Dyuklisyan (Diocletianus s tlaṭinit; azal n 244–311 SL.Ɛ.) yella d amenkad arumani seg 284 ar 305 SL.Ɛ. Yettwaḥsab gar yimenkaden
i yesɛan azal meqqren deg umezruy n Tmenkda Tarumanit, acku deg tallit-is i yettwabeddel s wudem ameqqran wamek i tettuddus tmenkda, wamek i tettwaḍebber, wamek i tettwaseḥbes tsertit-is d wamek i yettwasebded ujerriḍ-is askari.
Dyuklisyan ur d-yusi ara seg twacult n yimenkaden. Yekker-d seg yiwet n tallit anda Tamenkda Tarumanit tettidir uguren imeqqranen: uguren isertanen, imeɣriyen gar iserdasen, ṭṭraḍ deg yidurar n tilisa, uguren n tedrimt, d ubeddel n yimenkaden s lemɣawla. Mi yekcem ɣer leḥkem deg 284, yebda ad yerr adabu d tmenkda ɣer yiwen n unagraw iǧehden ugar.
1. Talalit-is d temẓi-is
Isem-is n talalit yella, ɣef wakken i d-ttawin tuget n yinagmayen, Diocles. Ilul azal n 244 SL.Ɛ. deg tmurt n Dalmatia, deg yiwet n temnaḍt n Balkans i yellan imir-nni ddaw Tmenkda Tarumanit.
Ur d-yekki ara seg yiwet n twacult tameqrant neɣ tamerkantit. Amedya-is yemgarad ɣef waṭas n yimenkaden yezrin: abrid-is ɣer leḥkem ibna-t s waṭas ɣef unekcum-is ɣer tredsa n Rum d usali-is deg yiswiren n tredsa n tɛessast n umenkad.
Ayagi yesɛa azal meqqren deg tallit-nni. Tamenkda Tarumanit n tasut tis kraḍ tettɛawan s waṭas ɣef iserdasen: win i yesɛan tazmert ad yawi iserdasen ɣer tama-s yezmer ad yuɣal d amenkad.
2. Tamenkda Tarumanit uqbel Dyuklisyan
Iwakken ad nefhem azal n Dyuklisyan, ilaq ad nefhem ayen i d-yellan uqbel-is.
Gar azal n 235 d 284 SL.Ɛ., Rum tedder yiwet n tallit i yettwassnen deg umezruy am tazɣent n tasut tis kraḍ. Deg kra n 50 n yiseggasen kan, aṭas n yimenkaden kkin-d ɣer leḥkem, waṭas seg-sen ttwanɣan neɣ ttwaksen s ṭṭraḍ.
Tamenkda tettwaɛreḍ s waṭas n wuguren: iɣerfan d trebbuyaɛ iǧirmaniyen deg ugafa, Tamenkda Tasasanit n yifarisiyen deg usammar, igrawen iserdasen yemgaraden d ṭṭraḍ gar iserdasen irumaniyen, aɣlay n tedrimt, timerna n ssuma n lḥwayeǧ, akked uxṣar n laman deg tsertit.
Deg kra n yiseggasen, Tamenkda Tarumanit qrib ad tebḍu ɣef kraḍ n tmenkadin yemgaraden.
Dyuklisyan yewweḍ ɣer leḥkem deg yiwet n taɣzent akka.
3. Anekcum-is ɣer leḥkem
Deg 284, amenkad Numerianus yemmut deg tegnatin ur nettwassen ara akken iwata. Iserdasen i yellan deg usammar xtaren Dyuklisyan d amenkad.
Maca Carinus, gma n Numerianus, yella mazal yeṭṭef adabu deg umalu.
Gar sin-nsen yella ṭṭraḍ. Deg 285, Carinus yemmut, Dyuklisyan yuɣal d win i yettḥekkimen ɣef tuget n Tmenkda Tarumanit.
