Toledo

Toledok izandako izenak hauek dira:

• latinez: Toletum
• arabieraz: طليطلة‎, Tulaytulah
• hebreeraz: טולדות‎, Toldoth
• mozarabieraz: Tolétho.

Toletum latinezko izena ageri duen lehen agiria Tito Livio erromatar historialariaren lana da, jatorria Tollitum hitzean zuena eta gerora Tollitu, Tollito, Tolleto, Tolledo eta Toledo emango zuena. Esanahia "goratua", "goian" izango litzateke. XII. mendeko Abu Ab-Din al-Ajubi idazleak dionenez, طليطلة Tulaytulah izenak "alaia" esan nahi du, gehiago zehaztu gabe.

G. Tejada Álamo irakaslearen arabera, "Tol(l)itum" latinezko "tol(l)ium-(-ius)" hitzaren txikigarria litzateke, "tolus"-("tolos" grezieraz) = muinoa hitzetik. Baina Tajo ibaiaren meandroa ere izan liteke, "tol(l)" = "biribila" erro indoeuroparretik eratorria

Beste Toledo hiriak

Badira munduan beste hainbat hiri Toledo izena dutenak, Espainiakoan oinarrituak: Belizen, Brasilen, Portugalen, Kolonbian, Filipinetan eta bost hiri Estatu Batuetan (Ohio, Illinois, Oregon, Iowa eta Washington estatuetan).

Toledoko hiria Espainiaren erdialdean dago, Espainiako hiriburutik, Madrildik 71 km-ra. Ondorengo udalerriekin da mugakide: Bargas, Olías del Rey, Mocejón, Rielves, Albarreal de Tajo, Almonacid de Toledo, Guadamur, Polán, Argés, Cobisa, Burguillos de Toledo eta Nambroca Toledoko probintzian eta Aranjuez Madrilgo Erkidegoan.

Udalerriak 232,1 km²-ko azalera du eta batez besteko altuera 529 m-koa da.

Klima

Datu klimatikoak (Toledo (1981–2010))
Hila	Urt	Ots	Mar	Api	Mai	Eka	Uzt	Abu	Ira	Urr	Aza	Abe	Urtekoa
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C)	22.0	23.8	27.6	31.6	37.7	42.0	42.8	43.1	41.3	33.2	25.6	22.2	43.1
Batez besteko tenperatura maximoa (°C)	11.5	14.0	18.1	19.9	24.2	30.5	34.6	34.0	29.0	22.1	15.6	11.6	22.1
Batez besteko tenperatura (ºC)	6.4	8.3	11.6	13.5	17.6	23.2	26.8	26.3	22.0	16.1	10.5	7.1	15.8
Batez besteko tenperatura minimoa (°C)	1.3	2.6	5.0	7.2	11.0	15.9	18.9	18.6	14.9	10.2	5.3	2.5	9.5
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C)	-9.6	-9.0	-5.8	-2.6	-0.3	4.3	10.0	10.0	5.4	0.0	-5.6	-8.0	-9.6
Pilatutako prezipitazioa (mm)	26	25	23	39	44	24	7	9	18	48	39	41	342
Prezipitazio egunak (≥ 1.0 mm)	5	5	4	6	6	3	1	2	3	7	6	6	54
Eguzki orduak	151	172	228	249	286	337	382	351	260	210	157	126	2922
Hezetasuna (%)	76	69	59	58	54	45	39	41	51	66	74	79	59
Iturria: Agencia Estatal de Meteorologia

Udalerri mugakideak

Honako udalerri hauek ditu mugakide: Albarreal de Tajo, Bargas, Burguillos de Toledo, Cobisa, Guadamur, Mocejón, Nambroca, Olías del Rey, Polán, Almonacid de Toledo, Argés, Rielves eta Aranjuez.

Brontze Aroko aztarna arkeologiak aurkitu dira Cerro del Bu muinoan, erdigunetik hurbil. Gotorleku natural honek inguruak ikusmenena ditu eta Tajo ibaiak babestuta, halako oparotasuna eskainiz. Garai hartako hainbat apaingrri aurkitu dira bertan, brontzezkoak, urrezkoak eta zilarrezkoak.

Zeltiberiar herrixka hau hedatuz joan zen eta ibaiaren beste aldeko muinoa okupatu, alkazarraren muinoa. Ordutik aurrera bertan garatu zen hiriaren historia bera, bertan ezarri baitziren akropolia, gotorlekua, jauregia eta azkenik gaztelu militarra.

