b rɩka a Karuru sẽn yaa b sẽn naan dɩ n dɩ n dɩ.

A Azi-Dĩngã pʋgẽ, b tũnugda ne bõn-buudã tɩ b naag ne namse, pe-yãgdse, peen-bi-pugla la piisã. Yaa woto la m segd n maane.

Naana

Maan tib mi'a nasaar tẽmse wʋsgo "Ladies fingers" bɩ ochro.Bũmb a ye sẽn tõe n sõng tɩ b yiis okra wã yaa b sẽn na n segl-a ne rɩɩb sẽn tar acidã, wala tomate, n na n boog a miizã.B rɩtda b sẽn yaa b sẽn naanã, b rɩt-b-la ne b sẽn naan-b tɩ b rɩt b sẽn naan n naan n kõ-b-yã. Tẽns nins sẽn be b sẽn be b yiri wã, b tõe n dɩka Okra n boog b rɩ-beedo la b boog b rɩɩb sẽn pa tar laafɩ wã.

Dɩlla la bõn-buud

B tõe n dɩka okra vãad sẽn yaa kom-bɩɩs wa b sẽn dɩka beetã bɩ b sẽn dɩt-b la b rɩk-b n dɩt-ba. B tõe n kosa Okra bõn-buudã n ning-a tɩ b lebg kofeen-fɩɩg sẽn pa naag ne kofeen ye. Yʋʋmd 1861 wã, Amerik zabrã sẽn kɩt tɩ kaafã importã pa le tar pãng ye. A Austin State Gazette wã yeelame tɩ "kaafã sẽn yaa akr a yembr na n woma bõn-buud sẽn sek n kõ kaafã sẽn be Rio wã".

A yaa bõn-buud sẽn yaa wa seb-buud la a yaa bõn-naandg sẽn yaa wa b sẽn dat n dɩ wã. A tara yũ-noog la a tara yĩn-gãong sẽn pa tar tɩlem wala a oliik kisg la a linolik kisg. Rɩt-rãmbã kẽer sẽn tar kaamã yaa 40% bɩ. A sẽn tall kilo 794 a hektarã zugu, a ra pa le tõe n paam n tall a sẽn tar a tɩm-soabr bal ye.

Dẽn-biisã

Bãagã sẽn yit bĩngã pʋgẽ wã, b tõe n maana tʋʋmde, wala b sẽn dat n paas polymer kompozitã pãng yĩnga.B tõe n dɩka b sẽn naanã n yiis koomã sẽn yaa wa b sẽn pa tar koomã tɩ b pa tar koom ye. Sẽn yaa wa polisacarid film sẽn yaa kãsenga, okra mucilage wã yaa rɩɩb sẽn tõe n sãamd a yĩng n pakd rɩɩb yʋʋmd 2018 wã. Yʋʋmd 2009 wã, b maana vaeesg n mik tɩ b tõe n dɩka okra kaam n dɩt a yõor yõ-koglg.

Tʋʋmdã

Yʋʋmd 2021 soabã pʋgẽ, dũni gill okra toodã yɩɩ tonn milyõ 10,8 la Indi wã taoor lʋɩtbã sẽn tall 60% n kõ-a wã.


Okra production – 2021
Country (Millions of tonnes)
Sõr-wilgda:IND 6.47
Sõr-wilgda:NGA 1.92
Sõr-wilgda:MLI 0.67
Sõr-wilgda:SDN 0.32
Sõr-wilgda:PAK 0.26
World 10.82
Source: FAOSTAT

D rɩkda

D rɩtgã Dɩlla

A okra sẽn yaa toor fasɩ wã tar koom sẽn yɩɩd 90%, poroteen sẽn yɩɩd 2%, karbõidrɛt sẽn yɩɩd 7%, la yĩns sẽn pa tar yõodo. A 100 gram referansã pʋgẽ, okra yaa bõn-naand sẽn tar bark (b sẽn yaa 20% bɩ sẽn yɩɩd a daarã yõodã) ne b rɩɩbã fiber, vitamini C, la vitamini K, ne a sẽn tar thiamine, folate la magnesium sẽn yaa toogo (tablɛ).

Galeri wã

Large okra plants
Large okra plants
A giant okra pod
A giant okra pod
Flower close-up
Flower close-up
Stamen and pollen
Stamen and pollen
Young seedling showing cotyledons
Young seedling showing cotyledons
Fresh-picked fruits
Fresh-picked fruits
Bhindi bharta, a South Asian dish
Bhindi bharta, a South Asian dish
7 images

Read next

In 112 languages

Text from Wikipedia, CC BY-SA 4.0 · Source article