Maca Dyuklisyan yegza yiwet n tɣawsa: tmenkda tewsaɛ d tameqrant nezzeh i wakken ad tt-iḥkem yiwen n umdan kan.
Seg dagi i d-yebda yiwen seg yibeddilen-is imeqqranen.
4. Tetrarkiya — leḥkem n ukuẓ

Dyuklisyan ur yebɣi ara ad yebḍu Tamenkda Tarumanit d timura tilelliyin. Deg umḍiq n waya, yebɣa ad yebḍu amek ara tettwaḍebber.
Deg 285–286, yerra Maximianus d amḍebber ameqqran ɣer yid-s, sakin yerna-as azal n umenkad.
Deg 293, anagraw yettwasebded s wudem uffir ugar. Llan sin n yimenkaden imeqqranen (Augusti):
Dyuklisyan deg usammar;
Maximianus deg umalu.
Yal yiwen seg-sen yesɛa yiwen n umɛiwen s uzwel Caesar:
Galerius yella d Caesar n Dyuklisyan;
Constantius Chlorus yella d Caesar n Maximianus.
Anagraw-a yettwassen s yisem Tetrarchia, anamek-is «leḥkem n ukuẓ».
Tikti-is tamezwarut mačči d beṭṭu n Rum ɣef ukuẓ n tmenkadin, maca d asebded n ukuẓ n yixefawen n leḥkem i zemren ad ɛiwnen iman-nsen deg ṭṭraḍ, deg tsertit d uḍebber.
5. Acuɣer tetrarkiya?
Tamenkda Tarumanit tettwasebded seg Britain ar Masṛ, seg Iberia ar Syria. Iserdasen ur zmiren ara ad awḍen s lemɣawla seg yiwet n temnaḍt ɣer tayeḍ. Ulac tilifun, ulac internet, ulac tarrayin n teywalt n tura; izen yezmer ad yeṭṭef ussan neɣ smanat iwakken ad yaweḍ.
Dyuklisyan yebɣa yal tama tameqrant n tmenkda ad tesɛu amḍebber asertan d asertan i iqerben ɣer tilisa.
Tetrarkiya, ihi, tella d tiririt ɣef yiwen n wugur n tidet: amek ara tettwaḍebber tmenkda tameqrant s wudem arurad?
6. Abeddel deg talɣa n udabu

Deg talliyin n Ugustus d yimenkaden imezwura, amenkad arumani yebɣa ad d-iban amzun d amezwaru gar yimdanen.
Deg tallit n Dyuklisyan, talɣa-a tebeddel.
Anekcum ɣer umenkad yuɣal d ayen yesɛan ilugan d tgejdit tameqrant. Tamenkda tebda tettruḥu seg unagraw aqbur i yettwasemman s Principatus ɣer talɣa n leḥkem anda amenkad yesɛa tazmert iǧehden ugar, i yettwassemman s umata Dominatus.
Mačči Dyuklisyan kan i d-yewwin abeddel-a, maca tallit-is tettwaḥsab d yiwet seg talliyin anda abeddel-a iban-d s wudem iwulmen.
7. Aḍebber n tmenkda

Dyuklisyan ibeddel daɣen anagraw n uḍebber.
Iḥuza timura n tmenkda i yellan meqqrit nezzeh, yebḍa kra seg-sent ɣef timnaḍin meẓẓiyen iwakken ad tent-id-yeḍfer uḍebber s wudem yelhan.
Timnaḍin-a ttusduklent deg yigrawen imeqqranen n uḍebber.
Tikti tagejdant tella: ula d amḍebber n yiwet n temnaḍt ur ilaq ara ad yesɛu tazmert tameqqrant nezzeh ara t-yerren d amennuɣ mgal leḥkem agejdan.
Yebɣa daɣen ad yemgarad ugar gar tazmert taresdast d tazmert n uḍebber.
8. Iserdasen n Rum
Yiwen seg wuguren i d-yemlal Dyuklisyan yella d aḥraz n tilisa.