K. a. 192an, erromatarrek Toletum sortu zuten. Lehen aipamena Tito Livio historialariak egin zuen, hiri gotortu txiki izendatuz. 596an, Leovigildok Toledo bereganatu zuen eta aurrerantzean bisigodoen hiriburu bihurtu zen. 400 eta 702 artean, kontzilio ugari egin ziren bertan: hamaika kontzilio orokor fede kontuekin eta zazpi kontzilio probintzial diziplina eklesiastiko kontuekin. 711an, Guadaleteko guduan Tariq ibn Ziyad musulmanak Rodrigo azken errege bisigodoa garaitu zuen eta hiria bereganatu. Ordutik aurrera Kordobako kalifa-herrikoa izan zen.

1085eko maiatzaren 25ean, Alfontso VI.a Gaztelakoak hiria berreskuratu zuen eta Gaztelako Erresumara lotu. XII. mendean, itzulpengintzagune entzutetsu bihurtu zen, jakintsu kristau, judu eta musulmanen arteko topaleku.

XII eta XVI. mendeen artean, Toledo Gaztelako hiriburuetako bat bihurtu zen, aberatsa eta boteretsua. Joana Eroa, Errege-erregina Katolikoen alaba, bertan jaio zen 1479ko azaroaren 6an. Bere senar Filipe I.arekin batera Koroaren oinordeko ere izendatu zituzten bertan. Gaztelako Komunitateen Gerran, matxinatu zen lehen hirietako bat izan zen Toledo, Juan de Padilla eta Pedro Laso de la Vegak gidaturik. Komuneroak Villalarreko guduan garaitu ondoren, María Pacheco, Juan de Padillaren alarguna, nolabaiteko erresistentziaren buru izan zen 1522an armak utzi arte. Garai hartan Karlos V.ak Toledon ezarri zuen Gortearen egoitza. 1563an, Filipe II.aen erregealdian, hiriak hiriburutza galdu zuen Madrilen mesedetan.

Espainiako Gerra Zibila piztu zenean, Toledo errepublikazaleen aldean kokatua zegoen. Hirian hainbat gudu izan ziren, batez ere Alkazarreko Akademia Militarraren inguruan. Bertan izan zen Toledoko alkazarraren setioa 1936an, non tropa matxinatuek (nazionalek) 70 egunez errepublikazaleen tropei aurre egin zieten. 1936ko irailaren 28an, Varela jeneral nazionalak laguntzarekin, setioa amaitu zen.

1981tik Gaztela-Mantxako hiriburua da. Madrilen etxebizitzen prezioa igotzeak eta garraiobideen hobekuntzak biztanleriaren etengabeko hazkundea ekarri du.

Jatorria

Etxebizitza

INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 40.498 etxebizitza zeuden: 32.321 (% 79,8) nagusiak eta 8.177 (% 20,2) ez-nagusiak.<ref name="INE-59525">{{erreferentzia|izenburua=Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera|lana=2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|argitaletxea=Espainiako Estatistika Institutua|url=https://www.ine.es/jaxi/Tabla.htm?tpx=59525%7Chizkuntza=es%7Curtea=2021}}</ref> Kontsumo elektrikoaren arabera, 3.441 (% 8,5) noizbehinkako erabilerakoak ziren eta 2.672 (% 6,6) hutsik zeuden.<ref name="INE-59531">{{erreferentzia|izenburua=Etxebizitzak erabilera-intentsitatearen arabera (kontsumo elektrikoa)|lana=2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|argitaletxea=Espainiako Estatistika Institutua|url=https://www.ine.es/jaxi/Tabla.htm?tpx=59531%7Chizkuntza=es%7Curtea=2021}}</ref> Etxebizitza nagusien % 73,5 jabetzan zegoen eta % 18,8 alokairuan.<ref name="INE-59529">{{erreferentzia|izenburua=Etxebizitza nagusiak jabetza-erregimenaren arabera|lana=2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|argitaletxea=Espainiako Estatistika Institutua|url=https://www.ine.es/jaxi/Tabla.htm?tpx=59529%7Chizkuntza=es%7Curtea=2021}}</ref>

Guztira 32.321 etxegune zeuden, eta horietatik 9.024 (% 27,9) pertsona bakarrekoak ziren.<ref name="INE-59543">{{erreferentzia|izenburua=Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera|lana=2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|argitaletxea=Espainiako Estatistika Institutua|url=https://www.ine.es/jaxi/Tabla.htm?tpx=59543%7Chizkuntza=es%7Curtea=2021}}</ref> Etxeguneen % 68,6 familia batek osatzen zuen eta % 3,1 familiarik gabeko etxegune anitzak ziren.<ref name="INE-59544">{{erreferentzia|izenburua=Etxeguneak motaren arabera|lana=2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|argitaletxea=Espainiako Estatistika Institutua|url=https://www.ine.es/jaxi/Tabla.htm?tpx=59544%7Chizkuntza=es%7Curtea=2021}}</ref>

