Jorge Amado (Brasildar portugesez: Jorge Leal Amado de Faria) (Itabuna, 1912ko abuztuaren 10a - Salvador da Bahia, 2001eko abuztuaren 6a) brasildar idazle modernista eta politikari bat izan zen. Brasilgo autore garaikide garrantzitsuenetako bat izan zen, eta berrogeita hamar bat hizkuntzatara itzuli da haren obra. Haren sorkuntzek ospe handia izan zuten bere herrialdean, eta askotan egokitu dira antzerkira, zinemara eta telebistara. Bere 49 lan literarioetatik nabarmentzen dira Dona Flor e seus dois maridos, Tieta do Agreste eta Gabriela, cravo e canela.
Brasilgo elite intelektual komunistaren parte izan zen, eta Brasilgo Alderdi Komunistako diputatu federala izan zen. Bere kontakizunetan, Amadok herrialde alaia eta baikorra deskribatu zuen, nahiz eta, aldi berean, desberdintasun sozial eta ekonomiko handiak izan.
Brasilgo literaturaren izen ospetsuenetako bat da. Brasilgo Letren Akademiako kide izan zen berrogei urtez, 1961etik hil arte. Bakearen Lenin Saria jaso zuen (1951), Cino del Duca Munduko saria (1990), Luís de Camões saria (1995) eta, post mortem, Brasilgo Kultura Merituaren Ordenako Gurutze Handia (2012). Liburu gehien saldu dituen bigarren autore lusofonoa da, Paulo Coelhoren atzetik.
Biografia
Lehen urteak
João Amado de Faria lur jabearen eta Eulalia Lealen semea izan zen; hiru anaia izan zituen: Jofre, Joelson eta James. Jaiotza agirian adierazten da Itabunan (Bahia) jaioa zela, baina zenbait biografok zalantzan jartzen dute datu hori, haren erditzea familiaren etxean gertatu baitzen: Auricídia finka, 1912an Pirangiko barrutiaren parte zena, Ilhéusko udal mugapean. Handik urte batzuetara, barruti hori Itajuípe herrian sartu zen. 1913an, baztanga izurri batek bere familia kakao landaketa uztera behartu zuen, eta Ilhéusera joan ziren bizitzera. Han bizi izan zen Jorge haurtzaroko zati handi batean, eta zenbait eleberriren inspirazio iturri izan zen.
Salvadorren, 14 urterekin, lehen urratsak egin zituen literaturaren munduan. Matxinatuen Akademiaren sortzaileetako bat izan zen. Gazte talde horrek paper nabarmena izan zuen Bahiako literaturaren berrikuntzan. Taldeak berak autoeditatutako zenbait lan argitaratu zituen. 1931n Rio de Janeirora joan zen, garai hartan Brasilgo hiriburura, Zuzenbide Fakultatean ikastera (egungo Rio de Janeiroko Unibertsitate Federala), nahiz eta inoiz ez zuen abokatu gisa jardun.
Komunismoa eta erbestea
1930eko hamarkadan, unibertsitatea eztabaida politikoen eta artearen inguruko eztabaidagunea zen; giro hartan, lehen aldiz sartu zen harremanetan mugimendu komunistarekin. Kazetari lanetan hasita, Brasilgo Alderdi Komunistan (PCB) afiliatu zen. Presio handiak jasan zituen bere adierazpen ideologikoengatik, erbesteratu eta espetxeratu egin baitzuten. Getúlio Vargasen diktaduraren amaieran, São Paulo estatuaren diputatu federal hautatu zuen, PCBren zerrendaren barruan. Diputatu gisa, herritarren kultu askatasuna bermatzen zuen zuzenketa konstituzionalaren egilea izan zen: hura onesteko behar ziren laguntzak sustatu eta bildu zituen, fanatiko katolikoek afrikar kultuak egiten zituztenei edo Cearáko protestanteei egindako jazarpena geldiarazi nahirik.
Mugimendu komunistaren eta modernistaren barruan ―Brasilen, sarritan elkarrekin lotuta zeuden, Tarsila do Amaral margolariak edo Oscar Niemeyer arkitektoak erakutsi zutenez―, bere lana Brasilgo fikzio modernoaren adierazgarrienetako bat izan zen, eta izugarri lagundu zuen sustrai nazionalak, folklorea, Brasilgo herriaren ezaugarriak eta garaiko errealitate soziala zabaltzen.
