Last.fm

Ерте тарихы

2002 жылы Аустрия мен Германиядан келген төрт музыка әуесқойы — Феликс Миллер (нем. Felix Miller), Мартин Стиксель, Михаэль Брайденбрюкер (нем. Michael Breidenbruecker) және Томас Вилломитцер (нем. Thomas Willomitzer) — Last.fm интернет-радиосы мен әлеуметтік желісінің негізін қалады. Сонымен қатар, пайдаланушыларға тыңдалған музыка туралы статистика жинауға мүмкіндік беретін Audioscrobbler жобасы қатар өмір сүрді (осылайша скробблинг (ағылш. scrobbling) термині пайда болды). 2005 жылы Last.fm мен Audioscrobbler біріктірілді.

2007 жылдың 30 мамырында компанияны американдық CBS корпорациясы өзінің CBS Interactive стримингтік бөлімшесі арқылы 140 миллион фунт стерлингке (280 миллион АҚШ доллары, бұл 2024 жылғы 406 900 000 АҚШ доллары бағамына баламалы) сатып алды, ал бұл бөлімше 2026 жылдың маусым айындағы жағдай бойынша Paramount Skydance құрамына кіреді. Бұл мәміле тарихтағы британдық веб-сервисті ең ірі сатып алу оқиғасы болды.

2008 жылдың 17 шілдесінен бастап Last.fm сайты Веб 2.0 технологиясын қолдана бастады.

2009 жылы Last.fm пайдаланушыларының саны 200-ден астам елден 30 миллион адамға жетті.

2009 жылдың 22 сәуірінен бастап радио тыңдау ақылы жүйеге көшті. АҚШ, Германия және Ұлыбританиядан тыс аумақтарда тұратын, радио тыңдағысы келетін пайдаланушылар жазылым рәсімдеуге міндеттелді. Жазылым құны — айына $3 құрады. Тегін нұсқада тек 50 трек тыңдауға рұқсат берілді.

2010 жылдың сәуір айынан бастап сайтта жарияланған музыкалық композициялар мен альбомдардың басым бөлігін тұтастай тыңдау мүмкіндігі тек үш елдің (АҚШ, Германия және Ұлыбритания) тұрғындарына ғана берілді, бірақ олардың өзіне бір сағат ішінде 5 реттен артық тыңдауға шектеу қойылды. Басқа елдердің пайдаланушыларына әндермен танысу үшін олардың тек 30 секундтық үзінділері ғана қолжетімді болды.

2012 жылдың 4 желтоқсанында ескі API жабылып, радионы тегін тыңдау мүмкіндігі толығымен жойылды.

Дағдарысы

Тіпті 2010 жылдардың басында-ақ сарапшылар Last.fm сайтының жаңа иелерінің шешімдеріне байланысты танымалдылығын жоғалтып, шығынға батып жатқанын атап өте бастады.

2015 жылдың 17 тамызында сайттың редизайны жасалды, нәтижесінде оның көптеген функциялары қолжетімсіз болып қалды. Мысалы, бұған дейін пайдаланушылар концерттер тізімін көре алатын, таңдалған концерттерді «барамын» және «мүмкін, барамын» белгілерімен белгілей алатын, белгіленген концерттерді өз күнтізбесіне (iCal, Gcal және т. б.) экспорттай алатын еді. Сондай-ақ, нақты пайдаланушы үшін концерттерге бару тарихын көру мүмкіндігі де болған. Редизайннан кейін бұл мүмкіндік жойылды. Функционалдылықтың жоғалуы пайдаланушылардың үлкен наразылығын тудырды.

2017 жылы сайт бета-нұсқадан шығып, жоғалған функционалдығын ішінара қалпына келтірді. Сайтта музыка ойнату барлығына қолжетімді болды, бірақ бұл кіріктірілген YouTube пен Spotify плеерлері арқылы жүзеге асты (кейіннен Spotify ынтымақтастықтан бас тартты). Іс жүзінде қазір Last.fm музыканы өзі сақтамайды, тек басқа платформаларда жарияланған дүниелерді ойнатады, бұл ретте пайдаланушылардың өздері YouTube-тен сүйікті орындаушыларының жетіспейтін видеоларын қоса алады. Осының арқасында Last.fm сайтында музыка тыңдау ақыры толығымен тегін болды. Алайда, егер видео YouTube-тен жойылса немесе оны басқа сайттарға кірістіруге тыйым салынса, композицияны Last.fm сайтында да тыңдау мүмкін болмай қалуы мүмкін. Жазылушыларға музыка тыңдау тарихының егжей-тегжейлі статистикасы қолжетімді, сонымен қатар олар үшін сайттағы жарнамалар өшірілген.

