Atropatena (Old Persian: Ātṛpātakāna; Middle Persian: Ādurbādagān; Ancient Greek: Úlgi:Wikt-lang), sonday-aq, Atropatiya yamasa Atropatena Midiyası ([[[:Úlgi:Wikt-lang]]] Error: {{Langx}}: transliteration of latn script (help); latın: Úlgi:Wikt-lang) — shama menen, b.e.sh. 323-jılı parsı satrapı Atropat (Old Persian: *Ātṛpāta) tárepinen tiykarlanǵan áyemgi Iran patshalıǵı.
Tiykarınan, házirgi Irannıń arqa-batısındǵı Ázerbayjan regionı átrapında jaylasqan bul patshalıqtı b.e. I ásiriniń basına shekem Atropattıń áwladları basqardı, keyinirek olar Parfiya Arshakiyleri tárepinen almastırıldı. Patshalıq 226-jılı Sasaniyler tárepinen jawlap alındı hám marzban («markgraf») tárepinen basqarılatuǵın wálayatqa aylantırıldı. Atropatena Ahameniyler dáwirinen arablar jawlap alǵanǵa shekem zoroastrizm hákimiyatı astında úziliksiz qalǵan birden-bir Iran regionı boldı (tek Makedoniyalı patsha Ullı Aleksandrdıń qısqa múddetli hákimiyatı b.e.sh. 336–323 jıllar aralıǵında bolǵan).
Áyyemgi parsı tilindegi Ātṛpātakāna atı Irandaǵı tariyxıy Ázerbayjan regionı atamasınıń tikkeley túbi (ata-babası) esaplanadı.
Ataması
Strabonnıń maǵlıwmatlarına kóre, Atropatena ataması Ahameniyler imperiyasınıń komandiri Atropattıń atınan kelip shıqqan. Ol óziniń «Geografiya» kitabında bılay dep jazadı: «Midiya eki bólimge bólinedi. Onıń bir bólimi Úlken Midiya dep ataladı hám onıń metropoliyası Ekbatana bolıp tabıladı. Ekinshi bólimi bolsa Atropatena Midiyası bolıp, ol óz atın komandir Atropattan alǵan. Ol Úlken Midiyanıń bir bólimi bolǵan bul mámlekettiń Makedoniyalılarǵa baǵınıqlı bolıp qalıwınıń aldın alǵan».
Atropat atınan kelip shıqqan halda, hár túrli dereklerde bul mámleket atamasınıń Atropatena, Atropatios Mēdia, Tropatena, Aturpatakan, Adarbayjan kibi hár qıylı formaları qollanılǵan. Sonday-aq, orta ásirlerdegi arab geografları bul atamanı «ot saqlawshısı» degen mánini bildiretuǵın Adorbador (ruwxaniydiń atı) atı menen baylanıstırıwshı basqa versiyanı da usınǵan.
Tariyxı
B.e.sh. 331-jılı Ahameniyler húkimdarı Dariy III hám Makedoniyalı Aleksandr arasındaǵı Gavgamela urısında midiyalılar, albanlar, sakasenler hám Kadusiyler Atropattıń basshılıǵında Ahameniy Ullı Patshasınıń armiyası quramında urıstı. Makedoniyalı Aleksandrdıń jeńisi hám Ahameniyler imperiyasınıń qulawı menen juwmaqlanǵan bul urıstan keyin, Atropat Aleksandrdıń hákimiyatın tán aldı. B.e.sh. 328-327 jılları Aleksandr onı Midiyanıń guberantory etip tayınladı. B.e.sh. 323-jılı Makedoniyalı Aleksandr qaytıs bolǵannan keyin, onıń jawlap alǵan jerleri Babildi bólisiw konferenciyasında diadoxlar arasında bólinip ketti. Burınǵı Ahameniy satraplıǵı bolǵan Midiya eki mámleketke bólindi: Onıń úlken (qubla) bólimi — Media Magna Aleksandrdıń jeke qorǵawshılarınıń biri bolǵan Pifonǵa berildi.
Matiena sub-satraplıǵı bolǵan kishirek (arqa) region bolsa Atropattıń basqarıwındaǵı Media Atropatenege aylandı. Atropat ol waqıtta barlıq Midiyanıń burınǵı Ahameniy gubernatorı hám Aleksandrdıń miymasxorınıń regenti Perdikkanıń qaynatası edi. Kóp ótpey, Atropat Selevk I Nikatorǵa baǵınıwdan bas tarttı hám Media Atropatenanı ǵárezsiz patshalıqqa aylantırdı. B.e.sh. 223-jılı Aleksandr óliminen keyin payda bolǵan Ellinizm mámleketleriniń biri — Selevkiyler imperiyasında Antiox III Ullı hákimiyatqa keldi. Antiox Atropatenaǵa hújim etip, jeńiske eristi.
Húkimdarlar dizimi
Atropatena patshaları bir neshe ásir dawamında húkimranlıq etken bolsada, olardıń tek ayırımları ǵana málim. Basqarıw jılları anıq emes.
| Atı | Húkimranlıq dáwiri | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Atropatiyler dinastiyası | |||||||||
| Atropat | fl. b.e.sh. 323 | ||||||||
| Artabazan | fl. b.e.sh. 221 | ||||||||
| Mitridat I | fl. b.e.sh. 67 | ||||||||
| Dariy I | fl. b.e.sh. 65 | ||||||||
| Ariobarzan I | fl. b.e.sh. 59 | ||||||||
| Artavazd I | fl. ???–b.e.sh. 30 | ||||||||
| Asinnal | fl. b.e.sh. 30 | ||||||||
| Ariobarzan II | h. b.e.sh. 28/20 – b.e. 4 | ||||||||
| Artavazd II | h. 4–6 | ||||||||
| Arshakiyler (Parfiya dinastiyası) | |||||||||
| Artaban II | h. ???–12 | ||||||||
| Vonon II | h. 12–51 | ||||||||
| Pakor | h. 51–??? | ||||||||