Argentinan eta Uruguain bizi izan zen erbesteratuta (1941 eta 1942 artean). 1948an, Brasilek legez kanpo ipini zuenez Alderdi Komunista, Diputatuen Ganbera galdu eta herrialdetik ihes egin behar izan zuen Amadok, lehenbizi Parisera (1948-1950) eta gero Pragara (1951-1952). Garai hartan, Txekoslovakian, CIAk bezala KGBk eduki zuten zaintzapean. Idazleak Alderdi Komunista gaitzetsi zuen1956an, Hitzaldi Sekretuaren gertakarien ondorioz.
Brasilen berriro
1958an, Brasilera itzuli zen Amado, Petrópolisera, Gabriela, cravo eta canela eleberria azkendu eta argitaratzeko. Eskubide zinematografikoen salmentarekin, lursail bat erosi zuen Salvadorreko Rio Vermelho auzoan, eta bertan eraiki zuen 1962tik aurrera bere bizilekua izango zena.
1990eko hamarkadaren hasierako krisi ekonomiko larrian, Jorge Amadok Banco Econômicoan zeuzkan aurrezki guztiak blokeatu egin zizkioten. Bankuak 1994an porrot egin zuenean, kapital hori galdu egin zuen, baina azkenean gobernuak bere esku bankuak hartu zuen, diruaren zati bat bermatuta.
Azken urteetan, Amadoren bizitza osasun arazoek markatu zuten. 1993an bihotzekoa izan zuen eta 1997an taupada markagailu bat jartzeko ebakuntza egin zioten. Bestalde, diabetesak itsutasuna eragin ziolarik, idazketatik urrundu behar izan zuen, depresio batean sartuta. 2001eko ekainean hipergluzemia krisi handi bat izan zuen, giltzurrunetako eta biriketako infekzio batek konplikatua; aste batzuk geroago hil zen.
Familia bizitza
Bi aldiz ezkondu zen Amado. Matilde Garcia Rosarekin 1933 eta 1944 artean egon zen ezkonduta, eta alaba bat izan zuten, Eulalia izenekoa; 14 urte zituela hil zen. 1945. urtean ezagutu zuen bere bigarren emaztea, Zélia Gattai, urte hartan bertan ezkondu eta elkarrekin egon ziren idazlea hil arte. Bi seme-alaba izan zituzten: João (1947-11-25) eta Paloma (1951-08-19). Gattai anarkista, amnistiaren aldeko ekintzailea eta idazlea zen; berak idatzia da Anarquistas, graças a Deus (1979) memoria liburua. Ustekabean, Brasilgo Letren Akademiak 23 zenbakiko aulkia eman zion, hil zenean senarrak hutsik utzi zuena. Bien errautsak Salvadorreko Rio Vermelho auzoko familia etxean lurperatu zituzten. Gaur egun museo-etxe gisa funtzionatzen du.
O gato Malhado e a andorinha Sinhá haurrentzako liburua 1948an idatzi zuen João semearentzat, orduan urtebete baitzuen. Eskuizkribua galdu egin zen Europarako erbestealdia prestatzen ari zela, eta ez zen aurkitu 1976ra arte, orduan argitaratu baitzen, Carybé artista argentinar-brasildarraren irudiekin.
Idazlea afro-amerikar umbandako eta candombléko praktikantea zenez, Obá de Xangô izendapena eman zioten, candombléaren lagun eta babesleei emandako ohorezko aipamena; Amadok «alaia eta bekaturik gabea» zela uste zuen erlijio hori.
Bere anaietatik, Joelson mediku neuropediatra izan zen eta James idazlea. Gilberto Amado abokatu, politikari eta diplomatikoaren eta Véra Clouzot aktorearen lehengusua zen.
Lan literarioa
Alfredo Bosi brasildar kritikari eta historialariaren iritziz, Jorge Amadoren bizitza literario luzeak bi garai desberdin ditu.