Жаңарту кезінде барлық пайдаланушы қауымдастықтары жабылды, барлық форумдар жойылды және блогтар жасырылды, сондай-ақ профильді безендіру мүмкіндігі жойылды. Сайт музыка әуесқойларының өзара араласу мүмкіндіктерін айтарлықтай қысқартты және өзіне бұрыннан тән әлеуметтік желі элементтерін жоғалтты. Бұл пайдаланушылар тарапынан қатаң сын тудырып, көптеген адамдардың сайттан кетуіне себеп болды, көпшілігі сайттың бұдан былай қарым-қатынас үшін ыңғайсыз болып қалғанын атап өтті.

Сайттың сәтсіз өзгерістері мен Spotify және Pandora тарапынан болған бәсекелестіктің кесірінен Last.fm 2020 жылдары бұрынғы танымалдылығынан айырылып, «ұмытылған сайт» деген атқа ие болды. Алайда, соған қарамастан ол өзінің келушілер санының жоғары деңгейін сақтап қалды (2021 жылғы мәлімет бойынша айына 20 миллионнан астам).

Тәуелсіздік (2026 — қазіргі уақыт)

2026 жылдың 27 мамырында Last.fm өзінің қайтадан тәуелсіз компанияға айналғанын жариялады.

2026 жылдың маусымында компания тыңдалған тректер санының тым көптігі әрі күмәнділігі туралы түскен шағымдардан кейін, тыңдалымды жасанды түрде арттыратын боттарға қарсы күрес бастағанын хабарлады. Бұл шешімді өздеріне қарсы бағытталған қадам деп есептеген BTS тобының жанкүйерлері тарапынан үлкен сынға ұшырады.

Скробблинг жаңа терминге айналды: бұл музыкалық тректерді тыңдау туралы ақпаратты жинау және оны кейіннен пайдалану үшін Last.fm серверіне жолдау үрдісі.

Қазіргі мүмкіндіктері

API

Last.fm сайтымен жұмыс істеу үшін арнайы API бар, оның көмегімен әзірлеушілер Last.fm мүмкіндіктерін өз бағдарламаларына, құрылғыларына немесе сайттарына біріктіре алады. Мысалы, 2015 жылғы редизайнға дейін PandoraFM сайты Pandora эксперименталды желілік радиосын Last.fm-ге тән арнайы функционалмен толықтырып отырған.

Клиенттер

Last.fm сайтымен жұмыс істеу үшін дәл солай аталатын тегін бағдарлама қолжетімді. Бағдарламаның мүмкіндіктері:

• Last.fm сайтында сақталған музыканы тыңдау;
• Әндерге, альбомдарға және орындаушыларға тегтер қою;
• Last.fm сайтында сақталған орындаушылардың өмірбаяндарын, топтар мен альбомдардың сипаттамаларын қарау.

Бағдарлама ОЖ OS X, Windows, Android және iOS операциялық жүйелері үшін қолжетімді, ал бұрынырақ FreeBSD және Linux үшін де қолжетімді болған.

Бағдарлама тыңдалым статистикасын жинайды және интернетке қосылу мүмкіндігі пайда болған кезде жиналған деректерді Last.fm сайтына жібереді. Бұл функция үшін тұрақты интернет байланысы қажет емес. Ал орындаушылардың өмірбаяндарын, суреттерін қарау, тегтер орнату және сайтта сақталған музыканы тыңдау үшін тұрақты интернет байланысы талап етіледі.

Бұдан бөлек, кейбір бағдарламалық және аппараттық ойнатқыштар үшін Last.fm сайтымен жұмыс істеуге мүмкіндік беретін плагиндер де бар. Кейбір ойнатқыштарда Last.fm сайтымен жұмыс істеу мүмкіндігі ішкі жүйеге бірден кіріктірілген.

Талғамды талдау негізіндегі ұсыныстар

Тыңдалым статистикасын талдау негізінде сайт пайдаланушыларына (әрқайсысына жеке) мыналар ұсынылады:

• Талғамы ұқсас тыңдаушылар арасында танымал музыкалық тректерді тыңдау (іріктеу кезінде «ұқсастық» дәрежесін реттеуге болады);
• Талғамы ұқсас қатысушылардың жеке беттерін қарау (мұндай пайдаланушылар бір-біріне «көршілер» (ағылш. neighbours) болып есептеледі);
• Жиі тыңдалатын музыка туралы форумда немесе жеке блогта пікір қалдыру (блогтар тікелей Last.fm сайтының өзінде қолжетімді болған);
• Концерттерге бару; концерттерді іріктеу кезінде тыңдаушының музыкалық талғамы да, географиялық орналасуы да ескеріледі.

