Ziritza

Inguru naturala eta kokapena

Herria Nafarroa erdialdean kokatzen da, Iruñeko merindadearen hego-mendebaldean eta Lizarrako merindadearekin mugan.

Ziritzak Etxaurirekin egiten du muga iparraldean eta ekialdean, Etxarri eta Zabaltzarekin hegoaldean, eta Gesalatz ibarrarekin mendebaldean.

Udalerri mugakideak

Honako udalerri hauek ditu mugakide: Gesalatz, Etxauri, Zabaltza eta Etxarri.

Erdi Aroko jaurerria, Iruñeko katedralak eta San Joan Ospitaleko ordenak hainbat jabetza izan zituzten Ziritzan. 1388an Karlos III.a erregeak Beltran Enriquez Lakarrari eman zion Ziritzako petxaren gaineko eskubidea.

Etxauri ibarra zeharkatzen duen NA-7010 errepidea Andelos eta Argiñaritz elkartzen zituen galtzada erromatarra izan zela uste da. 1453an Vianako Karlosek jabetza guztiak bereganatu zituen berriro ere. 1630ean jaurerriaren jabea Juan Ziritza zen, Montehermosoko markesa. Ziritzaz gain Etxarriko jaurerriarekin jabe ere bazen. Herria alkate batek zuzentzen zuen, eta lege zibila betetzearen ardura zeukan. Elizako bikarioa Orreagako kabildoak izendatzen zuen.

XIX. mendearen erdialdera arte, Ziritza Etxauri ibarreko herria izan zen, nahiz eta Nafarroako beste jaurerriek baino autonomia handiagoa izan. Hasiera batean eginiko eraberritze administratiboan Otazuko auzoa izan bazen ere, 1846an udalerri independente bihurtu zen.

1850ean herriko eskolako maisuak 416 erreal jasotzen zituen urtero soldata moduan.

Jatorria

Etxebizitza

INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 98 etxebizitza zeuden: 42 (% 42,9) nagusiak eta 56 (% 57,1) ez-nagusiak.<ref name="INE-59525">{{erreferentzia|izenburua=Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera|lana=2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|argitaletxea=Espainiako Estatistika Institutua|url=https://www.ine.es/jaxi/Tabla.htm?tpx=59525%7Chizkuntza=es%7Curtea=2021}}</ref>

Guztira 42 etxegune zeuden, eta horietatik 13 (% 31,0) pertsona bakarrekoak ziren.<ref name="INE-59543">{{erreferentzia|izenburua=Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera|lana=2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|argitaletxea=Espainiako Estatistika Institutua|url=https://www.ine.es/jaxi/Tabla.htm?tpx=59543%7Chizkuntza=es%7Curtea=2021}}</ref>

Hezkuntza-maila

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 137 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 45,3 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 24,8; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 21,9; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 8,0.<ref name="ine-ikasketa-maila">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Población de 15 y más años por sexo y nivel de estudios (agregado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=66623%7Chizkuntza=es}}</ref> Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 37,6 zen 2021ean eta % 45,3 2024an; beraz, 7,7 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 9,9 izatetik % 8,0 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 50,0 ziren, eta gizonen artean % 40,8; 9,2 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 10,6 eta gizonen % 5,6 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko bost etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %4,90 (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).

Nafarroako Foru Erkidegoko 1986ko Euskararen Legearen arabera, eremu mistoan dago.

Diru-sarrerak

Jarduera ekonomikoa

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Ciriza/Ziritza udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 72 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 53,3; gainerako % 46,7 inaktibo zeuden.<ref name="ine-harremana">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Población de 16 y más años por sexo y relación con la actividad (agrupado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=67080%7Chizkuntza=es}}</ref> Aktiboen artean, langabezia-tasa % 5,6 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 59,4 zen eta emakumezkoena % 47,0; langabezia-tasa, aldiz, % 7,3 eta % 3,2 zen, hurrenez hurren.<ref name="ine-harremana" />

Okupatuen kopurua 65 zen 2023ean, 2021eko 54etik gora.<ref name="ine-jarduera">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Ocupados de 16 y más años por sexo y rama de actividad (Municipios entre 50 y 500 habitantes)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=70002%7Chizkuntza=es}}</ref> Emakumeek okupatuen % 40,0 osatzen dute, eta gizonek % 60,0.

