


| Articul per Ladin Gherdëina |
| Derjon | |
|---|---|
| L Derjon a Urtijëi | |
| Inuem natif | Derjon (ladin) Grödner Bach (tudësch) Rio Gardena (talian) |
| Etimologia | retoroman: Tursûn o dursun, che uel di spinel (dl crëp) |
| Raion | |
| Stat | Talia |
| Raion | Südtirol |
| Majera ziteies | Sëlva, S. Cristina y Urtijëi |
| Carateristiches natureles | |
| Funtana | Ruf de Frea y Ruf de Ciavazes |
| • post | Plan, Sëlva |
| • coordinedes | 46°32′44″N 11°46′08″E / 46.54556°N 11.76889°E |
| • autëza | 1 590 m |
| Bocia | Isarch |
| • post | Pruca |
| • coordinedes | 46°35′57″N 11°31′52″E / 46.59917°N 11.53111°E |
| • autëza | 470 m |
| Lunghëza | 25,8 km |
| Ciavuel idrografich | 200 km2 |
| Purteda | |
| • mesana | 2 m3/s |
L Derjon (te vedli documënc ënghe Dursan, tudësch: Grödner Bach, talian: Rio Gardena) ie l majer ruf te la valeda de Gherdëina. L nasc te Plan a n'autëza de 1590 metri, ulache vën adum l Ruf de Frea dal Jëuf de Frea y l Ruf de Ciavazes dal Jëuf de Sela. L'à na lunghëza de 25,8 km y n ciavuel idrografich de 200 km², che ne'n fej un de i majeri ruves che rua tl Isarch, ulache l fina a Pruca.
L ruf vën ënghe adurvá per fé strom.
Inuem
L inuem dl ruf ie per l prim iede stat documentà tl 1264 coche Tursûn. Chësta parola se basa sul retoroman dursun, che uel di spinel. Chësta parola vën dal latin dorsonia, che uel di raion cun n spinel dl crëp.
Ruves afluënc
I ruves plu mpurtanc che rua tl Derjon ie l ruf de Val, l ruf de Ncisles y l ruf de Val d'Ana sun la man drëta, nscì sciche l ruf di Strënc, l ruf da Iender, l ruf da Bula y l Brennbach sun la man ciancia. A Pruca passa l ruf sota la autostreda dl Prëner y sota la ferata dl Prëner.
I majeri luesc tres chëi che passa l Derjon ie Sëlva, S. Cristina y Urtijëi.
Ruves a man drëta
I ruves che va tl Derjon a man drëta dla valeda (cialan juvier da ulache l ruf nasc) ie:
- Ruf de Val Pudra che nasc sul Sela y va tl Derjon sun Plan de Gralba.
- Ruf de Frea nasc dal Ruf di Nueves y va tl Derjon te Plan. Pisciadoi de Murfrëit, Pisciadoi da Taiadices, Pisciadoi de Linacia.
- Ruf de Val. Japé de Val nascl cun la funtanes y l pisciadoi de Zirmëi sciche Aghel da Pisulí y tol ite l Ruf dla Cuecenes y l Ruf de Puez a man drëta. A man ciancia tol l Ruf de Val l Aghel da Frainela y l Ruf de Dantercëpies y va tl Derjon tl Ghetun de Sëlva.
- Ruf de Ncisles fej da cunfin danter Sëlva y Santa Cristina. Tl ruf de Ncisles ruva da man drëta l Ruf de Mastlè.
- Ruf da Pilon (Da Pic ju fej l ruf l Pisciadoi de Pilon y va tl Derjon a Soplajes)
- Fussel de Nis, belau for sut.
- Ruf de Val d'Ana. A man drëta giatl l Ruf da Costa, l Ruf de Cuecenes che giata l Ruf de Puiates, Fussel de Grialëces y Scienpoden. L Ruf de Sciadules o dl Net giata l Salim y va tl Ruf de Cuecenes puech sëura l Ruf de Val d'Ana. A man ciancia giatl l Fussel da Zartlan y l Fussel da Pincan
- Ruf da Cudan, Pisciadoi da Cudan
- Fussel da Juaut, Fussel de Plan Pinoi
- Ruf da Dumat
- Fussel dla Val de Nevel
Pisciadoi de Murfrëit.
I pisciadoies de Zirmëi te Val.
Ruf de Ncisles.
Pisciadoi dl Ruf da Pilon.
Ruf de Val d'Ana dinviërn.
Ruf de Cuecenes dal Gran Puent.
Ruves a man ciancia
- Ruf de Ciavazes
- Ruf de Cuecenes (Plan de Gralba), Ruf de Vallongia
- Ruf da Corda (Da La Sëlva)
- Ruf de Fridl (Da La Sëlva y l Ciastel ju)
- Ruf di Strënc o Ruf dal Ampezan (Cunfin danter l Chemun de Sëlva y Santa Cristina), Ruf dai Puntons
- Ruf de Ciopa y Ruf dai Lec cul pisciadoi dl Tervela
- Ruf de Iender, Ruf Pan y Lat, Ruf de Cunfin, Gaerberbach, Tanötschbach (Eures de Fascia - Saltria)
- Ruf de Piz (Pizbach, Rio Piz)
- Ruf/Fussel de Sureghes
- Ruf/Fussel de Bleje
- Ruf da Bula (va tl Derjon a Runcadic), Ruf de Planruf da Compac y Sobulacia, Pisciadoi de Ega Cejia y Moandl sun Bulacia
- Fussel da Ciaplé, Fussel dl Tecul.
Ruf Ciavazes.
Ruf dal Ampezan y mulin da Ciaslat.
Pisciadoi dl Tervela, Ruf de Ciopa.
Ruf de Iender che va tl Derjon.
Ruf de Piz sun Mont de Sëuc.
Pisciadoi de Pedroc dl Ruf de Piz.
Mulin tl Ruf da Bula.
Cëla nce
- Ruves de Gherdëina
- Lec de Gherdëina
- Eghes de Gherdëina sun Commons
Bibliografia
- Edberte Moroder: L ruf y la roia - Plan Sant Antone. Calënder de Gherdëina 1988, pl 66-72.
- Guido Insam: Turbines dal’electrisc menedes dai ruves de Gherdëina. Calënder de Gherdëina 1984, pl. 43-45.
- Josef Nössing, Cristian Kollmann: Frühes Gröden. Im Spiegel der Siedlungs- und Namengeschichte. Neue Erkenntnisse. Museum Gherdëina, Urtijëi 2023, pl. 139-140. ISBN 978 88 85868 06 9 (tudësch).
Referënzes
|
Ciavazes • Cudan • Cunfin • Cuecenes (Sëlva) • Cuecenes (Urtijëi) • Derjon • Dumat • Frea • Grialëces • Iender • Ncisles • Pilon • Strënc/Ampezzan • Val • Val d'Ana • Val Pudra • Vallongia | |