Etxebizitzen % 36,0 1980 baino lehen eraiki ziren, eta % 29,4 2001etik aurrera.<ref name="INE-59527">{{erreferentzia|izenburua=Etxebizitzak eraikuntza-urtearen arabera|lana=2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|argitaletxea=Espainiako Estatistika Institutua|url=https://www.ine.es/jaxi/Tabla.htm?tpx=59527%7Chizkuntza=es%7Curtea=2021}}</ref> Etxebizitzen % 19,1 60 m²-tik beherako azalera zuten eta % 14,7 120 m²-tik gorakoa.<ref name="INE-59528">{{erreferentzia|izenburua=Etxebizitzak azaleraren arabera|lana=2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|argitaletxea=Espainiako Estatistika Institutua|url=https://www.ine.es/jaxi/Tabla.htm?tpx=59528%7Chizkuntza=es%7Curtea=2021}}</ref>

Hezkuntza-maila

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 73.474 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 43,2 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 21,1; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 23,3; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 12,4.<ref name="ine-ikasketa-maila">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios (Municipios de 500 habitantes o más)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=66621%7Chizkuntza=es}}</ref> Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 42,2 zen 2021ean eta % 43,2 2024an; beraz, 1,0 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 13,8 izatetik % 12,4 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 44,4 ziren, eta gizonen artean % 41,8; 2,6 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 14,7 eta gizonen % 9,8 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.

Xeheago, goi-mailako ikasketak zituztenen % 80,5 unibertsitate-tituludunak ziren (gradua, diplomatura, lizentziatura, masterra edo doktoretza), eta % 19,5 goi-mailako lanbide-heziketakoak. Guztira, 1.029 pertsonak zuten doktore-titulua. Bigarren etapakoen artean, batxilergoa zutenak % 67,7 ziren, eta erdi-mailako lanbide-heziketa zutenak % 32,3. Ikasketarik gabekoak, azkenik, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 4,1 ziren.<ref name="ine-ikasketa-maila" />

Ikasten ari direnak

2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 12,7 ikasten ari zen (9.348 pertsona).<ref name="ine-ikasten">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=66627%7Chizkuntza=es}}</ref> Ikasten ari zirenetatik, % 52,7 goi-mailako ikasketetan zebilen, % 27,6 batxilergoan, % 12,3 erdi-mailako lanbide-heziketan eta % 6,0 DBHn edo antzekoetan. Sexuaren arabera, ikasten ari ziren emakumeen % 52,8 goi-mailako ikasketetan zebilen, eta gizonen % 52,5; erdi-mailako lanbide-heziketan, aldiz, gizonen % 11,3 eta emakumeen % 13,2. Adinaren arabera, 15–19 urtekoen % 89,1 ikasten ari zen, 20–24 urtekoen % 49,8 eta 25–29 urtekoen % 15,1; 30 urtetik gorakoen artean, berriz, % 3,2 baino ez.<ref name="ine-ikasten-adina">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Población de 15 y más años por sexo, edad (grupos quinquenales) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=66629%7Chizkuntza=es}}</ref> 20–24 urtekoen artean, emakumeen % 47,5 ari zen goi-mailako ikasketak egiten, eta gizonen % 42,3.

Jaiolekuaren arabera

2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 84,3 estatuan jaio zen, eta % 15,7 atzerrian.<ref name="ine-ikasketa-maila" /> Ikasketa-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 45,5 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 6,6; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 20,8 eta % 28,0, hurrenez hurren. Estatuan jaiotako emakumeen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 48,7 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 11,5; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 22,3 eta % 31,1, hurrenez hurren.

Ikasten ari zirenei dagokienez, 2024an estatuan jaiotako 15 urte edo gehiagokoen % 13,3 ari zen ikasten, eta atzerrian jaiotakoen % 9,4.<ref name="ine-ikasten" /> Ikasten ari zirenen artean, goi-mailako ikasketetan zebiltzanak % 54,3 ziren estatuan jaiotakoetan eta % 40,6 atzerrian jaiotakoetan. Konparazio hauek ez daude adinaren arabera doituta: talde bakoitzaren adin-egiturak (gazteen proportzioak, batez ere) eragin handia du emaitzan.