Jarduera-sektoreak

Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 72,3), industria (% 18,5), eraikuntza (% 6,2) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 1,5).<ref name="ine-jarduera" />

Okupazioa eta lan-egoera

Okupazio-mailari dagokionez, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak dira talderik ugariena, okupatuen % 38,5; ondoren, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak daude (% 35,4), eta oinarrizko okupazioak % 21,5.<ref name="ine-okupazioa">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Ocupados de 16 y más años por sexo y ocupación (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=70001%7Chizkuntza=es}}</ref> Sexuaren arabera, gizonen artean langile kualifikatuak dira nagusi (% 43,6), eta emakumeen artean goi eta erdi maila (% 46,2).

Okupatuen % 87,7 besteren konturako langileak dira, eta % 12,3 norberaren konturakoak.<ref name="ine-egoera">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=70003%7Chizkuntza=es}}</ref>

Lehen sektorea

Nekazaritza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 48,8 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten. Udalerriaren azalera 4 km² denez, NAE lurraldearen % 12,2 da. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 63,7 lur goldagarria (31,1 ha, 5 ustiategitan), % 36,2 arbolak (17,7 ha, 4 ustiategitan) eta % 0,1 larre iraunkorrak (0,07 ha, ustiategi batean).

Ibilgailu-parkea

Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 115 gidari zeuden erroldatuta: 57 gizon (% 49,6) eta 58 emakume (% 50,4). Biztanleen % 68,5 gidatzeko gai zen.

Ibilgailu-parkea 130 ibilgailuk osatzen zuten: 95 turismo, 11 kamioi, 9 furgoneta, 9 motozikleta eta 3 ziklomotor. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 565 turismokoa zen, probintziako (512) eta Espainiako (525) batez bestekoen gainetik.

Turismoen batez besteko adina 11,4 urtekoa zen; turismoen % 16,8k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 12,6k 25 urte baino gehiago. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 57 diesel zen eta % 36,7 gasolinazko; 7 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 5,5; probintzian % 1,3). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 7,8k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 26,6k ez zuen etiketarik.

La Pamplonesa autobus konpainiak Ziritza Iruñearekin batzen du. Autobus lineak, honako ibilbidea egiten du:

• Bidaurreta - Etxarri - Ziritza - Etxauri - Ibero - Ororbia - Aratzuri - Orkoien eta Iruñea

Udaletxea

Udaletxea XIX. mendean eraikitako elizatik gertu dagoen eraikuntza da. 1982an kanpoaldea eta barrualdea berriztu ziren. Eraikuntzak beheko solairua eta horren gainean harlankaitzezko lehen solairua dauzka. Antzina udaletxearen eraikinean eskola zegoen. Udala alkateak eta lau zinegotzik osatzen dute.

Ziritzako idazkaria Bidaurreta, Etxarri eta Etxauriko idazkari ere bada.

• HELBIDEA: San Migel kalea, 9

Udal hauteskundeak

Azken agintaldietan Ziritzako alkatea Txapardia herri kandidaturako (CPT) kide bat izan da. 2007an Rafael Gorostidi Urnieta aukeratu zuten eta haren taldeak udaleko bost ordezkariak lortu zituen. Baliogabeko botoak sei izan ziren (emandako boto guztien %10,71) eta boto zuriak hamabi izan ziren (%11,00). Abstentzioa %48,15ekoa izan zen.

2011n ere Txapardia izan zen aurkeztutako zerrenda bakarra; María Cristina Porrón Goñi hautatu zuten alkate.

Alkateak

Hauek izan dira Ziritzako azken alkateak:

Ziritzako jaiak irailaren 29an ospatzen dira.

San Migel eliza, Erdi Aroko jatorria duen eraikina da. XVI. mendearen lehen erdian berreraiki zuten. Egiturak, nabe bakarra dauka, eta gurutzadura moduan osaturiko bi kapera txiki, eta poligono itxurako aurrealdea. XVII. mendeko erretaula nagusi erromanista du.

Aipagarriak dira baita ere Etxauriko talaiaren gainean den Ama Birjinako ermita, XVI. mendeko Cabo de Armeria jauregia eta XVIII. mendeko etxe armarridunak.

• María Puy Uitzi (1915-2008), irakasle eta historialaria.

• Nafarroako udalerrien zerrenda
• Iruñerria
• Iruñeko merindadea

• Ziritzako argazkiak.
• (Gaztelaniaz) Ziritzari buruzko informazioa Nafarroako Gobernuaren webgunean.
• Ziritzarako errepidearen ikuspegia Google Street View-n.