Тегтер

Сайтта тегтер жүйесі жұмыс істейді. Пайдаланушылар альбомды, әнді немесе орындаушыны кез келген атаумен — тегпен белгілей алады (әдетте бұл орындаушының жанры немесе елі). Сайт пайдаланушыларға қандай да бір тегпен (немесе бірнеше тегпен) белгіленген және сайтта сақталған музыканы (клиент-бағдарлама немесе сайт беттеріне кірістірілген ойнатқыш көмегімен) тыңдауға мүмкіндік береді.

Тегтерде модерация жоқтың қасы болғандықтан, көптеген пайдаланушылар оларды әзіл, флешмоб және вандализм үшін пайдаланды. Осылайша, Last.fm сайтының орыс тілді бөлігінде «хардкор» мен «Киркоровтың» қосындысынан құралған «kircore» әзіл тегі жергілікті мемге айналды.

Уики

Last.fm сайты пайдаланушыларға музыканттардың өмірбаяндары, музыкалық топтар мен альбомдардың сипаттамалары жазылған беттерді ашуға мүмкіндік береді (уикиді қараңыз). Пайдаланушылар енгізген ақпарат GNU FDL лицензиясының шарттары бойынша қолжетімді.

Жойылған мүмкіндіктер

Информерлер

Сайт үшінші тарап ресурстарына (мысалы, блогтар мен форумдарға) мынадай деректерді экспорттауға мүмкіндік беретін:

• Белгілі бір уақыт аралығында жиналған статистиканы;
• Нақты уақыт режимінде жаңартылып отыратын тыңдалымдар журналын.

Бұл деректер кескіндер, flash-информерлер немесе XML-ағындар түрінде қолжетімді болған.

Қауымдастықтар

2000 жылдары және 2010 жылдардың басында Last.fm пайдаланушыларға қауымдастықтар құруға мүмкіндік беретін. Қауымдастықтар белгілі бір белгілер бойынша, мысалы, географиялық орналасуы, музыкалық талғамы және т.б. негізінде ашылатын. Кейбір қауымдастықтарға қандай да бір үшінші тарап сайттарының пайдаланушылары бірігетін. Қауымдастықтар үшін жиынтық хит-парадтар есептеліп, форумдар жұмыс істеді, сондай-ақ кеңейтілген өкілеттіктерге ие пайдаланушы — «көшбасшыны» (модераторды қараңыз) таңдау механизмі болды. Last.fm жаңартылған кезде бұл қауымдастықтар жойылды.

Блогтар

Бұрындары сайт пайдаланушыларға жеке блог жүргізуге рұқсат беретін. Блогтарда пайдаланушылар концерттерден алған әсерлерімен бөлісіп, фотосуреттер жүктей алатын. Сондай-ақ, «Flickr» фотохостинг сайтымен синхрондау мүмкіндігі де қарастырылған еді. Last.fm жаңартылған соң блогтар жабылды (техникалық тұрғыдан жазбалар әлі күнге дейін сақтаулы, егер пайдаланушы профилінің url мекенжайына /journal тіркесін қосса, оларды көруге болады, алайда оларға апаратын сілтеме профильден алынып тасталынған және ол жерге енді қайтып ештеңе қосу мүмкін емес).

• TechCrunch сайтының мәліметінше, Last.fm сайты ресми жарыққа шыққанға дейін альбомдарды тыңдайтын пайдаланушылар туралы ақпаратты RIAA қауымдастығына беріп отырады.
• Жаңа мүмкіндіктерді қосу арқылы емес, керісінше, бұрыннан бар тегін функционалдықты өшіру арқылы сайт саясатын монетизациялау мақсатында өзгерту.
• Кейбір пайдаланушылар тыңдалым статистикасына «тәуелді» болып қалғандарын мойындаған, бұл оларды белгілі бір орындаушыларды жиірек тыңдауға немесе жай ғана музыканы әлдеқайда көп тыңдауға итермелеген.

• last.fm (ағыл.) Last.fm — ресми сайты
• Скробблингті қолдайтын клиенттер мен сайттар^[1]
• last.fm/features/category/blog^[2] — ресми блог Үлгі:Без уточнения
• last.fm/api^[3] — қолданба әзірлеушілеріне арналған API

БАҚ

• Мартин Стикселдің сұхбаты^[4] «Хабрахабр» сайтында.