Kritika soziala, 1930-1955
Lehen garaiak militantzia komunistaren urteak biltzen ditu, Rio de Janeiroko Unibertsitatean matrikulatu zenetik Europako erbestealditik itzuli arte. Gai sozial eta politikoek, klase borrokak, gutxiengoekiko zapalketak eta abarrek markatzen dute garai hori. Halako gaiei buruz idazteak arazo larriak ekarri zizkion Amadori. Horren lekuko, agintariek Cacau bahitu zuten, argitaratu orduko.
Autoreak beharrezkotzat jotzen zuen bere ideia politikoak legitimatzea, aldi berean bere esperientziak eta Bahiako herriaren sentimendua eta bizitza era literario batean jasotzen zituelarik. Adierazpen artistikoa gailentzen den arren, ikuskera ideologikoa handituz doa urteekin, eta esplizituago bihurtzen da. Horrela, SESBen gehien irakurritako atzerriko idazleetako bat izan zen Amado.
Kostunbrismo erregionalista, 1955-2000
Militantzia komunistari uko egin eta Brasilera itzulita, Gabriela, cravo e canela (1958) argitaratu zuen, bere produkzioan aldaketa bat ekarri zuena. Fase berri horretan, kronika kostunbristak idatzi zituen, pertsonaia bereizgarriekin, hala nola bizitza kaskarineko gizon karismatiko bat (malandroa), lur jabe indartsu bat (koronela) eta emakume sentsual bat. Nobela Ilhéusen dago girotua, Amado umetan bizi izan zen garaian.
1966an Dona Flor e Seus Dois Maridos argitaratu zuen, Bahiako bizitzari buruzko beste kontakizun kostunbrista bat. Errealismo fantastikoaren inspirazioaren azpian, istorioak Doña Flor emakume gisa erakusten digu, harreman bikoitz bat izatea lortzen baitu: senar berriarekin eta hildako senar zenarekin. Historia guztia bizitza eta pertsonaia antagonikoen arteko borroka bat da, betebeharraren eta plazeraren arteko borroka eta abar.
Estilo horretara lerratutako beste brasildar idazle batzuk, modernismo erregionalista izena hartu zutenak, dira Erico Veríssimo, Rachel de Queiroz, José Américo de Almeida, José Lins do Rego eta Graciliano Ramos.
Argitaratutako liburuak
| urtea | izenburua | generoa | ISBN | OCLC |
| 1931 | O País do Carnaval | eleberria | 632736244 | |
| 1933 | Cacau | eleberria | 632736244 | |
| 1934 | Suor | eleberria | 632736244 | |
| 1935 | Jubiabá | eleberria | 1061879576 | |
| 1936 | Mar morto | eleberria | 2155429 | |
| 1937 | Capitães da areia | eleberria | 15505591 | |
| 1938 | A estrada do mar, poesia | poesia | ||
| 1941 | ABC de Castro Alves | biografia | 3135528 | |
| 1942 | O cavaleiro da esperança | biografia | 4066497 | |
| 1942 | Terras do Sem-Fim | eleberria | 603248973 | |
| 1944 | São Jorge dos Ilhéus | eleberria | 959084068 | |
| 1944 | Bahia de Todos os Santos: guia das ruas e dos mistérios da cidade do Salvador | gida | 976683512 | |
| 1946 | Seara vermelha | eleberria | 3259330 | |
| 1947 | O amor do soldado: história de um poeta e sua amante, em um prólogo, três atos e um epíologo | antzerkia | 3015006 | |
| 1951 | O mundo da paz: União Soviética e democracias populares | bidaiak | 5296555 | |
| 1954 | Os subterrâneos da liberdade | eleberria | 557702408 | |
| 1958 | Gabriela, cravo e canela | eleberria | 773673652 | |
| 1959 | A morte e a morte de Quincas Berro d'Água | eleberria | 12006569 | |
| 1961 | Os velhos marinheiros ou A completa verdade sobre as discutidas aventuras do Comandante Vasco Moscoso de Aragão, Capitão de longo curso | eleberria | 249026112 | |
| 1964 | Os pastores da noite | eleberria | 972875833 | |
| 1964 | O Compadre de Ogum | eleberria | ISBN 978-8535920628 | 839899973 |
| 1966 | Dona Flor e Seus Dois Maridos | eleberria | 246476966 | |