Deg usammar, Tamenkda Tasasanit n yifarisiyen tella d amennuɣ ameqqran n Rum. Deg ugafa, igrawen n Iǧermaniyen ttaɛraḍen ɣef tilisa n Rhine d Danube. Deg Masr d kra n temnaḍin n usammar llan n ccwal d tegrawliwin.
Dyuklisyan d yimdukal-is n tetrarkiya rnan deg waṭas n yimennuɣen.
Gar tid yettwassnen ugar yella rrbeḥ n Galerius ɣef Tmenkda Tasasanit deg 298. Talwit n Nisibis i d-yeḍfer rrbeḥ-a yerra Rum deg tegnit iǧehden nezzeh deg usammar.
9. Tadrimt d tdamsa
Ṭṭraḍat d tsertit ur llin ara kan d uguren n Dyuklisyan. Tadrimt tarumanit tella daɣen deg tegnit iweɛren.
Deg tasut tis kraḍ, imenkaden ssneqsen azal n yidrimen, iwakken ad sersen ugar n yidrimen deg tedrimt. Aya yerna uguren n laman deg tedrimt d ssuma n lḥwayeǧ.
Dyuklisyan yebɣa ad yerr anagraw ɣer leqdic.
Yessuffeɣ-d idrimen imaynuten, ibeddel anagraw n tebzert, yerna aḍebber agejdan ɣef tdamsa.
Maca kra n yibeddilen-is ur d-wwin ara ayen yebɣa.
10. Azal n ssuma — Edict on Maximum Prices
Deg 301, Dyuklisyan yessuffeɣ-d yiwen n usaḍuf ameqqran i yebɣan ad yesbadu atig(ssuma) afellay i waṭas n lḥwayeǧ d leqdicat.
Iswi yella ad yesseḥbes timerna n wazal n watig d usenqes n tazmert n tedrimt.
Asaḍuf yesbadu ssuma tafellayt n yirden, aksum, lebsa, leqdicat d waṭas n tɣawsiwin-nniḍen.
Maca deg tilawt, anagraw-a yufa-d uguren imeqqranen. Ma yella ssuma neɣ atig i d-yesbadu udabu meẓẓiyet ɣef ssuma n uselḥu, imzenza ur bɣin ara ad zenzen. Ttbanen-d wadigen uffiren n tnezzut, neɣ tɣawsiwin ttruḥunt seg ssuq.
Ɣef waya, asaḍuf ur yezmir ara ad yeseɣti ugur s wudem ira Dyuklisyan.
11. Tarrayt n tebzert
Yiwen seg yibeddilen-is i yellan d imeqqranen yella deg unagraw n tebzert.
Tamenkda tesra idrimen i wakken ad tesbedd iserdasen, i wakken ad txelles imḍebbren d yixeddamen, i wakken ad tḥareb tilisa.
Dyuklisyan yebɣa ad yesɛu anagraw n tebzert i d-yettawin idrimen s wudem yettwassnen ugar.
Ayen i yebda deg tallit-is ad ikemmel sakin deg Tmenkda Tarumanit n umalu d Tmenkda Tabeznantit.
12. Dyuklisyan d Rome
Yella yiwen ubeddel nniḍen yesɛan azal: Rome ur tezgi ara d talemmast n leḥkem n tmenkda.
Tamenkda tella meqqret nezzeh; uguren imeqqranen llan ɣef tilisa, mačči deg Rome.
Dyuklisyan iḥkem s waṭas seg Nicomedia deg Anatolia, i yellan iqreb ɣer Balkans, Asia Tamecṭuḥt, Surya d tilisa n yifarisiyen.
Aya yessegza abeddel ameqqran: tazmert n Rum ur tezgi ara d tin n temdint n Rome kan; tuɣal d tazmert n tmenkda s timmad-is.