Diru-sarrerak

Jarduera ekonomikoa

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Toledo udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 43.068 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 59,5; gainerako % 40,5 inaktibo zeuden (erretiratuak % 44,8, beste inaktiboak % 37,1 eta ikasleak % 18,0).<ref name="ine-harremana">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Población de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y relación con la actividad (agrupado) (Municipios de 500 habitantes o más)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=66846%7Chizkuntza=es}}</ref> Aktiboen artean, langabezia-tasa % 8,2 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 61,5 zen eta emakumezkoena % 57,6; langabezia-tasa, aldiz, % 6,5 eta % 9,7 zen, hurrenez hurren.<ref name="ine-harremana" />

Okupatuen kopurua 38.642 zen 2023ean, 2021eko 37.225etik gora.<ref name="ine-jarduera">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Ocupados de 16 y más años por sexo y actividad económica (1 letra) (Municipios de 500 habitantes o más)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=69992%7Chizkuntza=es}}</ref> Emakumeek okupatuen % 50,4 osatzen dute, eta gizonek % 49,6.

Jarduera-sektoreak

Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 87,1), industria (% 7,6), eraikuntza (% 3,9) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 1,3).<ref name="ine-jarduera" /> Xeheago, jarduera-adarrik handiena administrazio publikoa da (% 15,2), ondoren osasuna eta gizarte-zerbitzuak (% 12,4) eta merkataritza (% 11,3) datoz.

Okupazioa eta lan-egoera

Okupazio-mailari dagokionez, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak dira talderik ugariena, okupatuen % 44,4; ondoren, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak daude (% 41,2), eta oinarrizko okupazioak % 9,6.<ref name="ine-okupazioa">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y ocupación (agregada) (Municipios de 500 habitantes o más)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=69998%7Chizkuntza=es}}</ref> Sexuaren arabera, gizonen artean langile kualifikatuak dira nagusi (% 44,6), eta emakumeen artean goi eta erdi maila (% 45,8).

Okupatuen % 87,4 besteren konturako langileak dira, eta % 12,6 norberaren konturakoak.<ref name="ine-egoera">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (Municipios de 500 habitantes o más)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=69993%7Chizkuntza=es}}</ref>

Jaiolekuaren arabera

Jarduera

16 urte edo gehiagokoen % 85,0 estatuan jaio zen, eta % 15,0 atzerrian.<ref name="ine-harremana" /> Jarduera-egoerak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 57,9 okupatuak dira, % 24,3 erretiratuak, % 7,2 ikasleak, % 6,6 bestelako inaktiboak eta % 4,0 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 51,9 okupatuak dira, % 32,3 bestelako inaktiboak, % 6,7 langabeak, % 5,8 ikasleak eta % 3,3 erretiratuak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 52,1 okupatuak dira, % 18,4 bestelako inaktiboak, % 17,0 erretiratuak, % 6,8 ikasleak eta % 5,6 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 45,3 okupatuak dira, % 34,6 bestelako inaktiboak, % 9,6 langabeak, % 7,5 ikasleak eta % 3,0 erretiratuak.

Okupazioa

Okupatuen % 86,6 estatuan jaio zen, eta % 13,4 atzerrian.<ref name="ine-okupazioa" /> Okupazio-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 46,6 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari dira, % 42,6 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial eta % 6,2 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 57,5 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 18,3 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 18,1 oinarrizko okupazioetakoak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 50,6 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari dira, % 37,3 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial eta % 7,5 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 42,2 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 36,0 oinarrizko okupazioetakoak eta % 16,1 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari.

Jarduera-sektoreak

Jarduera-egituran badira aldeak jatorriaren arabera.<ref name="ine-jarduera-jaiolekua">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y rama de actividad (Municipios de 500 habitantes o más)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=70000%7Chizkuntza=es}}</ref> Estatuan jaiotako gizonen artean, % 81,5 zerbitzuetan ari dira, % 11,7 industrian eta % 5,1 eraikuntzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 68,3 zerbitzuetan ari dira, % 17,2 eraikuntzan, % 10,3 industrian eta % 4,2 nekazaritzan. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 94,1 zerbitzuetan ari dira, % 4,0 industrian; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 95,7 zerbitzuetan ari dira, % 2,4 industrian.

Lehen sektorea

Nekazaritza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 116 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 10.180 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten. Udalerriaren azalera 232,1 km² denez, NAE lurraldearen % 43,9 da. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 76,6 lur goldagarria (7.797 ha, 73 ustiategitan), % 17,5 arbolak (1.783 ha, 80 ustiategitan), % 5,9 larre iraunkorrak (600 ha, 16 ustiategitan) eta norberaren kontsumorako baratzeak (0,27 ha, 12 ustiategitan).

