Galdames

Inguru naturala

Ganeran (822 m) udalerriko tontorrik altuena da, Trianoko mendietan dagoena. Beste gailur batzuk Pico de la Cruz (803 m), Pico Mayor (746 m), Mello (633 m) eta Zipar/Ubieta (632 m) ditugu.

Galdames erreka igarotzen da udalerritik eta Aranaga erreka hurbil dago.

Udalerri mugakideak

Herri mugakideak hauek dira: Iparraldean Muskiz, Abanto-Zierbena, Ortuella eta Trapagaran, ekialdean Santurtzi eta Barakaldo, hegoaldean Gueñes eta Zalla eta mendebaldean Sopuerta mugakide ditu.

Auzoak

Estatistikoki onartutako auzoak honakoak dira:

• Atxuriaga
• Montellano
• San Esteban Galdames
• San Pedro Galdames, hiriburua
• Txabarri

Horrez gain:

• Loizaga (Concejuelo)
• Larrea (Txabarri auzoaren baitan dago)
• Uraiaga (Atxuriaga auzoaren baitan dago)

1214. urteko dokumentu batean aipatzen da lehen aldiz Galdameseko herria. Galdameseko Kontseiluak Bizkaiko jaurerriko kide izateko eskubidea aldarrikatu eta horixe lortu zuen 1672. urtean. 1740. urtean, aldiz, bereizi egin zen jaurerritik, baina 1800. urtean berriro ere lotu zitzaion hari. Erdi Aroan jaun eta leinu garrantzitsuen egoitza izan zen Galdames; bertako loizagatarren, atxurriagatarren eta larreatarren dorreak dira horren lekuko. Lehen Karlistadaren garaian, Esparteroren osteek erre egin zituzten San Pedroko auzo inguruko basoak (1863). Galdameseko herriak oparotasun handia izan zuen XIX. mendearen erdialdetik XX. mendearen hasiera arte, lurpeko aberastasunak zirela eta.

1946an maki multzo bat Kantabriako mendietatik Bizkaira itzuli eta Uraiagako haitzuloan eta inguruetako meatzetan babeslekua eratu zuen.

Ekonomia jarduera nagusiak mea ustiapenak (langileen % 42) eta nekazaritza (artoa, patata, behi hazkuntza; langileen % 30) dira.

Diru-sarrerak

Jarduera ekonomikoa

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Galdames udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 381 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 53,4; gainerako % 46,6 inaktibo zeuden (erretiratuak % 59,9, beste inaktiboak % 30,1 eta ikasleak % 9,9).<ref name="ine-harremana">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Población de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y relación con la actividad (agrupado) (Municipios de 500 habitantes o más)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=66846%7Chizkuntza=es}}</ref> Aktiboen artean, langabezia-tasa % 10,8 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 56,8 zen eta emakumezkoena % 49,5; langabezia-tasa, aldiz, % 11,1 eta % 10,3 zen, hurrenez hurren.<ref name="ine-harremana" />

Okupatuen kopurua 355 zen 2023ean, 2021eko 343etik gora.<ref name="ine-jarduera">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Ocupados de 16 y más años por sexo y actividad económica (1 letra) (Municipios de 500 habitantes o más)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=69992%7Chizkuntza=es}}</ref> Emakumeek okupatuen % 42,3 osatzen dute, eta gizonek % 57,7.

Jarduera-sektoreak

Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 66,8), industria (% 20,3), eraikuntza (% 8,7) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 4,2).<ref name="ine-jarduera" /> Xeheago, jarduera-adarrik handiena manufaktura-industria da (% 17,2), ondoren merkataritza (% 9,9) eta osasuna eta gizarte-zerbitzuak (% 9,6) datoz.

Okupazioa eta lan-egoera

Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 54,6; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 30,1), eta oinarrizko okupazioak % 13,0.<ref name="ine-okupazioa">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y ocupación (agregada) (Municipios de 500 habitantes o más)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=69998%7Chizkuntza=es}}</ref> Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 60,5 eta emakumeen % 46,7).

Okupatuen % 80,0 besteren konturako langileak dira, eta % 20,0 norberaren konturakoak.<ref name="ine-egoera">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (Municipios de 500 habitantes o más)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=69993%7Chizkuntza=es}}</ref>

Jaiolekuaren arabera

Jarduera

16 urte edo gehiagokoen % 95,8 estatuan jaio zen, eta % 4,2 atzerrian.<ref name="ine-harremana" /> Jarduera-egoerak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 53,8 okupatuak dira, % 31,3 erretiratuak, % 5,8 ikasleak, % 4,8 bestelako inaktiboak eta % 4,2 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 37,5 bestelako inaktiboak dira, % 25,0 erretiratuak, % 25,0 okupatuak eta % 12,5 ikasleak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 45,7 okupatuak dira, % 25,7 bestelako inaktiboak, % 19,0 erretiratuak, % 6,4 langabeak eta % 3,2 ikasleak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 45,5 bestelako inaktiboak dira, % 36,4 okupatuak, % 13,6 erretiratuak eta % 4,5 ikasleak.

