Суверен

«Суверен» термин модерн кёзюуде чыкъгъады эмда аны бла эм андан кеч заман бла байламлыды. Илмуда джюрютюуге киргизген XVI ёмюрде француз философ Жан Боден болгъанды, ол къралны тамал ышаны абсолют эм дайым власть болгъан суверенитетиди. Боденнге кёре суверен закон алыргъа, уруш баямларгъа эм мамырлыкъ бегитирге, баш къуллукъчуланы салыргъа, баш сюдню бардырыргъа, джасакъ салыргъа, аманлыкъчыланы кечерге, ачха басаргъа, мардаланы эм ауурлукъланы бегитирге эркин болгъанды.

Суверенни джамагъат кесамат бичимден магъанасын тинтген Томас Гоббс, постулатла белгилегенди:

• суверенни власты бир кере эм ёмюрлюкге салынады, аны къолундагъыла суверенни ауушдургъа эркин тюлдюле;
• суверен джамагъат кесаматны теориясыны субъекти тюлдю, аны ючюн аны власты джукъ келишиуле бла чекленмейди;
• сувереннге къаршчы чыгъыу джамагъат кесаматны бузуугъа саналады, тюзлюксюзге саналады эм къаза салынады;
• бойсуннган адамла сувереннги айыбларгъа неда къаза салыргъа хакълары джокъду, не ючюн десенг, ала кеслери аны ишлери ючюн джууаблыдыла;
• суверен, аны къолундагъы халкъны къоруулау эм мамырлыкъ сакълау соруулада сюдюдю;
• мюлкню юлешиуню эм сакълауну баджаргъан джорукъланы (законланы) бегитеди
• суверенни къолунда сюд власть, дауланы джарашдырыу, къазауат баямлау эм мамырлыкъ бегитиу, бютеу кенгешчилерин, министрлерин, граждан эм аскер къуллукъчуларын сайларгъа хакъы, саугъаларгъа, къаза берирге, сыйлы титул, рангланы юсюнден табель къурургъа хакъы барды;
• бютеу бу хакъла бёлюнмездиле эм башхалагъа берилмейди.

Суверен властны теоретиклерине Жан-Жак Руссо бла Джон Ленгшо Остин да саналадыла, аланы ишлери суверен властны классика доктринасын къурауну тамамлагъандыла.

Суверен — власты заман бла, закон бла неда башха чурумла бла чекленнген белгили бир башчы тюлдю. Бу, къралны оноуун джюрютюрге чекленмеген хакъ берилген абстракт биреудю (институтду). Артыкълыкъда властыны тамалы болгъан тирандан суверенни легитимлиги айырады. Легитимлилигини тамалында табигъат хакъ, туудукъ хакъ, королланы Аллахдан келген хакълары неда халкъла арасы хакъ. Сувереннге къралны бютеу политикалыкъ-хакъ системасы бойсунады.

Суверен — джамагъат магъаналы оноуланы алгъан заманда арт сёзге ие эм баш инстанцияды. Суверенни власты бёлюнмезди эмда чекленмезди, ол талай субъектни арасында юлешинирге эм ич неда тыш басымла бла чекленирге болмайды. Властны къралда закончыгъарыучу, толтуруучу неда сюд властланы арасында юлешиу талай суверенни болуу магъанасына келмейди: бир къралда къуру бир суверен болургъа боалды. Сувернни власты къуру территория бла чекленеди, маданият идентификацияны тамалында бирикген этнослагъа неда халкълагъа, бир территорияны ичинде болмайсала джайылмайды. Къуру, суверен башчылыкъ этген къралны гражданлары суверенни властына бойсунадыла.

Суверен бир адам болургъа болады:

• монархияда — монарх;

къауум:

• аристократия — баш класс (элита);
• демократияда — парламент;

неда бютеу гражданинле (миллет).