13. Taddart n Dyuklisyan deg Split

Deg Croatia n wass-a mazal yettwassen uɣerbaz ameqqran n Dyuklisyan deg Split — Diocletian's Palace/Adig n Duklisyan.
Yebna-t i tallit ara d-yas seld ad yeǧǧ leḥkem.
Mačči d axxam n umenkad kan. Yella d agraw ameqqran n yixxamen, iḥeṛṛasen, iɣerbazen d yixxamen n uḍebber, s talɣa i jemɛen gar uɣanib n yiserdasen d uxxam n umenkad.
Azal-is ameqqran deg umezruy n tẓuri d tɣerma tarumanit, acku kra seg-s mazal yella ar ass-a, yerna temdint n Split tebna iman-is s waṭas ɣef tlemmast n uɣerbaz-nni aqbur.
14. Dyuklisyan d imasiḥiyen
Aḥric-a d yiwen seg yidisan iḥercawen n leḥkem-is.
Deg 303, leḥkem n tetrarkiya yebda aqhaṛ ameqqran ɣef yimasiḥiyen, i yettwassnen deg umezruy s yisem Great Persecution.
Ttwasuffɣen-d yisura i yebɣan ad huddent kra n yimukan n taɛebbadt tamasiḥit, ad kksen kra n yizerfan n yimasiḥiyen, ad ḥebsen imḍebbren n tmezdayin timasiḥiyin, sakin ad ilin kra n yisaḍufen i ibɣan seg yimasiḥiyen ad qeblen taɛebbadt tunṣibt n tmenkda.
Aqhaṛ ur yelli ara s yiwen n wudem deg yal tama n tmenkda. Deg kra n temnaḍin yella iḥerṣ ugar ɣef kra nniḍen.
Tallit-a tettwaḥsab d yiwet gar talliyin tukrifin n umezruy n yimasiḥiyen uqbel abeddel ameqqran ara d-yawwi Kusṭuntin.
15. Acuɣer yella uqhaṛ ɣef yimasiḥiyen?
Iwakken ad nefhem tasertit n Dyuklisyan, ilaq ur tt-neḥsib ara kan s tmuɣli tasɣanant(tadayanit) n tura.
Deg tmenkda tarumanit, taɛebbadt, tasertit d tmenkda qqnent gar-asent. Ansayen d tfaskiwin n tmenkda ḥesben-ten kra n yimḍebbren d ayen ilaqen i teflest d rṛbeḥ n Rum.
Kra n yimasiḥiyen ugin ad ččen deg kra n tfaskiwin-a.
I kra n yimḍebbren irumaniyen, aya yezmer ad d-iban mačči kan d amgired n ddin, maca amzun d ttugin n uẓayer asertan d unagraw n tmenkda.
Aya ur isemmaḥ ara i uqhaṛ, maca yessegza talɣa n tmuɣli tasertant n tallit-nni.
16. Dyuklisyan d Galerius
Deg umezruy, yella umeslay ɣef wamek i Galerius iḥeṛṛes Dyuklisyan iwakken ad yesseǧhed aqhaṛ ɣef yimasiḥiyen.
Izmamen iqburen, ladɣa wid i d-uran yimasiḥiyen, rran azal ameqqran i Galerius deg waya.
Maca imezrayen n tura ḥezzben ugar mi ara ssuddsen taɣawsa akka. Dyuklisyan yella d amenkad ameqqran n tetrarkiya, yerna inaḍen imezwura n uqhaṛ ffɣen-d ddaw leḥkem-is.
Ɣef waya, ur nezmir ara ad nerr akk taluft ɣef Galerius kan.
17. Aneḍru aneggaru n udabu-is
Deg 305 SL.Ɛ., Dyuklisyan yexdem ayen ur nxeddem ara waṭas n yimenkaden irumaniyen: yeǧǧ leḥkem s lebɣi-s.
Netta d Maximianus ffɣen seg leḥkem deg yiwen n wakud.