Okupazioa

Okupatuen % 97,2 estatuan jaio zen, eta % 2,8 atzerrian.<ref name="ine-okupazioa" /> Okupazio-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 60,1 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 24,6 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 12,8 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, guztiak langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 45,8 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 40,1 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 12,0 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 62,5 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 37,5 oinarrizko okupazioetakoak.

Jarduera-sektoreak

Jarduera-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera.<ref name="ine-jarduera-jaiolekua">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y rama de actividad (Municipios de 500 habitantes o más)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=70000%7Chizkuntza=es}}</ref> Estatuan jaiotako gizonen artean, % 51,2 zerbitzuetan ari dira, % 29,6 industrian, % 15,3 eraikuntzan eta % 3,9 nekazaritzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, guztiak zerbitzuetan ari dira. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 87,3 zerbitzuetan ari dira, % 7,7 industrian eta % 4,9 nekazaritzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 87,5 zerbitzuetan ari dira, % 12,5 industrian.

Lehen sektorea

Nekazaritza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 57 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 756 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten. Udalerriaren azalera 44,5 km² denez, NAE lurraldearen % 17 da. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 97,3 larre iraunkorrak (735 ha, 55 ustiategitan), % 1,7 arbolak (12,9 ha, 17 ustiategitan), % 0,8 lur goldagarria (6,3 ha, 24 ustiategitan), % 0,1 norberaren kontsumorako baratzeak (0,76 ha, 28 ustiategitan) eta berotegiak edo babes garai irisgarriak (0,47 ha, 5 ustiategitan).

Abeltzaintza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 1.003 behi, 530 ardi, 275 ahuntz, 1 txerri, 176 zaldi, 97 hegazti, 1 untxi eme eta 173 erlauntz zeuden.

Ibilgailu-parkea

Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 541 gidari zeuden erroldatuta: 329 gizon (% 60,8) eta 212 emakume (% 39,2). Biztanleen % 65,2 gidatzeko gai zen.

Ibilgailu-parkea 1.023 ibilgailuk osatzen zuten: 609 turismo, 111 motozikleta, 107 kamioi, 98 furgoneta eta 29 ziklomotor. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 734 turismokoa zen, probintziako batez bestekoaren (451) gainetik.

Turismoen batez besteko adina 13,3 urtekoa zen; turismoen % 9,2k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 18,7k 25 urte baino gehiago. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 59,9 diesel zen eta % 38,5 gasolinazko; 8 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 0,8; probintzian % 1,2). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 5,3k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 42,7k ez zuen etiketarik.

Bizkaiko Ezkerraldetik oso hurbil egon arren, Galdamesek ez zuen hango udalerriek -Barakaldo, Sestao, Portugalete- izan zuten populazio gorakada izan XX. mendearen bigarren erdialdean. Are gehiago, populazioa galdu zuen tarte horretan. 1980ko hamarkadatik aurrera biztanle kopuru konstantea mantentzen du udalerriak.

Jatorria

Etxebizitza

Eustaten 2024ko Biztanleriaren eta Etxebizitzen Erroldaren arabera, udalerrian 548 etxebizitza zeuden: 371 (% 67,7) nagusiak eta 176 (% 32,1) gainerakoak (bigarren egoitzak edo hutsik).<ref name="EUSTAT-etxe">{{erreferentzia|izenburua=Etxebizitzen parkea|lana=Biztanleriaren eta etxebizitzen errolda. Etxebizitzak|argitaletxea=Eustat|url=https://eu.eustat.eus/estadisticas/tema_443/opt_0/tipo_1/ti_etxebizitza-parkea/temas.html%7Chizkuntza=eu%7Curtea=2024}}</ref> Etxebizitza nagusien % 88,7 jabetzan zegoen eta % 9,7 alokairuan.<ref name="EUSTAT-etxe" />

Guztira 371 etxegune zeuden, batez beste 2,2 egoiliarrekoak; horietatik 153 (% 41,2) pertsona bakarrekoak ziren.<ref name="EUSTAT-etxe" />

Etxebizitzen batez besteko azalera erabilgarria 104,3 m²-koa zen eta batez besteko antzinatasuna 79,2 urtekoa.<ref name="EUSTAT-etxe" /> Etxebizitzen % 73,7 etxebizitza bakarreko eraikinetan zeuden eta % 0,0 21 etxebizitza edo gehiagoko eraikinetan.<ref name="EUSTAT-etxe" /> Etxebizitzen % 2,9 igogailua zuten.

Berokuntzari dagokionez, etxebizitza nagusien % 0,0 berokuntza zentrala zuten, % 53,1 banakakoa eta % 42,0 noizean behingoa.<ref name="EUSTAT-etxe" /> Horrez gain, % 0,0 hodien bidezko gasa zuten eta % 3,2 igogailua.