| 1969 | Tenda dos milagres | eleberria | 179263883 | |
| 1972 | Teresa Batista cansada de guerra | eleberria | ISBN 978-8535912913 | 467921552 |
| 1976 | O gato Malhado e a andorinha Sinhá: uma história de amor | haur liburua | 3273223 | |
| 1977 | Tieta do Agreste: pastora de cabras, ou, A volta da filha pródiga, melodramático folhetim em cinco sensacionais episódios e comovente epílogo: emoção e suspense! | eleberria | 1431776171 | |
| 1979 | Farda, fardão, camisola de dormir: fábula para acender uma espevança | eleberria | 1422785079 | |
| 1979 | Do recente milagre dos pássaros, acontecido em terras de Alagoas, nas ribanceiras do Rio São Francisco | haur liburua | 9973481042 | |
| 1981 | O menino grapiúna | oroitzapenak | 1242919506 | |
| 1984 | A bola e o goleiro | haur liburua | ISBN 978-8574063300 | 1421917354 |
| 1984 | Tocaia grande: a face obscura | eleberria | ISBN 978-9721028432 | 1027271701 |
| 1988 | O sumiço da santa: una história de feitiçaria | eleberria | ISBN 978-9721027008 | 1024490403 |
| 1992 | Navegação de cabotagem | oroitzapenak | ISBN 978-9721034617 | 1075434217 |
| 1994 | A descoberta da América pelos turcosou, De como o árabe Jamil Bichara, desbravador de florestas, de visita à cidade de Itabuna para dar abasto ao corpo, ali lhe ofereceram fortuna e casamento, ou ainda, Os esponsais de Adma | eleberria | ISBN 978-8501041616 | 1244875273 |
| 1997 | O milagre dos pássaros | fabula | ISBN 978-8535913484 | 497939058 |
| 2008
(hil ostekoa) |
Hora da Guerra: a Segunda Guerra Mundial vista da Bahia: crônicas (1942-1944) | kronikak | ISBN 978-8535912937 | 270925469 |
Itzulpenak
Jorge Amadoren lana berrogeita hamar bat hizkuntzatara itzuli da, besteak beste, albaniera, alemana, arabiera, armeniera, azerbajianera, bulgariera, errumaniera, errusiera, eslovakiera, esloveniera, estoniera, finlandiera, galiziera, gaztelania, georgiera, greziera, guaraniera, hebreera, hungariera, ingelesa, islandiera, italierara, japoniera, katalana, koreera, kroaziera, letoniera, lituaniera, mazedoniera, moldaviera, mongoliera, nederlandera, norvegiera, persiera, poloniera, serbiera, suediera, thailandiera, turkiera, turkmenera, txekiera, txinera, ukrainera, vietnamera, yiddisha eta euskara.
Egokitzapenak
Bere lan asko zinema, telebista, antzerki, irrati eta komikietara egokitu izan dira. 1960an estreinatu zen TV Tupi telebistan Gabriela, cravo e canela eleberriaren egokitzapena, Maurício Shermanek zuzendua, eta hamabost urte geroago bigarren bertsio bat egin zen, TV Globok ekoitzia eta Walter G. Durstek zuzendua. Hirugarren bertsio bat eraman zuten zinemara, Sônia Braga eta Marcello Mastroiani protagonista zituela, Bruno Barretoren zuzendaritzapean (1983).
Barretok 1976an eraman zuen Dona Flor e seus dois maridos zinemara, eta arrakasta handia izan zuen: 10 milioi ikusle baino gehiago izan zituen. Baita ere, antzerkira egokitu zen, miniserie bat eta filmaren remake bat filmatu ziren, 2017. urtean. Antzerkian, 1980ko hamarkadan, O gato Malhado e a andorinha Sinhá eta Capitães de areia liburuen egokitzapenak egin ziren. Azken hori berriro errepikatu zen telebista formatuan, 1989an.
Geroago, telebistarako egokitzapen berriak sortu ziren: Tieta do agreste (Ricardo Waddington, 1989), Tocaia grande (Walter Avancini, 1995) eta Dona Flor e seus dois maridos lanaren remake bat (Rogério Gomas eta Carlos Araújo, 1998). Gabriela berriro egokitu zuten 2012an, Mauro Mendonça Filhoren zuzendaritzapean.