Tikti n tetrarkiya tella ad d-ḍefren yimḍebbren imaynuten s wudem anagrawan, war ṭṭraḍ n leḥkem.
Dyuklisyan yebɣa ad yessekfel belli tazmert n tmenkda ur tettɛallaq ara ɣef yiwen n umdan kan, maca ɣef unagraw.
Deg teẓri, tikti-a tban d tameslayt tameqqrant.
Deg tilawt, ugur yella d ameqran.
18. Aɣelluy n tetrarkiya
Seld beṭṭu n Dyuklisyan seg leḥkem, anagraw ur yezmir ara ad yeṭṭef iman-is akken yebɣa.
Mi yemmut Kusṭuntin Klurus deg 306, iserdasen-is xtaren mmi-s Kusṭuntin d amenkad.
Imenkaden d yimḍebbren nniḍen ur qeblen ara akk taluft s wudem-nni.
Ihi, bdan yimennuɣen gar wid i ibɣan tazmert.
Dyuklisyan, i yellan yeǧǧa leḥkem, yeɛreḍ ad ɛiwen ad yerr anagraw ɣer ubrid, maca ur yezmir ara.
Seld kra n yiseggasen n ṭṭraḍ, Kunsṭuntin ad yuɣal d yiwen seg yimenkaden iǧehden ugar.
19. Tudert-is seld leḥkem
Dyuklisyan iruḥ ɣer taddart-is deg Dalmatia.
Yella deg yiwet n tegnit anda yezmer ad yuɣal ɣer leḥkem, maca ur yebɣi ara.
Yettwales-d deg yizmaz iqburen belli mi t-id-ɛerḍen ad yuɣal ɣer leḥkem, yugi, yessegza belli tudert-is deg tferka-s d ayen iḥemmel ugar ɣef tsertit.
Ula ma kra n yimeslayen-a yezmer ad ilin sɛan aḥric n usefru, ttaken-d yiwen n wudem n Dyuklisyan: amdan i yebɣan ad yerr leḥkem d anagraw, mačči d taɣawsa i ilaq ad yeṭṭef umenkad armi yemmut.
Yemmut azal n 311 SL.Ɛ.
20. Dyuklisyan d Kusṭuntin
Dyuklisyan d Kusṭuntin ttwasemrasen s waṭas iwakken ad d-nessegzi abeddel n Tmenkda Tarumanit.
Dyuklisyan yebna kra n yigejda n tmenkda n tallit taneggarut: aḍebber agejdan iǧehden, timerna n yimḍebbren, abeddel n temnaḍin, aseǧhed n iserdasen, d talɣa n leḥkem i yerran amenkad ɣer tama n ufella.
Kusṭuntin, seld-is, ad ikemmel kra n yibeddilen-a, ad ibeddel kra nniḍen, ad yessebded Constantinople, yerna ad ibeddel s wudem ameqqran tarrayt n tmenkda ɣer yimasiḥiyen.
Ihi, ula ma tetrarkiya n Dyuklisyan s wudem ummid ur tḍul ara seg wass mi yeǧǧa adabu, aṭas n yibeddilen-is kemmlen seld-is.
21. Tamenkda uqbel d seld Dyuklisyan
Uqbel Dyuklisyan, talɣa n leḥkem mazal tettɛallaq s waṭas ɣer tarrayin n tallit n Ugustus: Senatus(Sina) mazal yesɛa azal n tmuɣli(ulamma ula d wagi iṛuḥas aṭas seg wazal-is seld leḥkem n Spitimyus Severus), Rome mazal tettwaḥsab d talemmast, amenkad yettɛaraḍ ad d-iban amzun d amezwaru gar yimdanen.
Seld Dyuklisyan, Tamenkda tebda tettban s wudem nniḍen: aḍebber agejdan, iserdasen, imḍebbren ugar, timnaḍin ugar, tiɣremt n umenkad iǧehden, d waṭas n yixefawen n leḥkem i yellan qrib ɣer tilisa.