Hezkuntza-maila

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 722 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 46,8 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 25,5; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 23,0; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 4,7.<ref name="ine-ikasketa-maila">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios (Municipios de 500 habitantes o más)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=66621%7Chizkuntza=es}}</ref> Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 44,3 zen 2021ean eta % 46,8 2024an; beraz, 2,5 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 6,0 izatetik % 4,7 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 46,9 ziren, eta gizonen artean % 46,8; aldea, beraz, txikia da. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 7,1 eta gizonen % 2,6 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.

Xeheago, goi-mailako ikasketak zituztenen % 52,4 unibertsitate-tituludunak ziren (gradua, diplomatura, lizentziatura, masterra edo doktoretza), eta % 47,6 goi-mailako lanbide-heziketakoak. Guztira, 9 pertsonak zuten doktore-titulua. Bigarren etapakoen artean, batxilergoa zutenak % 31,5 ziren, eta erdi-mailako lanbide-heziketa zutenak % 68,5. Ikasketarik gabekoak, azkenik, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 0,0 ziren.<ref name="ine-ikasketa-maila" />

Ikasten ari direnak

2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 8,6 ikasten ari zen (62 pertsona).<ref name="ine-ikasten">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=66627%7Chizkuntza=es}}</ref> Ikasten ari zirenetatik, % 48,4 goi-mailako ikasketetan zebilen, % 30,6 batxilergoan eta % 17,7 erdi-mailako lanbide-heziketan. Sexuaren arabera, ikasten ari ziren emakumeen % 53,6 goi-mailako ikasketetan zebilen, eta gizonen % 44,1; erdi-mailako lanbide-heziketan, aldiz, gizonen % 23,5 eta emakumeen % 10,7. Adinaren arabera, 15–19 urtekoen % 90,0 ikasten ari zen, 20–24 urtekoen % 55,6 eta 25–29 urtekoen % 15,8; 30 urtetik gorakoen artean, berriz, % 1,9 baino ez.<ref name="ine-ikasten-adina">{{erreferentzia|argitaletxea=INE|izenburua=Población de 15 y más años por sexo, edad (grupos quinquenales) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)|lana=Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=66629%7Chizkuntza=es}}</ref> 20–24 urtekoen artean, emakumeen % 46,7 ari zen goi-mailako ikasketak egiten, eta gizonen % 42,9.

Jaiolekuaren arabera

2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 95,7 estatuan jaio zen, eta % 4,3 atzerrian.<ref name="ine-ikasketa-maila" /> Ikasketa-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 47,6 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 2,7; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 11,1 eta % 0,0, hurrenez hurren. Estatuan jaiotako emakumeen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 47,6 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 7,6; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 36,4 eta % 0,0, hurrenez hurren.

Ikasten ari zirenei dagokienez, 2024an estatuan jaiotako 15 urte edo gehiagokoen % 8,8 ari zen ikasten, eta atzerrian jaiotakoen % 3,2.<ref name="ine-ikasten" /> Ikasten ari zirenen artean, goi-mailako ikasketetan zebiltzanak % 47,5 ziren estatuan jaiotakoetan eta % 100,0 atzerrian jaiotakoetan. Konparazio hauek ez daude adinaren arabera doituta: talde bakoitzaren adin-egiturak (gazteen proportzioak, batez ere) eragin handia du emaitzan.

2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, alkatea Carlos Avellanal Vilanueva da, EAJkoa. Avellanalek Euzko Alderdi Jeltzalearen sostengua jaso zuen, hauteskundeetan boza gehien izan zituen hautagaitza. Bilduk 3 zinegotzi lortu zituen eta Alderdi Popularrak eta Euskadiko Alderdi Sozialistak batere ez.

• Eretzako Estazio Megalitikoa
• San Pedro Apostoluaren parrokia, XVI. mendean berritua,
• Etxabarriko Andre Mariaren ermita,
• Arenazako leizea, Goi Paleolitokoa da eta labar-pinturak ditu bertan,
• Uraiagako leizea, Santa Maria Magdalenako leizea ere deitua: Uztailaren 22an herriko jaia egiten dute kobazulo honetan,
• Loizaga dorrea, Concejuelo auzoan dago, eta auto zaharren museoa hartzen du barrualdean,
• Peñoñuri dorrea.
• Santiago baseliza, Concejuelon.

Argazki galeria

• Joseph Ignacio del Campo (1726-1782), enpresaburua.
• Juan José Maria Jandiola (1774-1834), abokatu eta politikaria.
• Juan Antonio Jandiola (1786-1830), politikaria.
• Antonio de Trueba y de la Quintana (1819-1889), idazlea.
• Valeriano Markina (1911-?), politikari eta miliziano komunista.
• Victor Gil Lechoza (1932-2001), apezpikua.

• (Gaztelaniaz) Udalaren webgunea
• Galdamesko toponimia Euskaltzaindiaren webgunean