Gutunak
Amadoren 100.000 gutun baino gehiago gordetzen dira, oraindik katalogazio prozesuan daudenak. Amadok, testamentuan, Casa de Jorge Amado fundazioari eman zizkion, hil eta berrogeita hamar urtera bakarrik argitaratzeko baldintzarekin, Myriam Fragak, fundazioko lehen zuzendariak, adierazi zuenez.
Jakina da gutun horiek gai askori buruzkoak direla, askotarikoak: literatura, politika, zinema, arte plastikoak, gaurkotasuna... Gainera, haien artean ezagutzen ez ziren pertsonak aurkezten ziren askotan. Besteak beste, Erico Veríssimo, Mario de Andrade, Carlos Drummond de Andrade, Monteiro Lobato, Pablo Neruda, Gabriel García Márquez, José Saramago, Juscelino Kubitschek de Oliveira, François Mitterrand, Glauber Rocha, Federico Fellini, Alberto Moravia, Yves Montand, Jorge Semprún, Pablo Picasso, Oscar Niemeyer, Vinicius de Moraes, Jean-Paul Sartre, Simone de Beauvoir, Gal Costa, Gilberto Gil edo Caetano Veloso zeuden Amadorekin harreman epistolarra izandakoen artean.
Sariak eta omenaldiak
Brasilgo Letren Akademia
Jorge Amado 1961eko apirilaren 6an hautatu zuten Brasilgo Letren Akademiako kide, 23. aulkian. Lehenago Otávio Mangabeirak okupatu zuen eta bere patroia José Martiniano de Alencar zen. Akademiko gisa izandako esperientziari buruz, Farda, fardão, camisola de dormir kontakizuna idatzi zuen, doinu sarkastiko batean, erakundearen gehiegizko formalismoaz eta kideen adin handiaz.
Beste sari batzuk
Espainiako eta nazioarteko zenbait sari jaso zituen idazleak. Bakearen Lenin Saria (1951), Cino del Duca Munduko saria (1990) eta Luís de Camões saria (1995). Argentinako, Txileko, Espainiako, Frantziako, Portugalgo eta Venezuelako ordenetako komendadore eta ofizial mailarekin kondekoratua izan zen.
Honoris causa doktore izendatu zuten Brasilen, Portugalen, Italian, Israelen eta Frantzian hamar bat unibertsitatek, azkena Sorbonako Unibertsitatea, idazlea bizirik zela, 1998an. Letren Akademiako kide osoa izan zen Alemanian, Lisboan, São Paulon eta Bahian. Literaturako Nobel saria irabazteko zerrendatan maiz egondako autoreetako bat da (Borges, Murakami, Joyce, Tolstói edo Cortázar bezala).
Hil ondoko omenaldiak
2012. urtean, Amadoren jaiotzaren mendeurrenean, Brasilgo Kultura Merituaren Ordenako Gurutze Handia jaso zuen post mortem. Urte hartan bertan, Brasilgo posta zerbitzuak Jorge Amado 100 anos zigilu berezi bat kaleratu zuen idazlearen omenez, eta Imperatriz Leopoldinense sanba eskolak Amado aukeratu zuen protagonista Rio de Janeiroko inauteriaren desfilean.
2014ko abenduaren 4an, Bahiako Batzar Legegileak post mortem saria eman zion, estatuko ohore gorena, Cidadão Benemérito da Liberdade e da Justiça Social João Mangabeira izenarekin, interes sozialak defendatzeko egindako ibilbidearen aitorpen gisa.
Brasilgo zientzialariek ere omenaldia egin zioten 2017an, anfibio espezie berri bati haren izena emanda: Phyllodytes amadoi.
Jorge Amadoren izena jarri zioten antzoki bati Salvador da Bahia hirian (1997) eta Ilhéuseko aireportuari (2002).
Amado euskaraz
1997. urtean Jorge Amadoren Jubiabá eleberria euskaraturik agertu zen, Valentin Olaetxeak egindako itzulpena.
Ikus, gainera
Kanpo estekak
- (Portugesez) Jorge Amado webgune ofiziala