Abeltzaintza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 2.841 behi eta 1.564 ardi eta ahuntz zeuden.

Ibilgailu-parkea

Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 49.994 gidari zeuden erroldatuta: 26.996 gizon (% 54) eta 22.998 emakume (% 46). Biztanleen % 57,4 gidatzeko gai zen.

Ibilgailu-parkea 64.130 ibilgailuk osatzen zuten: 48.827 turismo, 5.706 motozikleta, 3.959 furgoneta, 3.026 kamioi eta 1.173 ziklomotor. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 561 turismokoa zen, probintziako batez bestekoaren (602) azpitik.

Turismoen batez besteko adina 12,2 urtekoa zen; turismoen % 11,8k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 8,5k 25 urte baino gehiago. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 54,9 diesel zen eta % 42,8 gasolinazko; 811 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 1,3; probintzian % 1). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 9,7k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 22,3k ez zuen etiketarik.

Toledoko hiri historikoa1 UNESCOren gizateriaren ondarea
Mota	Kulturala
Irizpideak	i, ii, iii, vi
Erreferentzia	379
Kokalekua	Espainia
Eskualdea2	Europa/Ipar Amerika
Izen ematea	1986 (X. bilkura)
1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) 2 UNESCOren sailkapena

Toledoko alde zaharra mendixka batean gainean dago, Tajo ibaiaren eskuinaldean. Bertan aurkitzen dira hiriko monumentu nagusiak, izandako historia aberatsaren lekuko. Grekoa margolari greziarra bertan bizi izan zen.

Toledoko hirigune historikoa Multzo Historiko-Artistiko izendatu zen 1940an eta UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen 1986an eginiko bileran.

Ikusi beharrekoak dira:

• San Servando gaztelua, Erdi Aroko gaztelua Tajo ibai ertzean.
• Katedral gotikoa, XIII. mendekoa. Bertan dago Narciso Tomeren Transparentea, barrokoa.
• San Juan de los Reyes monasterioa, XV. mendeko isabeldar gotikoa.
• Santa Cruz museo-ospitalea, XVI. mendekoa
• Grekoaren museoa, Grekoari buruzko museo-etxe berreraikia, berau orain dela mende ugari galdu baitzen. Margolan ugari ditu.
• Andre Maria Zuriaren sinagoga, Europako sinagoga zaharrena, ondoren eliza katolikoa.
• Samuel ha-Levi sinagoga, baita ere Tránsitoko sinagoga juduen auzoko eraikina. Egun museo sefardia da.
• Taverako ospitalea museoa, XVI. mendeko pizkundetarra. El Escorial monasterioaren antolamenduan eragina izan zuen.
• Santiago del Arrabal eliza, mudejar estilokoa.
• Santo Tomé eliza, XIV. mendeko mudejar estilokoa. Bertan dago Grekoaren Orgazko kondearen ehorzketa margolana.
• Argiaren Kristo eliza, 999an eraikitako meskita-otoiztegia. Gerora eliza bihurtu zuten eta abside mudejarra gehitu.
• Galiana jauregia, XIII. mendeko mudejar estiloa.
• Tornerías meskita, XI. mendekoa.
• Alkazarra, XVI. mendeko gotorlekua, hiriaren gailurrean eraikia. 2009tik Armadaren Museoa dago bertan.
• Bisagra Nueva atea, hiriko sarrera nagusia.
• Bisagra atea, hiriko sarrera nagusia Al Andalusen garaian
• Eguzkiaren atea, XIV. mendeko mudejar estiloko atea.
• Odolaren arkua
• Bab al-Mardum zubia, ate zaharrena
• Alcántarako zubia, zati batzuk erromatarren garaikoak.
• San Martín zubia, Erdi Aroko zubia

•  Toledo (Ohio) (AEB)
•  Nara (Japonia)
•  Agen (Frantzia)
•  Guanajuato (Mexiko)
•  Safed (Israel)
•  Veliko Tarnovo (BGR)
•  Aachen (Alemania)
•  Corpus Christi (Texas) (AEB)
•  Damasko (SYR)
•  Habana (Kuba)

• Al-Zarqali (1029–1087) matematikaria.
• Garcilaso de la Vega (1501-1536) poeta.
• Leonor Toledokoa (1522–1562) Florentziako dukesa.
• Alfontso X.a Gaztelakoa (1221–1284) Gaztela, Leon eta Galiziakoa erregea.
• Grekoa (Kreta, 1541–1614) margolari, eskultore eta arkitektoa.
• Marcial Lafuente Estefanía (1903-1984), idazlea.