Ahmad Shah Durrani (Ahmad Shah Abdali izenez ere ezaguna, paxtuneraz: احمد شاہ ابدالی, eta paxtuz Ahmad Shah Baba) (Herat, 1722 – Kandahar probintzia, 1772ko urriaren 16a) Durrani Inperioaren sortzailea izan zen eta, ondorioz, Afganistan modernoaren sortzailetzat hartzen da.
Lehen urteak
Ahmad Khan (geroago «Ahmad Shah»), paxtuna eta Sadozai klanekoa, Heraten jaio zen, gaur egungo Afganistanen. Mohammed Zaman Khanen bigarren semea zen, Abdali tribuko buruzagia. Gaztaroan, Ahmad Shah eta bere anaia nagusia (Zulfikar Khan) gotorleku batean espetxeratu zituzten Hussein Khanek, Kandaharreko gobernadore galzaitarrak. Tribu boteretsu baten buru zen Hussein Khan, eta Persiaren zati handi bat konkistatu zuen, Safavidak tronutik kenduz.
1736-37an Nader Shahek Kandahar konkistatu ondoren, Ahmad eta bere anaia askatu zituen. Abdali klaneko gudariz osatutako armada indartsu batekin, leialtasuna zin egin zioten Nader Shah-i eta laster frogatu zuten gudu-zelaian.
Abdali zalditeriaren komandante
Ahmadek 4.000 zaldi inguruko kontingente bat zuzendu zuen, gehienak Abdaliak, Nader Shahen zerbitzura.
Kondaira eta etorkizun handia
Herriko kondairaren arabera, Nader Shah-ek bere komandante gaztearen talentua ikusi omen zuen. Esaten da honakoa adierazi zuela: «Ez dut ikusten Iranen, Turanen edo Hindustanen Ahmad Abdali bezalako talenturik duen inor». Persiar kondairaren arabera, ohartarazi zioten Ahmad Shah etorkizunean errege handia izango zela. Hark, ordea, esan omen zuen: «Errege bihurtzen zarenean, gogorarazi hau». Paxtu kondairaren arabera, Delhin Nader Shah-ek Ahmad Abdali deitu eta esan zion: «Gogoratu, Ahmad Khan Abdali, nire ondoren erreinua zuri emango dizut, baina nire ondorengoak ongi tratatu behar dituzu».
Nader Shah-en hilketa eta botere-igoera
Nader Shah-en erregealdia bat-batean amaitu zen 1747ko ekainean, bere guardiek hil zutenean. Abdaliak erreskatera joan ez zitezen, hilketa isilpean egin zen. Hala ere, Durraniri jakinarazi zioten gertatutakoa. Shah-aren kanpalekura iritsi zirenean, haren gorpua eta burua moztua aurkitu zituzten. Kandaharrera itzuli aurretik, Durranik errege-zigilua eta Koh-i-Noor diamantea hartu zituen. Abdali tribuak aho batez onartu zuen Durrani buruzagi berri gisa, eta Afganistango subirano izendatu zuten.
Bere lehen ekintzetako bat Padishah-i-Ghazi («enperadore garailea») eta Durr-i-Durrani («perlen perla») tituluak hartzea izan zen.
Azken inperio afganiarraren sorrera
Ahmad Shah-ek Ġaznī ghilzaitarren eskuetatik hartu zuen eta Kabul eskuratu zuen, horrela Khorasanen kontrola sendotuz. 1747-1753 artean Punjab eskualdea hiru aldiz inbaditu zuen, eta 1750ean Herat hartu zuen.
Indiako inbasioak
Lehen inbasioak
Abdalik zazpi aldiz inbaditu zuen Mughal Inperioa 1748 eta 1767 artean. Jaswant Lal Mehtaren arabera, Durranik «afganiarren pasio erlijiosoak piztu zituen» India inbaditzeko. 1748an lehen aldiz zeharkatu zuen Indus ibaia, eta Lahore arpilatu zuen. 1749an, enperadore mogolak Sindh, Punjab eta Indus ibaiaren mendebaldeko ertza eman zizkion Delhiko hiriburua salbatzeko.
Ondoren, mendebaldera jo zuen Herat hartzera, eta urtebeteko setioaren ondoren konkistatu zuen, baita Mashhad ere (gaur egungo Iranen). Shah Rukh barkatu zuen eta Khorasan berrantolatu zuen Durrani Inperioaren menpeko lurralde gisa.
Panipateko hirugarren gudua
Aurangzeb 1707an hil ondoren, Mughal Inperioa gainbeheran hasi zen. Marathak iparralderantz hedatzen ari ziren, eta Punjab-en sikhak indartzen ari ziren. 1757an, Ahmad Shah Indiara itzuli zen Maratha Konfederazioari aurre egiteko.
1759an Lahorera iritsi zen eta 1761eko urtarrilean Panipateko hirugarren guduan garaipen erabakigarria lortu zuen marathen aurka. Hala ere, bere agintea ez zen egonkorra izan.
Sikh-en gorakada eta inperioaren gainbehera
1761 amaieran, sikh-ek Punjab-eko kontrola berreskuratu zuten. 1762an Ahmad Shah-ek seigarren aldiz inbaditu zuen eskualdea, Lahore eta Amritsar hartuz, eta milaka sikh hil zituzten. Hala ere, ez zuen lortu haiek behin betiko mendean hartzea. Bere heriotzarako, Punjab sikh-en esku geratu zen, eta 1846ra arte mantendu zuten, britainiarren aurka galdu zuten arte.
Heriotza eta ondarea
Durrani 1772ko urriaren 16an hil zen Kandahar probintzian. Kandaharren lurperatu zuten, Santutegiaren ondoan eraikitako mausoleo batean.
Panipateko garaipenak azpikontinentearen historian eragin handia izan zuen, batez ere britainiarren politikan. Hala ere, Ahmad Shah-ek ez zuen Indiako kanpainak luzatu, eta horrek ahalbidetu zuen Ekialdeko Indiako Konpainiak bere boterea sendotzea Bengalan 1793tik aurrera.
Bere ondorengoek, bere seme Timur Shah Durranirekin hasita eta Shuja Shah Durranirekin amaituta, ezin izan zuten inperioa egonkortu. Lurralde asko galdu zituzten XIX. mende amaierarako. Dost Mohammed Khanen agintaldira arte (1826), Afganistan zatituta eta ahulduta egon zen.