Ɣef waya, Dyuklisyan yettwaḥsab d yiwen gar wid i ibeddlen Tamenkda Tarumanit seg talɣa n Tmenkda Taqburt ɣer tin n Tmenkda n tallit taneggarut.
22. Iswi aserdasi n yibeddilen-is
Dyuklisyan yefhem belli tazmert n Rum ur tezmir ara ad tbedd ɣef ṭṭraḍ kan.
Iserdasen ilaq ad sɛun:
- idrimen;
- akayad;
- imḍebbren;
- abrid n teywalt;
- tilisa i yettwaḥerzen;
- anagraw n tebzert;
- d leḥkem i yezmer ad yerr tiririt s lemɣawla.
Ihi, ibeddilen n uḍebber d wid n iserdasen ur llin ara d sin n yiberdan yemgaraden. Llan d yiwen n unagraw.
23. Ayen i yerbeḥ
Leḥkem n Dyuklisyan yerra kra n laman seld tazɣent n tasut tis kraḍ.
Tamenkda ur teɣli ara.
Tilisa tettwaḥrez ugar.
Tamenkda Tasasanit tettwarbeḥ deg usammar.
Aḍebber yuɣal yesɛa talɣa tusdidt ugar.
Tebzert tettwasebded s wudem anagrawan ugar.
Tetrarkiya, ula ma teɣli seld-is, tessekna belli leḥkem n tmenkda tameqrant yezmer ad yettwabḍu gar waṭas n yimḍebbren.
24. Ayen ur yerbiḥ ara
Mačči akk ibeddilen n Dyuklisyan i yelhan neɣ i yedren.
Aqhaṛ ɣef yimasiḥiyen ur yezmir ara ad yekkes tamasiḥit; s yin, tamasiḥit ad tuɣal s timmad-is d yiwet seg tɣawsiwin i ibeddlen Rum.
Asaḍuf n ssuma tafellayt ur yezmir ara ad yesbeddi uguren n tdamsa.
Tetrarkiya teɣli s lemɣawla seld beṭṭu-s seg leḥkem.
Aḍebber ameqqran i yebna yesra daɣen tebzert ugar, imi imḍebbren d iserdasen ilaq ad ttuxellsen.
Ihi, leḥkem-is yesɛa irbiben imeqqranen d wuguren imeqqranen ɣef tikkelt.
25. Azal-is deg umezruy
Azal n Dyuklisyan ur yelli ara deg wakken yerbeḥ kra n yimennuɣen kan.
Azal-is ameqqran yella deg ubeddel n tikti n tmenkda tarumanit s timmad-is.
Uqbel-is, aṭas n yimenkaden ɛerḍen ad ḥerzen anagraw aqbur.
Dyuklisyan yefhem belli tmenkda n tasut tis kraḍ ur tezmir ara ad tettwaḍebber am tin n tallit n Ugustus.
Deg umḍiq n usirem ad yerr Rum ɣer deffir, yebɣa ad yebnu Rum tamaynut i izemren ad tidir deg tegnatin timaynutin.
Deg waya i yella wazal-is ameqqran.
26. Tamuɣli ɣer Dyuklisyan
Dyuklisyan yezmer ad d-iban s sin n wudmawen yemgaraden.
Seg tama, yella d amenkad i yesseḥbes aɣelluy n tmenkda, i yerran kra n laman, i ibeddlen aḍebber, i iǧehden iserdasen d tilisa, i yebɣan ad yerr leḥkem d anagraw mačči d amennuɣ n yal ass ɣef tmenkda.
Seg tama-nniḍen, yella d amenkad n leḥkem iǧehden nezzeh, n tebzert taẓayant, n usenqed ameqqran, yerna tallit-is tesɛa yiwet seg talliyin yiḍḍiqen timeqqranin ɣef yimasiḥiyen.
Ur ilaq ara ad nekkes yiwen seg sin n wudmawen-a iwakken ad nefhem amdan d tallit-is.
